Streszczenie
Artykuł proponuje wyodrębnienie trzeciego porządku normatywności – ius operativum – obok klasycznie rozumianego prawa naturalnego (ius naturale) oraz prawa pozytywnego (ius positivum). Autor argumentuje, że we współczesnych systemach prawnych realne skutki normatywne są w coraz większym stopniu współkształtowane przez niejawne struktury operacyjne: procedury, reguły dowodowe, architektury interpretacyjne i mechanizmy antycypacyjne. Ius operativum nie jest prawem ustanowionym ani aksjologicznym, lecz porządkiem realizacyjnym, który decyduje o tym, które normy i w jakim sensie mogą zaistnieć jako prawo. Wprowadzenie tego pojęcia pozwala przekroczyć klasyczną dychotomię prawa naturalnego i pozytywnego oraz wyjaśnić zjawiska dotąd nierozpoznane przez dogmatykę i teorię prawa.
Słowa kluczowe: ius operativum, normatywność, procedura, semiotyka prawa, prawo naturalne, prawo pozytywne
1. Wprowadzenie: granice klasycznej dychotomii
Teoria prawa od wieków porusza się w obrębie podstawowej opozycji: prawa naturalnego i prawa pozytywnego. Opozycja ta, mimo licznych reinterpretacji, zakłada, że normatywność prawa albo:
wywodzi się z porządku rozumu, natury lub moralności,
albo z aktu formalnego ustanowienia przez uprawniony organ.
Celem niniejszego tekstu jest wykazanie, że ta dychotomia nie opisuje już w pełni sposobu funkcjonowania prawa we współczesnych systemach normatywnych. Obok prawa naturalnego i pozytywnego wykształcił się bowiem trzeci porządek, który realnie decyduje o skuteczności norm, a pozostaje w dużej mierze nienazwany.
2. Prawo naturalne i prawo pozytywne – krótkie przypomnienie
2.1. Ius naturale
Prawo naturalne stanowi porządek normatywności pierwotnej. Jego źródłem jest natura bytu ludzkiego, rozum praktyczny oraz podstawowe struktury relacji społecznych. Nie wymaga ono aktu ustanowienia i nie jest zależne od instytucjonalnej procedury¹.
Prawo naturalne:
nie operuje mechanizmami realizacji,
zakłada rozpoznawalność sensu normatywnego,
funkcjonuje jako kryterium oceny prawa stanowionego.
2.2. Ius positivum
Prawo pozytywne jest porządkiem norm ustanowionych w sposób formalny przez uprawnione organy. Jego podstawą jest akt woli normodawcy oraz kompetencja do stanowienia prawa².
Prawo pozytywne:
jest jawne,
posiada określone źródła,
zmienia się poprzez nowelizację.
Klasyczna teoria prawa przyjmuje, że to ono wyczerpuje sferę obowiązującej normatywności.
3. Problem nierozpoznany: normatywność bez ustanowienia
We współczesnych systemach prawnych obserwujemy jednak zjawiska, których nie da się adekwatnie opisać ani w kategoriach prawa naturalnego, ani pozytywnego:
zmiana realnego sensu norm bez zmiany ich tekstu,
zależność skuteczności prawa materialnego od architektury proceduralnej,
ingerencję reguł dowodowych i interpretacyjnych w treść stosowania norm,
antycypacyjne formatowanie zachowań pod przyszłą ocenę prawną.
Zjawiska te nie tworzą nowego prawa w sensie formalnym, a jednak produkują skutki normatywne.
4. Definicja ius operativum
Ius operativum to porządek normatywności, który:
– nie ustanawia norm,
– nie odwołuje się bezpośrednio do aksjologii,
– lecz warunkuje możliwość realizacji sensu norm prawa pozytywnego.
Jest to prawo:
niejawne,
operujące poprzez procedury, formaty i filtry,
decydujące o tym, co może stać się prawem w działaniu.
5. Ontologiczny status ius operativum
Ius operativum nie jest:
prawem „niższego rzędu”,
prawem pomocniczym,
ani technicznym zapleczem norm materialnych.
Jest ono porządkiem realizacyjnym, który działa na poziomie:
selekcji znaczeń,
domykania sensu norm,
przypisywania skutków.
W tym sensie ius operativum funkcjonuje analogicznie do tego, co Niklas Luhmann określał jako operacyjną autonomię systemu prawa³, lecz z istotnym przesunięciem akcentu z komunikacji na semiotykę procedury.
6. Relacja między trzema porządkami normatywności
Proponowany model trójporządkowy można ująć następująco:
Ius naturale – normatywność sensu i wartości
Ius positivum – normatywność tekstu i kompetencji
Ius operativum – normatywność realizacji i oznaczalności
Kluczowa teza brzmi:
Ius operativum nie konkuruje z ius positivum, lecz determinuje jego realne obowiązywanie.
Normatywność staje się relacyjna, a nie deterministyczna⁴. 8. Konsekwencje teoretyczne
Normatywność staje się relacyjna, a nie deterministyczna⁴.
7. Ius operativum a zasada nieoznaczoności normatywnej
Wcześniej sformułowana zasada nieoznaczoności normatywnej znajduje w ius operativum swoje systemowe zakorzenienie. Procedura i jej antycypacja działają jak aparatura pomiarowa, która:
współkształtuje zdarzenia,
domyka sens norm,
eliminuje alternatywne znaczenia.
Normatywność staje się relacyjna, a nie deterministyczna⁴.
8. Konsekwencje teoretyczne
Wyodrębnienie ius operativum pozwala:
wyjaśnić, dlaczego zmiany proceduralne prowadzą do realnych zmian prawa materialnego,
zrozumieć iluzję ciągłości prawa przy zmienionej architekturze jego realizacji,
uchwycić źródło współczesnego chaosu interpretacyjnego,
przekroczyć fałszywą alternatywę: pozytywizm vs moralizm.
9. Zakończenie
Prawo współczesne nie funkcjonuje już wyłącznie w paradygmacie ustanowienia i obowiązywania. Obok prawa naturalnego i pozytywnego wykształcił się trzeci porządek normatywności – ius operativum – który działa poprzez niejawne warunki realizacji sensu prawa. Jego rozpoznanie nie jest jedynie korektą terminologiczną, lecz koniecznym krokiem w kierunku adekwatnej teorii prawa w świecie postklasycznym.
Przypisy
Arystoteles, Etyka nikomachejska, ks. V.
H. Kelsen, Czysta teoria prawa.
N. Luhmann, Das Recht der Gesellschaft.
J. Habermas, Faktyczność i obowiązywanie.
U. Eco, Teoria semiotyki.
L. Fuller, The Morality of Law.
Komentarze
Pokaż komentarze