Tożsamość przymusu poprzez reorganizację

Konfrontacja z Carlem Schmittem — między decyzją suwerena, stanem wyjątkowym a reprodukcją władzy bez jednego sprawcy

Streszczenie

Artykuł podejmuje problem przemian mechanizmu przymusu w nowoczesnym państwie konstytucyjnym. Punktem wyjścia jest koncepcja Carla Schmitta, zgodnie z którą suwerenność ujawnia się przede wszystkim w zdolności rozstrzygania o stanie wyjątkowym. W ujęciu tym ostateczna podstawa porządku prawnego nie może zostać w pełni wyprowadzona z obowiązujących norm, ponieważ ich stosowanie wymaga uprzedniego zapewnienia warunków normalności.

Koncepcję tę zestawiono z teorią tożsamości poprzez reorganizację, zakładającą możliwość stopniowego przekształcania rzeczywistych relacji władzy poprzez zmianę interpretacji norm, praktyk organizacyjnych, zachowań aparatu państwowego i mechanizmów instytucjonalnego uznawania kompetencji.

Analizie poddano Schmittowskie rozróżnienie dyktatury komisarycznej i suwerennej, relację legalności do legitymizacji oraz rozróżnienie przyjaciela i wroga. Historyczne przypadki obejmują kryzys Republiki Rzymskiej, zamach pruski z 1932 r. i narodowosocjalistyczną reorganizację prawa w latach 1933–1934. Zagadnienia te skonfrontowano z teoriami Hansa Kelsena, H.L.A. Harta, Maxa Webera, Waltera Benjamina, Hannah Arendt i Gustava Radbrucha.

W części współczesnej wykorzystano spór dotyczący Trybunału Konstytucyjnego z przełomu października i listopada 2026 r. jako przypadek badawczy pozwalający rozróżnić wydanie decyzji, uznanie jej kompetencyjnej podstawy i rzeczywiste wykonywanie wynikających z niej czynności. Nie przesądzono przy tym kwalifikacji wydarzeń jako zamachu stanu, ponieważ wymagałoby to odrębnego wykazania naruszenia norm ustrojowych, zakresu przejętej władzy i trwałości następstw.

Główna teza brzmi: nowoczesny przymus polityczny nie musi objawiać się przede wszystkim jako jawna przemoc fizyczna. Może przyjmować postać zależności organizacyjnych i proceduralnych, które prowadzą do faktycznego wykonywania określonej interpretacji kompetencji. Nie oznacza to jednak, że skuteczność takiego mechanizmu dowodzi prawnej ważności jego podstawy.

Artykuł wskazuje zarazem ograniczenie koncepcji Schmitta: poszukiwanie ostatecznego suwerena może przesłaniać możliwość rozproszonej, temporalnej reorganizacji władzy, której rezultat nie musi być zamierzony ani w pełni kontrolowany przez jeden podmiot.

Słowa kluczowe: Carl Schmitt, suwerenność, przymus, stan wyjątkowy, dyktatura komisaryczna, dyktatura suwerenna, arché, legalność, legitymizacja, reguła uznania, przemoc założycielska, instytucjonalizacja, praworządność, zamach stanu, tożsamość poprzez reorganizację.

1. Pytanie Schmitta i pytanie o reorganizację

W klasycznych wyobrażeniach o zamachu stanu przejęcie władzy wiąże się z wydarzeniem materialnym. Określony podmiot podporządkowuje sobie wojsko, zajmuje instytucje publiczne, usuwa dotychczasowych przedstawicieli państwa i zaczyna wydawać decyzje, których wykonanie zapewnia kontrolowany przez niego aparat przymusu.

Taki sposób rozumienia władzy znajduje istotne uzasadnienie w historii.

Rzymskie wojny domowe, rewolucje europejskie, przewroty wojskowe oraz liczne dwudziestowieczne dyktatury pokazywały, że zdolność zastosowania przemocy może rozstrzygać o faktycznym sprawowaniu władzy.

Jednak sam fakt zwycięstwa militarnego nie wyjaśnia jeszcze, dlaczego określony porządek staje się trwały.

Wojsko może zająć parlament, ale nie oznacza to automatycznie, że nowy system będzie zdolny do stabilnego stanowienia i wykonywania prawa.

