Abstrakt
Artykuł rozwija pojęcie logodygmatu temporalnego jako kolejnego etapu ewolucji logodygmatu. Punktem wyjścia są współczesne dyskusje fizyczne dotyczące rozszerzeń szczególnej teorii względności, teorii pola oraz modeli wykorzystujących warunki brzegowe zarówno początkowe, jak i końcowe. Analiza wskazuje, że podobnie jak wcześniejsze rozważania dotyczące relacji, implikacji logicznej, teorii kategorii czy trójpodziału władzy prowadziły do problemu autoreferencji organizacyjnej, tak współczesna fizyka prowadzi do problemu organizacji samej czasowości. Artykuł proponuje interpretację tego procesu jako przejścia od przyczynowości do warunków brzegowych oraz od czasu do czasowości czasowości.
1. Wprowadzenie
Przez większą część historii nauki czas traktowany był jako jedna z najbardziej oczywistych kategorii poznania.
Przeszłość poprzedza teraźniejszość.
Teraźniejszość poprzedza przyszłość.
Przyczyna poprzedza skutek.
Tak rozumiany czas pełnił funkcję uniwersalnej struktury organizującej rzeczywistość.
Jednak rozwój współczesnej fizyki teoretycznej coraz częściej prowadzi do sytuacji, w której przedmiotem analizy stają się nie tyle zdarzenia zachodzące w czasie, ile sama organizacja czasu.
2. Klasyczny logodygmat przyczynowości
Klasyczny logodygmat fizyki można przedstawić jako zasadę:
Przyczyna→Skutek
lub szerzej:
Przeszłość→Teraźniejszość→Przyszłość
Mechanika Newtona, klasyczna teoria pola, klasyczna biologia oraz większość tradycyjnych teorii społecznych opierały się na tym schemacie.
Logodygmat pełnił funkcję organizacji obserwowanych zjawisk.
3. Od zdarzeń do warunków brzegowych
Współczesna fizyka coraz częściej wykorzystuje opisy, w których znaczenie posiada nie tylko stan początkowy układu.
Równie istotny staje się stan końcowy.
Opis procesu wymaga znajomości:
Warunków początkowych
oraz
Warunków końcońwych
Proces przestaje być wyłącznie rozwinięciem przeszłości.
Staje się rozwiązaniem problemu określonego przez całość warunków brzegowych.
W tym sensie pytanie:
„co było przyczyną?”
zostaje częściowo zastąpione pytaniem:
„jakie warunki organizują cały proces?”
4. Temporalna analogia do implikacji
Podobny problem pojawiał się wcześniej w analizie implikacji logicznej.
Klasyczna logika przyjmuje:
A→B
jako podstawową regułę.
Jednak analiza meta-logiczna prowadzi do pytania:
Dlaczego obowiązuje właśnie taka organizacja przejścia?
Reguła sama staje się przedmiotem analizy.
Powstaje poziom:
(A→B)→Meta(A→B)
Analogicznie współczesna fizyka przechodzi od:
t1 → t2
do pytania:
Dlaczego czas jest organizowany właśnie w taki sposób?
5. Temporalna analogia do trójpodziału
Analogiczny mechanizm ujawniał się w analizie trójpodziału władzy.
Najpierw istnieją trzy władze.
Następnie odkrywamy, że sam trójpodział stanowi element organizujący system.
Przestajemy badać wyłącznie władzę.
Zaczynamy badać organizację organizacji władzy.
W fizyce pojawia się analogiczny ruch.
Przestajemy badać wyłącznie zdarzenia.
Zaczynamy badać organizację organizacji czasu.
6. Czas i czasowość
Klasyczna nauka bada czas.
Logodygmat temporalny bada czasowość.
Nie interesuje go wyłącznie pytanie:
Jak przebiega proces?
Interesuje go pytanie:
W jaki sposób organizowana jest możliwość przebiegu procesu?
Powstaje nowy poziom refleksji:
Czas→Czasowość
a następnie:
Czasowość → Czasowość czasowości
7. Od distinctio formalis do distinctio temporalis
W poprzednich rozważaniach wskazywano związki logodygmatu z koncepcją distinctio formalis Jana Dunsa Szkota.
W przypadku czasu pojawia się jednak nowy problem.
Nie chodzi wyłącznie o różne formalności tego samego bytu.
Przedmiotem analizy stają się różne organizacje samego następstwa.
Można roboczo mówić o:
distinctio temporalis
czyli różnicy pomiędzy możliwymi organizacjami czasowości.
Tak jak distinctio formalis pozwalała rozróżniać formalności jednego bytu, tak distinctio temporalis pozwala analizować różne organizacje następstwa zdarzeń.
8. Logodygmat temporalny
Na tej podstawie można zaproponować definicję:
Logodygmat temporalny jest zasadą organizacji możliwych organizacji czasu.
Nie bada jedynie relacji:
przed
i
po.
Bada warunki stabilizacji określonych struktur czasowych.
9. Algorytm temporalny
Schemat logodygmatu temporalnego można zapisać następująco:
Zdarzenia→Relacje czasowe→Organizacja relacji czasowych→Warunki organizacji czasu
Każdy kolejny poziom staje się przedmiotem formalizacji poziomu wyższego.
10. Wnioski
Rozwój współczesnej fizyki sugeruje, że nauka stopniowo przesuwa się:
od badania obiektów,
do badania relacji,
od badania relacji,
do badania organizacji relacji,
a następnie
do badania organizacji samej czasowości.
W tym sensie logodygmat temporalny stanowi naturalne rozwinięcie wcześniejszych analiz dotyczących:
relacji relacji,
implikacji logicznej,
teorii kategorii,
trójpodziału władzy,
distinctio formalis.
Jeżeli klasyczny logodygmat był zasadą:
„jednym opisać więcej”,
to logodygmat temporalny staje się zasadą:
„jednym organizować więcej możliwych organizacji czasu”.
W konsekwencji przedmiotem poznania przestaje być wyłącznie rzeczywistość aktualna.
Przedmiotem poznania stają się również warunki organizacji jej możliwych temporalności.
Przypisy
John Duns Scotus, Ordinatio, I, dist. 2–3.
Thomas Kuhn, The Structure of Scientific Revolutions, 1962.
Andrzej Dragan i Artur Ekert, prace dotyczące rozszerzonej szczególnej teorii względności i obserwatorów nadświetlnych. Informacje przytoczone w dyskusji pochodzą z materiału użytkownika.
Humberto Maturana, Francisco Varela, Autopoiesis and Cognition, 1980.
Saunders Mac Lane, Categories for the Working Mathematician, 1998.
Komentarze
Pokaż komentarze