Meta-modalność pojęć fundamentalnych

Abstrakt

Artykuł analizuje historyczną zmienność znaczenia podstawowych pojęć organizujących naukę i filozofię, takich jak: przyczyna, tożsamość, czas, substancja oraz powtórzenie. Punktem wyjścia jest teza, że pojęcia fundamentalne nie posiadają stałego i ponadczasowego sensu, lecz funkcjonują w ramach historycznie zmiennych modalności interpretacyjnych. W konsekwencji nie zmieniają się wyłącznie teorie naukowe, ale same warunki rozumienia rzeczywistości. Tekst rozwija pojęcie meta-modalności wiedzy poprzez analizę przemian rozumienia przyczynowości od Arystotelesa do mechaniki kwantowej, reinterpretacji Heraklita we współczesnej filozofii procesualnej, zmian pojęcia czasu, przestrzeni i substancji oraz retroaktywnego powrotu dawnych idei w nowych strukturach sensu.

1. Wprowadzenie

Historia nauki często przedstawiana jest jako rozwój:

coraz bardziej precyzyjnych teorii,

opisujących tę samą rzeczywistość.

Jednak bliższa analiza pokazuje, że zmianom podlegają nie tylko:

modele,

eksperymenty,

oraz dane empiryczne,

lecz również:

same warunki sensu organizujące możliwość rozumienia świata.

Pojęcia takie jak:

przyczyna,

czas,

substancja,

ruch,

tożsamość,

czy powtórzenie,

nie posiadają jednej stabilnej definicji.

Ich znaczenie:

zmienia się historycznie,

kulturowo,

i epistemicznie.

Niniejszy tekst proponuje pojęcie:

meta-modalności pojęć fundamentalnych,

czyli historycznej zmienności warunków interpretacji podstawowych struktur poznawczych.

2. Przyczyna jako problem meta-modalny

2.1. Arystoteles: wielopoziomowość przyczynowości

Aristotle rozumiał przyczynę jako strukturę wielowymiarową¹:

materialną,

formalną,

sprawczą,

oraz celową.

Przyczyna:

nie była wyłącznie relacją mechaniczną,

lecz sposobem organizacji sensu bytu.

Rzeczywistość:

posiadała charakter teleologiczny,

a przyczynowość była związana z celem i formą.

2.2. Nowożytność: mechanizacja przyczyny

Od XVII wieku:

René Descartes,

Isaac Newton,

oraz mechanicyzm nowożytny,

zredukowali przyczynę do:

relacji ruchu,

oddziaływań matematycznych,

oraz determinizmu².

Przyczyna:

przestała być teleologiczna,

a stała się operatorem przewidywalności.

2.3. Hume: destabilizacja przyczynowości

David Hume zakwestionował istnienie koniecznej relacji przyczynowej³.

Według Hume’a:

obserwujemy jedynie następstwo zdarzeń,

a „przyczyna” jest efektem przyzwyczajenia umysłu.

To pierwszy nowoczesny moment:

meta-modalnej destabilizacji pojęcia przyczyny.

2.4. Mechanika kwantowa

Współczesna fizyka kwantowa:

podważa klasyczny determinizm,

rozmywa granicę między obserwatorem a zjawiskiem,

oraz zastępuje pewność probabilistycznością⁴.

W interpretacjach kwantowych:

efekt nie zawsze posiada jednoznaczną przyczynę,

obserwacja wpływa na wynik,

a klasyczne pojęcie lokalności zostaje naruszone.

Nie zmienia się jedynie model fizyczny.

Zmienia się:

sama modalność rozumienia przyczynowości.

3. Tożsamość i problem powtórzenia

3.1. Heraklit i płynność rzeczywistości

Heraclitus miał stwierdzić:

„Nie można dwa razy wejść do tej samej rzeki”⁵.

W tradycji klasycznej:

wypowiedź interpretowano jako metafizykę zmienności.

Nowoczesna nauka:

długo opierała się jednak na założeniu stabilnych obiektów,

identyczności eksperymentu,

oraz powtarzalności.

3.2. Deleuze i różnica

Gilles Deleuze argumentował, że:

rzeczywistość składa się z różnic,

a powtórzenie jest wtórną organizacją sensu⁶.

Nie istnieją:

dwa całkowicie identyczne zdarzenia,

ani pełna identyczność egzemplarzy.

Powtarzalność:

jest konstrukcją epistemiczną,

umożliwiającą operacyjność nauki.