Podobnie usunięcie urzędującego władcy nie prowadzi samo przez się do usunięcia struktur, które umożliwiały wykonywanie jego kompetencji.

W tym miejscu pojawia się problem, którego znaczenie dostrzegał Carl Schmitt.

W Politische Theologie z 1922 r. Schmitt przedstawił suwerenność przez odniesienie do zdolności rozstrzygania o stanie wyjątkowym.[1]

Nie chodziło mu jedynie o formalną kompetencję do wydawania decyzji administracyjnych.

Pytał o podmiot zdolny do rozstrzygnięcia, czy istnieją jeszcze warunki umożliwiające zwykłe stosowanie prawa oraz czy należy zastosować środki wykraczające poza normalny porządek.

W jego ujęciu norma wymaga pewnego stanu normalności.

Nie jest możliwe mechaniczne stosowanie prawa w rzeczywistości, w której przestały istnieć społeczne i polityczne warunki jego wykonywania.

Ktoś musi zatem rozstrzygnąć, czy sytuacja jest normalna, czy wyjątkowa.

Schmitt poszukiwał tego podmiotu jako suwerena.

Jednak teoria tożsamości poprzez reorganizację pozwala postawić pytanie odmienne.

Czy rzeczywista władza zawsze wymaga jednego podmiotu zdolnego do rozstrzygnięcia o całym porządku, czy może powstawać i przekształcać się jako rezultat wzajemnie powiązanych działań wielu uczestników systemu?

Nie chodzi wyłącznie o różnicę między demokracją a dyktaturą.

Chodzi o ontologię władzy.

Schmitt koncentruje się na decyzji, która ujawnia ostateczną zdolność rozstrzygania.

Nasza koncepcja koncentruje się natomiast na procesie, w którym decyzja zostaje rozpoznana, przyjęta, wykonana i następnie wykorzystana jako element dalszej reorganizacji.

Właśnie dlatego obie perspektywy nie muszą być całkowicie sprzeczne.

Mogą opisywać różne poziomy rzeczywistości politycznej.

Schmitt bada graniczny moment rozstrzygnięcia.

My badamy również warunki, dzięki którym rozstrzygnięcie staje się trwałym elementem praktyki instytucjonalnej.

2. Suweren jako decydent — siła i ograniczenie Schmittowskiej koncepcji wyjątku

Schmittowskie rozumowanie rozpoczyna się od krytyki przekonania, że system prawny może w pełni określić własne warunki stosowania.

Ustawa może wskazywać organ właściwy do podjęcia określonej decyzji.

Może również określać przesłanki zastosowania środków nadzwyczajnych.

Jednak sytuacja skrajnego kryzysu może wykraczać poza przypadki przewidziane przez prawodawcę.

Wtedy pojawia się pytanie, kto może rozstrzygnąć, że zwykłe normy nie są już wystarczające.

Schmitt dostrzegał w tym miejscu ograniczenie normatywizmu.

System prawny nie jest przecież samowykonującym się mechanizmem.

Wymaga ludzi i instytucji zdolnych do podejmowania decyzji.

Co więcej, decyzje te mogą być konieczne właśnie wtedy, gdy interpretacja obowiązujących norm jest szczególnie sporna.

Ta część argumentacji Schmitta pozostaje istotna.

Nie istnieje bowiem taka norma prawna, której znaczenie byłoby całkowicie niezależne od praktyki jej interpretowania i stosowania.

Jednak Schmitt przechodzi od tej obserwacji do znacznie mocniejszego wniosku.

Skoro stosowanie prawa wymaga rozstrzygnięcia, to ostateczna podstawa porządku musi znajdować się w suwerennej decyzji.

Właśnie tutaj pojawia się problem.

Z faktu, że prawo wymaga interpretatora, nie wynika, iż musi istnieć jeden interpretator posiadający nieograniczoną kompetencję do zawieszania całego porządku.

Współczesne systemy prawne zawierają przecież normy materialne i normy kompetencyjne.

Pierwsze określają treść obowiązków i uprawnień.

Drugie określają, kto i w jakich warunkach może dokonywać wiążących rozstrzygnięć.

Jeżeli powstaje spór dotyczący prawa, może on być rozstrzygany za pomocą procedur ustanowionych przez system.

Nie daje to gwarancji nieomylności.

