Reprodukcyjny koszt wzrostu PKB

1. Wzrost PKB nie mówi jeszcze, ile kosztowało jego uzyskanie

Wzrost produktu krajowego brutto jest zwykle traktowany jako podstawowa obserwabla rozwoju gospodarczego. Jeżeli gospodarka zwiększa PKB o 3%, 5% albo 10%, interpretujemy to jako zwiększenie ilości lub wartości wytworzonego produktu.

Sama zmiana PKB nie pokazuje jednak, jakiej reorganizacji bilansu gospodarki lub państwa wymagało osiągnięcie tego wyniku.

Dwie gospodarki mogą zwiększyć nominalny PKB o identyczną kwotę, ale pierwsza dokona tego przy prawie niezmienionym długu publicznym, podczas gdy druga równocześnie zwiększy zadłużenie o kwotę większą od przyrostu produktu.

W statystyce wynikowej obie gospodarki mogą wyglądać podobnie.

Ich pozycja temporalna jest jednak inna.

Pierwsza pozostawia następnemu okresowi:

większy roczny produkt przy podobnym zasobie zobowiązań.

Druga pozostawia:

większy produkt oraz znacznie większy zasób zobowiązań wymagających przyszłej obsługi.

Powstaje zatem pytanie:

ile dodatkowego zobowiązania powstało równolegle z każdą dodatkową jednostką rocznego produktu?

Pytanie to prowadzi do pojęcia reprodukcyjnego kosztu wzrostu PKB.

2. „Koszt” nie oznacza tutaj związku przyczynowego

Na początku konieczne jest istotne zastrzeżenie metodologiczne.

Jeżeli w określonym okresie PKB zwiększył się o 500 mld zł, a dług publiczny o 250 mld zł, nie wolno automatycznie stwierdzić:

250 mld długu „wytworzyło” 500 mld PKB.

Wzrost produktu zależy od wielu czynników:

produktywności,

inwestycji prywatnych,

zatrudnienia,

eksportu,

kredytu prywatnego,

polityki fiskalnej,

polityki monetarnej,

zmian cen,

technologii,

sytuacji zewnętrznej.

Dług publiczny jest tylko jednym z elementów struktury.

Dlatego określenie „reprodukcyjny koszt wzrostu” należy rozumieć opisowo:

ile dodatkowego zasobu zobowiązań publicznych powstało w okresie, w którym roczny nominalny produkt zwiększył się o określoną wartość.

Jest to zatem wskaźnik towarzyszącej reorganizacji bilansu, a nie prosty mnożnik fiskalny.

3. Stock długu i flow produktu

PKB i dług należą dodatkowo do różnych kategorii czasowych.

PKB jest przepływem — pokazuje wartość produktu wytworzonego w ciągu roku.

Dług jest zasobem — pokazuje wartość zobowiązań istniejących w określonym momencie.

Dlatego wskaźnika nie należy odczytywać dosłownie jako ceny produkcji jednej złotówki PKB.

Porównujemy:

zmianę stocku długu

z:

zmianą rocznego flow produktu.

Ekonomiczny sens takiej relacji polega właśnie na tym, że pokazuje ona, jak zmienia się struktura zobowiązań wobec zdolności gospodarki do wytwarzania rocznego dochodu.

Standardowa analiza dynamiki długu również zestawia stock długu z przepływem nominalnego PKB, a ECB wskazuje, że wzrost nominalnego PKB jest jednym z podstawowych mechanizmów zmniejszających relację długu do produktu.[1]

4. Prosty wskaźnik reprodukcyjnego kosztu

Możemy zbudować bardzo prostą obserwablę.

Reprodukcyjny koszt wzrostu PKB = przyrost długu publicznego / przyrost nominalnego PKB.

Nazwijmy go roboczo:

RK-PKB

Jeżeli w badanym okresie:

nominalny PKB zwiększył się o 100 mld,

dług zwiększył się o 40 mld,

wówczas:

RK-PKB = 0,40.

Oznacza to:

na każdą dodatkową jednostkę rocznego nominalnego PKB przypadało 0,40 jednostki przyrostu zasobu długu.

Jeżeli natomiast:

PKB wzrósł o 100 mld,

dług o 150 mld,

wówczas:

RK-PKB = 1,50.