4. Czas jako konstrukcja modalna

4.1. Czas klasyczny

W fizyce Newtona:

czas był absolutny,

jednolity,

i niezależny od obserwatora⁷.

4.2. Einstein i relacyjność czasu

Albert Einstein pokazał, że:

czas zależy od ruchu i grawitacji,

nie istnieje jeden uniwersalny czas,

a czasoprzestrzeń posiada charakter relacyjny⁸.

Nie zmienił się wyłącznie model fizyki.

Zmieniła się:

meta-modalność samego pojęcia czasu.

5. Substancja i relacyjność

5.1. Metafizyka substancji

Tradycyjna metafizyka:

od Arystotelesa po scholastykę,

rozumiała byt jako substancję posiadającą trwałą tożsamość⁹.

5.2. Współczesność: relacje zamiast substancji

Współczesna:

fizyka,

teoria systemów,

biologia procesualna,

coraz częściej:

zastępują substancję relacją,

strukturą,

przepływem,

oraz procesem¹⁰.

Rzeczywistość:

przestaje być zbiorem trwałych rzeczy,

a staje się dynamiczną siecią relacji.

6. Retroaktywność znaczenia

Meta-modalność pojęć fundamentalnych oznacza, że:

dawne idee mogą zostać ponownie odczytane w nowych warunkach sensu.

Przykładowo:

Heraklit,

atomizm,

relacyjność,

czy procesualność,

mogą uzyskać nową aktualność.

Nie oznacza to prostego „powrotu”.

Zmienia się bowiem:

cały system znaczenia,

w którym dawna idea zostaje zreinterpretowana.

7. Nauka i historyczność sensu

Historia nauki pokazuje więc, że:

nauka nie operuje na niezmiennych pojęciach,

lecz na historycznie organizowanych modalnościach sensu.

Zmianie podlegają:

nie tylko odpowiedzi,

ale również:

same pytania,

warunki interpretacji,

oraz struktury rozumienia rzeczywistości.

8. Wnioski

Pojęcia fundamentalne:

nie posiadają stabilnego, ponadczasowego znaczenia,

lecz uczestniczą w historycznej organizacji modalności wiedzy.

Przemianom podlegają:

nie tylko teorie,

ale same warunki rozumienia:

przyczyny,

czasu,

tożsamości,

substancji,

oraz powtórzenia.

Nauka okazuje się więc:

nie wyłącznie historią odkryć,

lecz historią transformacji samych struktur sensu.

Meta-modalność pojęć fundamentalnych ujawnia, że:

granice nauki przebiegają nie tylko między prawdą a błędem,

lecz również między różnymi epokami rozumienia rzeczywistości.

Przypisy

Aristotle, Metaphysics, Book V.

Alexandre Koyré, From the Closed World to the Infinite Universe (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1957).

David Hume, An Enquiry Concerning Human Understanding (Oxford: Oxford University Press, 2007).

Werner Heisenberg, Physics and Philosophy (New York: Harper, 1958).

Kirk, Raven, and Schofield, The Presocratic Philosophers (Cambridge: Cambridge University Press, 1983).

Gilles Deleuze, Difference and Repetition (New York: Columbia University Press, 1994).

Isaac Newton, Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica (1687).

Albert Einstein, Relativity: The Special and the General Theory (New York: Crown, 1961).

Étienne Gilson, Being and Some Philosophers (Toronto: Pontifical Institute of Mediaeval Studies, 1952).

Niklas Luhmann, Social Systems (Stanford: Stanford University Press, 1995).

Bibliografia

Aristotle. Metaphysics.

Deleuze, Gilles. Difference and Repetition. New York: Columbia University Press, 1994.

Einstein, Albert. Relativity: The Special and the General Theory. New York: Crown, 1961.

Gilson, Étienne. Being and Some Philosophers. Toronto: Pontifical Institute of Mediaeval Studies, 1952.

Heisenberg, Werner. Physics and Philosophy. New York: Harper, 1958.

Hume, David. An Enquiry Concerning Human Understanding. Oxford: Oxford University Press, 2007.

Kirk, G.S., J.E. Raven, and M. Schofield. The Presocratic Philosophers. Cambridge: Cambridge University Press, 1983.

Koyré, Alexandre. From the Closed World to the Infinite Universe. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1957.

Luhmann, Niklas. Social Systems. Stanford: Stanford University Press, 1995.

Newton, Isaac. Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica. 1687.