Od formalności do modalności: logodygmat i problem możliwych światów fizycznych

Abstrakt

Artykuł rozwija problem logodygmatu w kontekście współczesnej fizyki teoretycznej, odnosząc się do popularnonaukowych interpretacji prac prof. Andrzeja Dragana dotyczących rozszerzeń teorii względności i hipotetycznych układów poruszających się z prędkościami nadświetlnymi. Punktem wyjścia jest teza, że współczesna matematyka i fizyka coraz częściej przechodzą od opisu rzeczywistości aktualnej do organizacji przestrzeni możliwych rzeczywistości. Analiza wskazuje, że problem ten pozostaje strukturalnie związany z wcześniejszymi rozważaniami dotyczącymi logodygmatu, teorii kategorii, implikacji logicznej oraz autoreferencyjnej analizy trójpodziału władzy. W tym sensie współczesna fizyka może być interpretowana jako szczególny przypadek przejścia od formalności do modalności.

1. Wprowadzenie

W dyskusji nad logodygmatem pojawiła się interesująca uwaga dotycząca prac prof. Andrzeja Dragana. W popularnym odbiorze badania te kojarzone są z próbą analizy konsekwencji matematycznych wynikających z założenia istnienia układów poruszających się szybciej od światła.

Niezależnie od fizycznego statusu takich konstrukcji szczególnie interesujący jest sam mechanizm poznawczy.

Nie rozpoczyna się on od obserwacji nowego obiektu.

Rozpoczyna się od analizy formalizmu.

Dopiero później pojawia się pytanie:

Jakie modalności rzeczywistości byłyby zgodne z taką strukturą matematyczną?

Powstaje zatem problem nie tyle opisu świata, ile organizacji przestrzeni możliwych światów.

2. Klasyczny logodygmat fizyki

Historia fizyki może być interpretowana jako ciąg kolejnych realizacji zasady:

jednym opisać więcej.

Mechanika Newtona pozwoliła wspólnym formalizmem opisać:

spadanie ciał,

ruch planet,

trajektorie pocisków.

Równania Maxwella połączyły:

elektryczność,

magnetyzm,

światło.

Teoria względności połączyła:

czas,

przestrzeń,

grawitację.

Logodygmat działał tutaj jako zasada unifikacji rzeczywistych obserwacji.

3. Przejście do modalności

W XX wieku pojawia się jednak nowa sytuacja.

Matematyka przestaje być wyłącznie narzędziem opisu.

Coraz częściej staje się generatorem nowych możliwości teoretycznych.

Przykładowo:

równanie Diraca poprzedza odkrycie pozytonu,

zasada zachowania energii poprzedza neutrino Pauliego,

formalizm pola Higgsa poprzedza eksperymentalne wykrycie bozonu Higgsa.

Formalność wyprzedza obserwację.

Powstaje nowa struktura poznawcza:

Formalność → Modalność → Obserwacja

4. Przypadek Dragana

W tym świetle szczególnie interesujące stają się rozważania dotyczące układów nadświetlnych.

Niezależnie od ich przyszłego statusu eksperymentalnego ujawniają one ważną zmianę metodologiczną.

Pytanie nie brzmi już:

Jak wygląda rzeczywistość?

Pytanie brzmi:

Jakie rzeczywistości są dopuszczalne przez formalizm?

Jest to przejście od ontologii aktualności do ontologii możliwości.

5. Analogia do trójpodziału władzy

Mechanizm ten przypomina wcześniejsze rozważania dotyczące trójpodziału władzy.

Klasycznie:

istnieją trzy władze,

teoria opisuje ich relacje.

Jednak po rozpoznaniu samego trójpodziału jako elementu organizującego system pojawia się nowy poziom.

Przestajemy analizować wyłącznie istniejące władze.

Zaczynamy analizować:

przestrzeń możliwych organizacji władzy.

Dokładnie taki sam ruch można dostrzec w fizyce teoretycznej.

Przestajemy analizować wyłącznie istniejące obiekty.

Zaczynamy analizować:

przestrzeń możliwych organizacji rzeczywistości.

6. Od distinctio formalis do distinctio modalis

W poprzednich rozważaniach wskazywano na związki logodygmatu z koncepcją distinctio formalis Jana Dunsa Szkota.^1

Można jednak postawić hipotezę, że współczesna fizyka wykonuje kolejny krok.

Nie chodzi już wyłącznie o formalne aspekty tego samego bytu.

Pojawia się problem różnych możliwych organizacji rzeczywistości.

Można roboczo nazwać to:

distinctio modalis.

Przedmiotem analizy stają się nie tyle różne formalności jednego bytu, ile różne możliwe sposoby organizacji świata zgodne z określonym formalizmem.

7. Logodygmat modalny

W klasycznej postaci logodygmat można zapisać jako:

Wiele zjawisk → Jedna zasada

W fizyce XXI wieku coraz częściej pojawia się jednak druga postać:

Jedna zasada → Wiele możliwych światów

Logodygmat nie organizuje już wyłącznie obserwacji.

Organizuje przestrzeń modalności.

8. Paradoks współczesnej nauki

Powstaje paradoks.

Im bardziej ogólny staje się formalizm, tym mniej oczywiste staje się jego bezpośrednie odniesienie do aktualnie obserwowanej rzeczywistości.

W konsekwencji współczesna nauka coraz częściej funkcjonuje pomiędzy:

aktualnością,

możliwością.

Pomiędzy:

światem obserwowanym,

światem formalnie dopuszczalnym.

9. Wnioski

Komentarz dotyczący prac prof. Andrzeja Dragana pozwala spojrzeć na logodygmat z nowej perspektywy.

Klasyczna nauka wykorzystywała logodygmat do unifikacji obserwacji.

Współczesna nauka coraz częściej wykorzystuje go do organizacji przestrzeni możliwych światów.

W tym sensie prace nad układami nadświetlnymi, podobnie jak wcześniejsze rozważania nad neutrinem, antymaterią czy nowymi fazami materii, nie są wyłącznie problemem fizycznym.

Stanowią przejaw głębszej transformacji poznawczej.

Przechodzimy bowiem od pytania:

„Jak wygląda rzeczywistość?”

do pytania:

„Jakie rzeczywistości mogą zostać wygenerowane przez określoną organizację formalną?”

To właśnie tutaj logodygmat przechodzi od zasady unifikacji do zasady organizacji modalności.

Przypisy

Jan Duns Szkot, Ordinatio, I, dist. 2–3.

Thomas Kuhn, The Structure of Scientific Revolutions, University of Chicago Press, 1962.

Paul Dirac, The Principles of Quantum Mechanics, Oxford University Press, 1930.

Wolfgang Pauli, list do uczestników konferencji w Tybindze z 1930 r., zawierający pierwszą hipotezę neutrina.

Andrzej Dragan, publikacje dotyczące rozszerzeń szczególnej teorii względności i transformacji nadświetlnych.

Humberto Maturana, Francisco Varela, Autopoiesis and Cognition, Reidel, 1980.