Czyli stock długu zwiększył się o więcej niż roczny produkt uzyskany pomiędzy dwoma punktami obserwacji.

5. Jak interpretować wartości?

Możemy wyróżnić kilka stanów.

Nie są to normatywne progi bezpieczeństwa.

Nie można powiedzieć, że 0,8 jest zawsze dobre, a 1,2 zawsze złe.

Znaczenie zależy od tego:

co finansowano,

jaka była koniunktura,

ile wynosiły stopy procentowe,

czy powstały aktywa,

czy nastąpił kryzys,

jaka część wzrostu PKB wynikała z inflacji.

Wskaźnik pokazuje jednak coś, czego sam wzrost PKB nie pokazuje.

6. Polska, Niemcy i USA — empiryczny test

Szczególnie interesujące jest zastosowanie tej obserwabli do okresów, które analizowaliśmy wcześniej:

2008–2015,

2015–2016,

2016–2023,

2023–2025.

Dla Polski i Niemiec wykorzystujemy dług sektora general government zgodny z europejską metodologią EDP/Maastricht. Dla Stanów Zjednoczonych w poniższym prostym zestawieniu wykorzystujemy gross federal debt, dlatego wartości amerykańskie nie są definicyjnie identyczne z europejskimi i należy traktować je jako osobną trajektorię, a nie jako idealny ranking międzynarodowy.[2]

Reprodukcyjny koszt wzrostu nominalnego PKB

Wskaźnik liczony jest jako nominalny przyrost długu pomiędzy punktami końcowymi podzielony przez nominalny przyrost rocznego PKB pomiędzy tymi samymi punktami.

Dla Polski dane historyczne GUS i Ministerstwa Finansów pokazują m.in. dług general government około 595 mld zł w 2008 r., 923 mld zł w 2015 r. i 1,009 bln zł w 2016 r.[3] W 2023 r. wynosił on około 1,691 bln zł, a w 2025 już 2,335 bln zł.[4]

7. Polska 2008–2015 — 64 grosze długu na złotówkę dodatkowego PKB

W okresie 2008–2015 nominalny PKB Polski wzrósł o około 40%, podczas gdy general government debt zwiększył się o około 55%.

W ujęciu bezwzględnym otrzymujemy RK-PKB około:

0,64.

Można to odczytać następująco:

każdej dodatkowej złotówce rocznego nominalnego PKB pomiędzy 2008 a 2015 r. towarzyszyło około 64 groszy przyrostu zasobu długu publicznego.

Relacja dług/PKB wzrosła w tym czasie tylko umiarkowanie.

Był to jednak okres obejmujący światowy kryzys finansowy i jego europejskie następstwa, więc część zwiększenia długu miała charakter antycykliczny.

8. Polska 2015–2016 — gwałtowne pogorszenie relacji

Pomiędzy 2015 a 2016 r.:

nominalny PKB zwiększył się o około 3,4%,

dług general government o około 9,3%.

RK-PKB wzrósł do około:

1,41.

Czyli:

na każdą dodatkową złotówkę rocznego nominalnego produktu przypadało około 1,41 zł przyrostu długu.

Jeden rok nie wystarcza oczywiście do oceny strukturalnej.

Pokazuje jednak, jak wrażliwy jest bilans na sytuację, w której zobowiązania zwiększają się znacznie szybciej niż nominalny produkt.

9. Polska 2016–2023 — zupełnie inna struktura

Okres 2016–2023 daje wynik bardzo odmienny.

Nominalny PKB wzrósł o około:

83,5%.

Dług wzrósł o około:

67,6%.

RK-PKB wyniósł około:

0,44.

A więc:

na każdą dodatkową złotówkę rocznego nominalnego PKB przypadły około 44 grosze przyrostu długu.

Jest to znacząco mniej niż w poprzednim okresie.

Właśnie dlatego relacja długu do PKB mogła w 2023 r. znaleźć się w okolicach 49–50%, mimo że nominalny stock długu był oczywiście znacznie większy niż siedem lat wcześniej.

10. Ale 2016–2023 ujawnia zasadniczy problem wskaźnika: inflację

Tak dobry wynik wymaga jednak ostrożnej interpretacji.

Znaczna część bardzo silnego wzrostu nominalnego PKB w końcowych latach tego okresu była efektem podwyższonej inflacji.

