Wartości modalne a wartości klasyczne

Abstrakt

Artykuł porównuje klasyczne koncepcje wartości rozwijane przez Platona i Maxa Schelera z koncepcją wartości modalnych wypracowaną w ramach logodygmatu. Punktem wyjścia jest pytanie o ontologiczny status wartości. Dla Platona wartości istnieją jako obiektywne idee, dla Schelera jako idealne jakości dostępne intuicji aksjologicznej, natomiast w logodygmacie wartości ujawniają się przede wszystkim jako autopoietyczne struktury legitymizacji reprodukowane przez kulturę, komunikację i instytucje społeczne. Analiza pokazuje, że logodygmat nie tyle neguje klasyczne teorie wartości, ile przesuwa punkt ciężkości z pytania o istotę wartości na pytanie o warunki ich społecznej aktualizacji.

1. Problem wartości

Od starożytności filozofia pytała:

Czym jest dobro?

Czym jest sprawiedliwość?

Czym jest prawda?

Pytania te zakładały, że wartości posiadają własną rzeczywistość.¹

Wartość była czymś, co należało odkryć.

Logodygmat stawia pytanie odmienne:

W jaki sposób wartość staje się społecznie rozpoznawalna?

Nie pyta więc najpierw o istotę wartości.

Pyta o warunki jej funkcjonowania.

2. Platon: wartości jako idee

Dla Plato wartości posiadają status ontologiczny.²

Dobro nie jest opinią.

Sprawiedliwość nie jest konwencją.

Piękno nie jest efektem kultury.

Wszystkie one uczestniczą w świecie idei.

Świat zmysłowy jest jedynie niedoskonałym odbiciem tej rzeczywistości.

W takim ujęciu wartość poprzedza społeczeństwo.

Poprzedza kulturę.

Poprzedza historię.

Społeczeństwo może ją jedynie lepiej lub gorzej rozpoznawać.

3. Scheler: wartości jako jakości idealne

U Max Scheler sytuacja wygląda podobnie, choć punkt wyjścia jest inny.³

Wartości nie są wytworem człowieka.

Nie są również konstruktem społecznym.

Istnieją obiektywnie jako idealne jakości.

Człowiek nie tworzy wartości.

Może je odkrywać poprzez intuicję aksjologiczną.

Scheler mówi wręcz o porządku wartości wyższego i niższego rzędu:

• wartości hedoniczne, 

• wartości witalne, 

• wartości duchowe, 

• wartości święte. 

Powstaje hierarchia aksjologiczna zakorzeniona w samej strukturze rzeczywistości.

4. Logodygmat: wartości jako operatory legitymizacji

Logodygmat nie rozpoczyna od pytania o istnienie wartości.

Interesuje go ich funkcjonowanie.

Przykładowo:

• demokracja, 

• wolność, 

• praworządność, 

• bezpieczeństwo, 

• solidarność 

nie występują przede wszystkim jako obiekty metafizyczne.

Funkcjonują jako operatory legitymizacji.⁴

Pozwalają uznawać określone działania za:

• słuszne, 

• dopuszczalne, 

• prawomocne, 

• społecznie akceptowalne. 

Wartość staje się elementem organizacji przestrzeni społecznej.

5. Ontologia a socjologia wartości

Tutaj ujawnia się zasadnicza różnica.

Platon pyta:

Czym jest dobro?

Scheler pyta:

Jak odkrywamy dobro?

Logodygmat pyta:

Jak dobro organizuje społeczne procesy legitymizacji?

Nie oznacza to, że dobro nie istnieje.

Oznacza jedynie przesunięcie poziomu analizy.

6. Wartość a kultura

Dla Platona kultura ma charakter wtórny.

Dla Schelera kultura może odkrywać lub deformować wartości.

Dla logodygmatu kultura jest miejscem ich aktualizacji.

Wartość nie funkcjonuje społecznie sama z siebie.

Musi zostać:

• nazwana, 

• opisana, 

• symbolicznie przedstawiona, 

• zakomunikowana. 

Dopiero wtedy staje się elementem życia społecznego.⁵

7. Problem demokracji

Rozważmy przykład demokracji.

Platon był wobec demokracji sceptyczny.⁶

Interesowała go przede wszystkim sprawiedliwość.

Dla Schelera demokracja nie byłaby wartością samą w sobie, lecz możliwą formą organizacji wartości.

Logodygmat zauważa coś jeszcze.

Demokracja funkcjonuje współcześnie jako wartość legitymizująca.

Nie oznacza to automatycznie, że wszyscy rozumieją ją tak samo.

Oznacza, że odwołanie do demokracji posiada określoną moc organizacyjną.