Jeżeli realna produkcja pozostaje bez zmian, a poziom cen wzrasta o 10%, nominalny PKB również może wzrosnąć o około 10%.

Mianownik naszego wskaźnika zwiększa się.

RK-PKB spada.

Nie oznacza to jednak automatycznie, że realna zdolność reprodukcyjna gospodarki zwiększyła się o 10%.

Dlatego RK-PKB jest wskaźnikiem bilansowo-nominalnym, a nie wskaźnikiem realnej produktywności.

11. Polska 2023–2025 — odwrócenie trajektorii

Najbardziej interesujący z punktu widzenia naszej koncepcji jest okres 2023–2025.

Nominalny PKB Polski zwiększył się z około 3,415 bln zł do około 3,913 bln zł.

Przyrost wyniósł więc około:

497 mld zł.

Dług general government zwiększył się natomiast:

z około 1,691 bln zł

do około 2,335 bln zł.

Przyrost:

około 644 mld zł.

Otrzymujemy:

RK-PKB ≈ 1,29.

Czyli:

na każdą dodatkową złotówkę rocznego nominalnego PKB przypadało około 1,29 zł zwiększenia stocku długu publicznego.

GUS podaje PKB Polski za 2025 r. na poziomie około 3,913 bln zł oraz dług general government 2,335 bln zł, czyli 59,7% PKB.[4][5]

To bardzo silna zmiana w porównaniu z okresem 2016–2023.

12. Dwie Polski: 2016–2023 i 2023–2025

Zestawienie wygląda następująco:

Nie oznacza to, że pierwszy okres był „trzy razy lepszy” pod każdym względem.

Oznacza coś bardziej precyzyjnego:

bilansowy koszt przyrostu rocznego nominalnego produktu mierzony przyrostem publicznych zobowiązań zwiększył się prawie trzykrotnie.

Nastąpiła zmiana reżimu reprodukcji.

W pierwszym okresie produkt nominalny zwiększał się znacznie szybciej niż dług.

W drugim stock zobowiązań zwiększał się znacznie szybciej niż produkt.

13. Niemcy 2015–2016 — szczególnie interesujący przypadek ujemnego kosztu

Niemcy pokazują, że RK-PKB może być ujemny.

Pomiędzy 2015 a 2016 r.:

nominalny PKB wzrósł,

nominalny dług Maastricht nieznacznie spadł.

RK-PKB wynosi około:

−0,14.

Nie oznacza to oczywiście, że gospodarka „zarabiała 14 centów długu” na euro produktu.

Oznacza:

roczny produkt zwiększał się w sytuacji równoczesnego zmniejszania nominalnego zasobu długu.

Jest to pod względem bilansowym sytuacja szczególnie korzystna.

Bundesbank pokazuje, że dług Maastricht Niemiec spadł z około 2,197 bln euro w 2015 r. do około 2,182 bln w 2016 r.[6]

14. Niemcy 2016–2023 — wynik zbliżony do Polski

W okresie 2016–2023 Niemcy osiągają RK-PKB około:

0,44.

Niemal tyle samo co Polska.

Nie oznacza to jednak identyczności gospodarek.

Punkty startowe, struktura demograficzna, inflacja, inwestycje i produktywność były odmienne.

Pokazuje to natomiast bardzo interesującą cechę naszego wskaźnika:

można osiągać podobną bilansową relację pomiędzy przyrostem produktu i długu przy całkowicie różnych poziomach rozwoju.

Wskaźnik nie mierzy bogactwa.

Mierzy kierunek reorganizacji produktu i zobowiązania.

15. Niemcy 2023–2025 — dług rośnie, ale wolniej niż dodatkowy produkt

W latach 2023–2025 niemiecki dług Maastricht zwiększył się z około 2,63 bln do 2,84 bln euro.

Bundesbank podaje dla 2025 r. relację długu do PKB na poziomie 63,5%.[7]

RK-PKB wynosi około:

0,84.

Czyli na jedno dodatkowe euro rocznego nominalnego PKB przypadało około 84 centów dodatkowego długu.

Dług rośnie.

Nie następuje jednak taka asymetria jak w Polsce w tym samym okresie.

16. Stany Zjednoczone — zupełnie inna trajektoria

W Stanach Zjednoczonych otrzymujemy wartości:

W każdym z analizowanych przedziałów gross federal debt zwiększał się bezwzględnie o więcej niż wzrost rocznego nominalnego PKB.

FRED podaje wzrost gross federal debt z około 9,99 bln USD w 2008 r. do 18,12 bln w 2015 r., 19,54 bln w 2016 r., 32,99 bln w 2023 r. i 37,38 bln USD w 2025 r.[8]

Nominalny PKB wynosił odpowiednio około 14,77; 18,30; 18,80; 27,83 i 30,86 bln USD.[9]

17. Dlaczego USA mogą przez dziesięciolecia utrzymywać taki model?

Wysoki RK-PKB nie wyznacza automatycznie momentu kryzysu.

Stany Zjednoczone posiadają szczególną strukturę:

emitują dolara,

posiadają bardzo głęboki rynek obligacji,

dolar pełni funkcję jednej z podstawowych walut rezerwowych świata,

gospodarka amerykańska generuje ogromny nominalny produkt,

obligacje skarbowe pełnią globalną funkcję aktywa finansowego.

Dlatego system może przez bardzo długi czas utrzymywać dodatnią asymetrię pomiędzy produktem i zobowiązaniem.

Nie zmienia to jednak rachunku:

stock federalnych zobowiązań rośnie systematycznie szybciej niż roczny nominalny produkt.

To jest fakt strukturalny niezależny od tego, kiedy i czy stanie się problemem kryzysowym.

18. Trzy obserwable zamiast jednej

Najlepiej nie używać RK-PKB samodzielnie.

Powinien tworzyć zestaw z dwoma innymi wskaźnikami.

1. Asymetria dynamiki

wzrost procentowy długu minus wzrost procentowy nominalnego PKB.

Pokazuje, który element reprodukuje się szybciej.

2. RK-PKB

przyrost długu / przyrost nominalnego PKB.

Pokazuje bezwzględną wielkość bilansowego obciążenia przypadającego na dodatkową jednostkę rocznego produktu.

3. Zmiana dług/PKB

Pokazuje wynik skumulowany tej relacji w strukturze gospodarki.

Razem tworzą znacznie pełniejszy obraz.

19. Polska 2023–2025 w trzech wymiarach

Dla Polski otrzymujemy:

wzrost nominalnego PKB: około +14,6%,

wzrost długu: około +38,1%,

różnica dynamik: około +23,5 pkt proc.,

RK-PKB: około 1,29,

dług/PKB: około 49,5% → 59,7%.

Każda obserwabla mówi coś innego.

Pierwsza pokazuje wzrost produktu.

Druga — wzrost zobowiązania.

Trzecia — asymetrię tempa.

Czwarta — koszt bilansowy jednostki dodatkowego produktu.

Piąta — zmianę ciężaru całego zasobu długu wobec gospodarki.

Dopiero razem opisują reorganizację.

20. Czy 1,29 oznacza, że „PKB został kupiony długiem”?

Nie.

Byłby to wniosek zbyt daleko idący.

Nie wiemy, ile z dodatkowych 497 mld zł nominalnego PKB zostało spowodowane konkretnie przez fiskalny przyrost zadłużenia.

Nie wiemy również, jaka część nowego długu:

finansowała bieżący deficyt,

zastępowała wcześniejsze zobowiązania,

finansowała aktywa,

wynikała z korekt stock-flow,

wiązała się ze zmianą depozytów i innych aktywów finansowych.

ECB podkreśla, że zmiana długu nie jest prostym odpowiednikiem deficytu. Na stock długu wpływają również tzw. stock-flow adjustments, m.in. nabywanie i sprzedaż aktywów finansowych.[1]

Dlatego poprawna interpretacja brzmi:

w latach 2023–2025 zwiększeniu rocznego nominalnego PKB Polski o około 497 mld zł towarzyszył wzrost publicznego długu brutto o około 644 mld zł.

To już samo w sobie jest ekonomicznie znaczącym faktem.

21. Dług finansujący aktywo ma inną jakość

Załóżmy, że państwo pożycza 100 mld.

W przypadku A buduje aktywo zwiększające przyszłą produktywność o wiele lat.

W przypadku B finansuje transfer skonsumowany w roku jego wypłaty.

RK-PKB może początkowo wyglądać podobnie.

Ale w następnym okresie sytuacja jest inna.