8. Problem praworządności

Podobnie wygląda sytuacja z praworządnością.

Klasyczna filozofia pytałaby:

Czym jest sprawiedliwe prawo?

Logodygmat pyta:

Jak pojęcie praworządności organizuje proces uznawania określonych działań za prawomocne?

Przedmiotem badania staje się nie tylko wartość, ale także jej funkcja społeczna.

9. Wartości jako aktualizacje meta-struktur

W poprzednich analizach pokazano, że różne kultury mogą odmiennie aktualizować podobne meta-struktury.

To samo dotyczy wartości.

Przykładowo meta-struktura:

ład ↔ chaos

może być aktualizowana jako:

• sprawiedliwość, 

• prawo, 

• harmonia, 

• porządek społeczny, 

• kosmiczny Logos. 

Zmieniają się symbole.

Nie musi zmieniać się funkcja organizacyjna.

10. Punkt spotkania Platona i logodygmatu

Paradoksalnie logodygmat nie musi całkowicie przeciwstawiać się Platonowi.

Możliwe są dwa poziomy analizy.

Poziom pierwszy:

wartości istnieją obiektywnie.

Poziom drugi:

społeczeństwa organizują różne sposoby ich rozpoznawania.

Platon zajmuje się poziomem pierwszym.

Logodygmat poziomem drugim.

Nie są to więc koniecznie stanowiska sprzeczne.

11. Punkt spotkania Schelera i logodygmatu

Podobnie wygląda relacja z Schelerem.

Scheler bada sposób ujawniania się wartości w doświadczeniu osoby.

Logodygmat bada sposób ujawniania się wartości w doświadczeniu zbiorowym.

Można powiedzieć:

Scheler analizuje fenomenologię wartości.

Logodygmat analizuje socjologię wartości.

12. Wnioski

Platon, Scheler i logodygmat reprezentują trzy różne poziomy refleksji nad wartościami.

Platon pyta o ontologiczne istnienie wartości.

Scheler pyta o ich fenomenologiczne doświadczenie.

Logodygmat pyta o ich społeczną reprodukcję.

Nie są to perspektywy wzajemnie wykluczające się.

Przeciwnie.

Można je potraktować jako kolejne poziomy tej samej analizy.

Wartość może być jednocześnie:

• ideą, 

• jakością idealną przeżywaną przez osobę, 

• operatorem legitymizacji organizującym przestrzeń społeczną. 

W takim ujęciu logodygmat nie zastępuje klasycznej aksjologii, lecz uzupełnia ją o pytanie, którego tradycyjna filozofia wartości stawiała stosunkowo rzadko:

W jaki sposób wartości reprodukują swoją obecność w kulturze, polityce i społeczeństwie?

Przypisy

1. Zob. Aristotle, Etyka nikomachejska, ks. I; także Plato, Państwo, ks. VI–VII. 

2. Plato, Państwo, 507b–509c (Idea Dobra); Fedon, 74a–75d; Uczta, 210e–211d. 

3. Max Scheler, Der Formalismus in der Ethik und die materiale Wertethik (1913–1916); Vom Ewigen im Menschen (1921). 

4. W tym miejscu logodygmat zbliża się częściowo do analiz legitymizacji rozwijanych przez Max Weber oraz do teorii systemów społecznych Niklas Luhmann, choć przesuwa uwagę z instytucji na reprodukcję warunków uznania. 

5. Por. Umberto Eco, A Theory of Semiotics; Clifford Geertz, The Interpretation of Cultures. 

6. Plato, Państwo, ks. VIII. Platon traktował demokrację jako ustrój podatny na degenerację prowadzącą do ochlokracji i tyranii. 

7. W wymiarze socjologicznym wartości jako mechanizmy integracji analizowali m.in. Émile Durkheim oraz Talcott Parsons. 

8. W perspektywie fenomenologicznej wartość jest dana w akcie przeżycia; w perspektywie logodygmatycznej staje się dodatkowo elementem reprodukcji struktur społecznych. Por. Edmund Husserl, Ideen zu einer reinen Phänomenologie; Max Scheler, Der Formalismus in der Ethik. 

Bibliografia

• Plato, Państwo, Fedon, Uczta. 

• Aristotle, Etyka nikomachejska. 

• Max Scheler, Der Formalismus in der Ethik und die materiale Wertethik. 

• Edmund Husserl, Ideen zu einer reinen Phänomenologie. 

• Max Weber, Wirtschaft und Gesellschaft. 

• Émile Durkheim, Les formes élémentaires de la vie religieuse. 

• Niklas Luhmann, Soziale Systeme. 

• Umberto Eco, A Theory of Semiotics.