A pozostawia:

dług + infrastrukturę + przyszłą zdolność produkcyjną.

B:

dług + historię konsumpcji.

Dlatego reprodukcyjny koszt wzrostu powinien zostać uzupełniony przez pytanie:

co pozostaje po stronie aktywów?

22. Powstaje pojęcie jakości długu

Możemy zatem wyróżnić:

dług tworzący zdolność

Zobowiązanie zwiększa przyszłe możliwości produkcji lub zmniejsza przyszłe koszty.

dług ochronny

Nie zwiększa bezpośrednio produktywności, ale zapobiega zniszczeniu istniejącej struktury podczas wojny, pandemii, recesji albo katastrofy.

dług transferowy

Przesuwa konsumpcję pomiędzy okresami lub grupami.

dług reprodukcyjnie jałowy

Pozostawia trwałe zobowiązanie bez odpowiadającego mu aktywa albo trwałej korzyści ekonomicznej.

Nie można więc oceniać RK-PKB bez analizy struktury długu.

23. Problem nominalnego PKB: można poprawić wskaźnik inflacją

Wyobraźmy sobie gospodarkę:

realny produkt: bez zmian,

ceny: +20%,

nominalny PKB: +20%,

dług: +10%.

RK-PKB może wyglądać znakomicie.

Realna gospodarka nie wytwarza jednak więcej dóbr.

Dlatego niski reprodukcyjny koszt nominalnego wzrostu nie musi oznaczać niskiego kosztu realnego wzrostu.

To szczególnie ważne przy porównywaniu okresów wysokiej i niskiej inflacji.

24. Potrzebujemy dwóch pięter analizy

Można więc rozdzielić:

piętro nominalne

Pyta:

jak zmienia się dług wobec pieniężnej wartości produktu?

Tutaj stosujemy:

RK-PKB,

dług/PKB,

nominalną dynamikę produktu.

piętro realne

Pyta:

czy zwiększyła się fizyczna i organizacyjna zdolność gospodarki do wytwarzania produktu?

Tutaj potrzebujemy:

realnego PKB,

realnego PKB per capita,

produktywności,

kapitału,

inwestycji,

eksportu,

jakości infrastruktury.

Dopiero połączenie obu poziomów daje reprodukcyjną jakość wzrostu.

25. Trzeci poziom: koszt obsługi

Nawet identyczny stock długu może mieć różne znaczenie przy różnych stopach procentowych.

Państwo A:

dług 70% PKB, średnie oprocentowanie 1%.

Państwo B:

dług 70% PKB, średnie oprocentowanie 7%.

Formalnie debt-to-GDP jest identyczny.

Przyszły strumień dochodów potrzebny do jego reprodukcji jest zupełnie inny.

ECB wskazuje, że różnica pomiędzy przeciętnym kosztem długu a nominalnym tempem wzrostu gospodarki jest jedną z podstawowych determinant dynamiki długu.[1]

IMF podobnie podkreśla cztery podstawowe elementy trwałości zadłużenia:

poziom długu,

saldo pierwotne,

tempo wzrostu,

realne koszty finansowania.[10]

26. Dług może reprodukować dług

W pewnym momencie pojawia się jeszcze jeden mechanizm.

Nowy dług nie finansuje już głównie nowych działań.

Część służy obsłudze wcześniejszego długu.

Struktura zaczyna wyglądać:

dług wcześniejszy → odsetki → nowy deficyt → nowy dług → nowe odsetki.

Powstaje pętla reprodukcyjna.

Jeżeli produkt rośnie szybciej niż koszt tej pętli, system może pozostawać stabilny.

Jeżeli zobowiązanie reprodukuje się szybciej od produktu, coraz większa część przyszłego dochodu zostaje związana decyzjami przeszłymi.

27. Odsetki są ceną temporalnego przesunięcia produktu

Można to ująć bardziej ogólnie.

Dług pozwala przenieść możliwość wykorzystania zasobów:

z przyszłości do teraźniejszości.

Odsetki są ceną tej operacji.

Jeżeli dzisiejsze przesunięcie tworzy większą przyszłą zdolność produkcyjną, operacja może być reprodukcyjnie dodatnia.

Jeżeli nie:

przyszłość otrzymuje mniej nowych możliwości, niż otrzymuje nowych zobowiązań.

To jest właściwa granica reprodukcyjnej jakości długu.

28. Kryzys nie zaczyna się przy określonym numerze

Nie istnieje jedna uniwersalna wartość RK-PKB, przy której państwo wpada w kryzys.

Tak samo nie istnieje jeden uniwersalny bezpieczny poziom debt-to-GDP.

Decydują:

waluta długu,

wierzyciele,

płynność rynku,

struktura zapadalności,

stopy procentowe,

aktywa państwa,

produktywność,

podatki,

wiarygodność,

bank centralny.

Wskaźnik pokazuje więc przede wszystkim trajektorię, nie moment katastrofy.

29. Szczególnie ważna jest zmiana reżimu

Jeżeli państwo przez wiele lat posiada:

RK-PKB = 0,4–0,6

a następnie przechodzi do:

RK-PKB = 1,3–1,5,

ważniejsze od samej liczby jest to, że zmieniła się organizacja reprodukcji gospodarki publicznej.

Produkt nadal może rosnąć.

Konsumpcja może rosnąć.

Wynagrodzenia mogą rosnąć.

Ale coraz większa część teraźniejszej aktywności współistnieje z coraz większym roszczeniem wobec przyszłości.

30. Właśnie dlatego PKB może rosnąć przed kryzysem

To ważna konsekwencja.

Nie ma powodu, dla którego państwo nadmiernie wykorzystujące zadłużenie miałoby natychmiast wykazać spadek PKB.

Wręcz przeciwnie.

Nowe wydatki mogą przez pewien czas:

zwiększać popyt,

zwiększać wynagrodzenia,

zwiększać sprzedaż,

zwiększać nominalny produkt.

Obserwowalny PKB może więc wyglądać dobrze dokładnie w okresie, w którym pogarsza się temporalna struktura jego reprodukcji.

Kryzys ujawnia się później — kiedy:

rosną koszty finansowania,

pojawia się konieczność konsolidacji,

kończy się możliwość dalszego zwiększania długu,

następuje szok zewnętrzny.

31. Granica zadłużenia jako granica modalna

To prowadzi do pojęcia przestrzeni możliwości.

Państwo z niewielkim długiem może podczas kryzysu zwiększyć deficyt.

Może:

ratować banki,

finansować tarcze,

budować armię,

reagować na recesję,

odbudowywać infrastrukturę.

Państwo wykorzystujące wcześniej dużą część swojej zdolności zadłużeniowej posiada mniej takich możliwości.

W tym sensie dług jest nie tylko kwotą.

Jest konsumpcją części przyszłej przestrzeni modalnej państwa.

32. Reprodukcyjny koszt wzrostu jako koszt możliwości

Jeżeli więc dodatkowa jednostka dzisiejszego produktu współistnieje z bardzo dużym zwiększeniem długu, jej koszt nie ogranicza się do przyszłych odsetek.

Istnieje również koszt utraconej przyszłej możliwości zadłużenia.

Dzisiejszy rząd wykorzystuje instrument, z którego przyszły rząd mógłby potrzebować skorzystać podczas:

wojny,

recesji,

kryzysu energetycznego,

katastrofy,

załamania systemu finansowego.

To jest koszt niewidoczny w bieżącym PKB.

33. Można więc rozszerzyć pojęcie kosztu reprodukcyjnego

Pełny koszt dodatkowego produktu finansowanego w otoczeniu rosnącego długu składa się z co najmniej czterech warstw:

1. koszt bilansowy

Przyrost stocku długu.

2. koszt finansowy

Przyszłe odsetki.

3. koszt modalny

Zmniejszenie zdolności przyszłego państwa do użycia długu.

4. koszt reprodukcyjny

Wpływ obecnej struktury finansowania na zdolność wytwarzania przyszłego PKB.

Dopiero czwarty poziom mówi naprawdę dużo o jakości wzrostu.

34. Od „ile wzrosło?” do „co pozostało?”

Tradycyjna analiza wzrostu pyta:

o ile zwiększył się PKB?

Analiza reprodukcyjna powinna postawić dodatkowo cztery pytania:

Ile przy tym zwiększył się dług?

Jakie aktywa pozostały po wykorzystaniu długu?

Jak zmienił się przyszły koszt jego obsługi?

Czy struktura pozostawiona po tym wzroście będzie zdolna reprodukować produkt bez konieczności coraz szybszego wzrostu zobowiązań?

Dopiero wtedy widzimy pełną temporalną strukturę wzrostu.

35. Bilans temporalny wzrostu

Proces można zapisać słownie:

dług w okresie t

→ dodatkowa możliwość wydatkowa

→ produkt w okresie t

→ zmiana aktywów i struktury gospodarki

→ produkt w okresie t+1

→ dochody umożliwiające obsługę zobowiązania

→ nowa przestrzeń możliwości.

Dług wysokiej jakości reprodukcyjnej powinien wzmacniać dalsze elementy tego łańcucha.

Dług niskiej jakości pozostawia przede wszystkim pierwszy i ostatni element:

dzisiejszy wydatek → przyszłe zobowiązanie.

36. Paradoks wzrostu zadłużeniowego

Powstaje zatem paradoks.

Gospodarka może jednocześnie:

rosnąć

i:

tracić przestrzeń przyszłego wzrostu.

Nie ma w tym sprzeczności.

Pierwszy proces odnosi się do bieżącego flow produktu.

Drugi — do zmiany bilansu temporalnego.

Możliwe jest więc:

wysokie dzisiejsze PKB przy pogarszającej się zdolności reprodukcji tego PKB w przyszłości.

To rozwija wcześniejsze pojęcie reprodukcyjnej jakości PKB.

37. Reprodukcyjna jakość produktu i reprodukcyjny koszt produktu

Możemy teraz rozdzielić dwa pojęcia.

Reprodukcyjna jakość PKB

Pyta:

jaka część dzisiejszego produktu zwiększa możliwość odtworzenia i powiększenia produktu jutro?

Reprodukcyjny koszt wzrostu PKB

Pyta:

jaką zmianą zobowiązań został obciążony system podczas uzyskiwania dodatkowego produktu?

Pierwszy opisuje stronę rezultatu.

Drugi — stronę bilansu.

Dopiero razem tworzą właściwą obserwablę wzrostu.

38. Gospodarka może więc mieć cztery konfiguracje

Najbardziej problematyczna jest ostatnia konfiguracja.

System zwiększa produkt przede wszystkim bieżący, a równocześnie szybko zwiększa zobowiązania przyszłe.

39. Dlatego nie każde 5% wzrostu ma tę samą wartość

Możemy wyobrazić sobie dwa państwa.

Oba zwiększają PKB o 5%.

Państwo A:

RK-PKB = 0,2,

wysoki udział inwestycji,

rosnąca produktywność,

niski koszt długu.

Państwo B:

RK-PKB = 1,5,

niski udział inwestycji,

rosnące wydatki sztywne,

rosnący koszt obsługi.

Formalnie:

wzrost PKB = 5% w obu państwach.

Reprodukcyjna tożsamość tego wzrostu jest zupełnie inna.

40. Konkluzja

Wzrost PKB nie jest zdarzeniem pozbawionym bilansu.

Każdy okres wzrostu pozostawia następnemu okresowi określoną strukturę:

aktywów,

zobowiązań,

kosztów,

możliwości.

Dlatego nie wystarczy wiedzieć, że PKB wzrósł.

Trzeba wiedzieć:

jaką ilością przyszłego zobowiązania został obciążony system równolegle z uzyskaniem dodatkowej jednostki produktu.

Reprodukcyjny koszt wzrostu PKB nie jest prostą miarą tego, ile długu „wyprodukowało” PKB.

Jest obserwablą czegoś subtelniejszego:

stopnia, w jakim przyrost obecnego produktu współistnieje z przesunięciem zobowiązań na przyszłe stany gospodarki.

W tym sensie szczególnie interesujące stają się nie same wysokie wartości długu, lecz zmiany reżimu.

Polska przechodząca od około 0,44 zł dodatkowego długu na 1 zł dodatkowego nominalnego PKB w latach 2016–2023 do około 1,29 zł w latach 2023–2025 nie tylko zwiększa zadłużenie.

Zmienia się relacja pomiędzy produktem teraźniejszym a obciążeniem przyszłości.

Dlatego końcową tezę można sformułować następująco:

Jakość wzrostu gospodarczego zależy nie tylko od wielkości dodatkowego produktu, lecz również od struktury zobowiązań pozostawionej po jego wytworzeniu. Wzrost jest reprodukcyjnie trwały wtedy, gdy zwiększenie produktu tworzy zdolność do dalszego wytwarzania szybciej, niż narasta ciężar zobowiązań służących jego finansowaniu. Gdy relacja ulega odwróceniu, gospodarka może nadal rosnąć ilościowo, lecz jednocześnie konsumować własną przyszłą przestrzeń możliwości.

Przypisy

[1] C. Checherita-Westphal, Interest rate-growth differential and government debt dynamics, ECB Economic Bulletin, Issue 2/2019. ECB wskazuje, że dynamika debt-to-GDP zależy przede wszystkim od salda pierwotnego, relacji przeciętnego kosztu długu do nominalnego wzrostu PKB oraz korekt stock-flow; wzrost nominalnego PKB zmniejsza ciężar istniejącego długu względem produktu.

[2] W zestawieniu Polska i Niemcy wykorzystują kategorię general government/Maastricht debt. Amerykańska długa seria gross federal debt jest kategorią węższą instytucjonalnie i nie jest w pełni tożsama z europejskim general government debt. Dla ścisłych porównań między krajami należy stosować jednolitą definicję IMF general government gross debt. IMF/FRED publikuje dla USA taką serię oddzielnie.

[3] Ministerstwo Finansów, Dług publiczny – Raport Roczny 2016. General government debt wynosił około 595,4 mld zł w 2008 r., 919,6 mld zł w 2015 r. i 1 006,3 mld zł w 2016 r.; późniejsze rewizje statystyczne nieznacznie zmieniają część wartości, ale nie zmieniają kierunku przedstawionej relacji. GUS w późniejszych danych podawał około 923,3 mld zł dla 2015 r. i 1,009 bln zł dla 2016 r.

[4] Eurostat, Government deficit/surplus, debt and associated data. Dług Polski w 2023 r. wynosił około 1,691 bln zł i 49,5% PKB. Najnowsza seria Eurostatu obejmuje dane roczne do 2025 r.

[5] GUS, Pierwszy szacunek wartości produktu krajowego brutto w 2025 r. — PKB Polski w 2025 r. wyniósł około 3 912,7 mld zł. GUS podaje jednocześnie dług general government 2 335,153 mld zł, czyli 59,7% PKB.

[6] Deutsche Bundesbank, Long time series – Public finances. Według zrewidowanej serii dług Maastricht Niemiec wynosił około 1,687 bln euro w 2008 r., 2,197 bln w 2015 r., 2,182 bln w 2016 r. i 2,632 bln euro w 2023 r.

[7] Deutsche Bundesbank, German general government debt up in 2025 by €144 billion. Dług Niemiec osiągnął w 2025 r. około 2,838 bln euro i 63,5% PKB. Bundesbank pokazuje jednocześnie, że sam wzrost nominalnego PKB obniżał relację długu do PKB o około 2 pkt proc., podczas gdy wzrost długu zwiększał ją o około 3,3 pkt proc.

[8] Federal Reserve Bank of St. Louis, Gross Federal Debt. Dług federalny brutto USA: około 9,986 bln USD w 2008 r., 18,120 bln w 2015 r., 19,540 bln w 2016 r., 32,989 bln w 2023 r. i 37,375 bln USD w 2025 r.

[9] Federal Reserve Bank of St. Louis / BEA, Gross Domestic Product. Nominalny PKB USA wynosił około 14,770 bln USD w 2008 r., 18,295 bln w 2015 r., 18,805 bln w 2016 r., 27,826 bln w 2023 r. i 30,861 bln USD w 2025 r.

[10] IMF, The Fiscal and Financial Risks of a High-Debt, Slow-Growth World oraz Fiscal Monitor. IMF wskazuje poziom długu, saldo pierwotne, wzrost gospodarczy i koszt finansowania jako podstawowe elementy trwałości długu.

[11] Sam RK-PKB jest wskaźnikiem autorskim i opisowym. Nie jest standardowym wskaźnikiem IMF, ECB ani Eurostatu. Jego funkcją jest porównanie zmiany stocku długu ze zmianą rocznego nominalnego produktu. Nie powinien być używany samodzielnie jako miara przyczynowości, efektywności fiskalnej ani wypłacalności państwa.