Jednak możliwość błędu nie dowodzi jeszcze konieczności istnienia pozaprawnego suwerena.

Również ostateczne orzeczenie sądowe może być błędne, choć wiążące.

W takim przypadku trzeba odróżnić prawomocność rozstrzygnięcia od jego materialnej trafności.

To zasadnicza różnica.

Schmitt ma rację, że norma nie działa bez uczestników zdolnych ją stosować.

Nie wykazuje jednak tym samym, że każda rzeczywista zdolność działania wymaga istnienia jednego, osobowego lub instytucjonalnego suwerena stojącego ponad prawem.

Nasza koncepcja proponuje więc przesunięcie pytania.

Zamiast pytać wyłącznie, kto ostatecznie decyduje, należy również ustalić, jak system rozpoznaje określoną decyzję jako wiążącą i jakie mechanizmy umożliwiają jej wykonywanie.

To nie jest problem wtórny.

Bez tej zdolności decyzja suwerena pozostałaby jedynie wypowiedzią.

3. Dyktatura komisaryczna i suwerenna — kiedy ochrona porządku zmienia się w jego ustanawianie?

Szczególnie przydatne dla naszej teorii jest rozróżnienie przedstawione przez Schmitta w książce Die Diktatur z 1921 r.[2]

Schmitt odróżniał dyktaturę komisaryczną od dyktatury suwerennej.

Pierwsza ma służyć ochronie istniejącego porządku.

Druga prowadzi do ustanowienia nowego.

Dyktator komisaryczny wykonuje nadzwyczajne uprawnienia pochodzące od istniejącej władzy i służące określonemu zadaniu.

Może czasowo odstępować od niektórych zwykłych ograniczeń, ale celem jego działania pozostaje zachowanie porządku, którego kompetencje umożliwiły ustanowienie dyktatury.

W klasycznej rzymskiej Republice urząd dyktatora posiadał charakter nadzwyczajny i czasowo ograniczony.

Nie należy jednak utożsamiać każdej historycznej postaci rzymskiej dyktatury z późniejszym modelem odtworzonym przez Schmitta.

Istotne jest rozróżnienie teoretyczne.

Dyktatura komisaryczna ma chronić istniejącą konstytucję.

Dyktatura suwerenna zmierza natomiast do stworzenia warunków ustanowienia nowego porządku konstytucyjnego.

Nie działa już po prostu w granicach dotychczasowego upoważnienia.

Odwołuje się do źródła prawowitości, które ma uzasadniać przejście do nowego ustroju.

Właśnie tutaj odnajdujemy punkt styczny z naszym tekstem „Gdy obrona praworządności reprodukuje władzę”.

Możemy bowiem wyobrazić sobie sytuację, w której podmiot podejmuje działanie deklarowane jako komisaryczne.

Twierdzi, że jedynie przywraca obowiązywanie wcześniejszych zasad.

Jednak wykonując tę funkcję, zaczyna określać nowe reguły rozdziału kompetencji.

Zmienia zakres uprawnień organów, warunki uznawania decyzji i zasady kontroli własnego działania.

W rezultacie działanie przedstawiane jako przywrócenie wcześniejszego porządku może rozpocząć proces jego ustrojowej reorganizacji.

Nie musi to być proces zamierzony.

Nie musi również prowadzić do ustanowienia formalnej dyktatury.

Jednak ujawnia podobną różnicę logiczną.

Czym innym jest zastosowanie nadzwyczajnego środka w celu ochrony istniejących reguł, a czym innym uzyskanie zdolności do określania nowych reguł pod pozorem wykonywania środka ochronnego.

W tym miejscu Schmitt dostarcza nam narzędzia, którego wcześniej nie wykorzystywaliśmy dostatecznie wyraźnie.

Granica pomiędzy dyktaturą komisaryczną a suwerenną może być rozpatrywana nie tylko w kategoriach momentu założycielskiego.

Może być analizowana temporalnie.

Najpierw pojawia się nadzwyczajne uprawnienie uzasadniane ochroną porządku.

Następnie działanie zmienia sytuację instytucjonalną.

Późniejsze decyzje odwołują się do stanu wytworzonego przez wcześniejsze działanie.

Jeżeli ostatecznie podmiot wykonujący środek uzyskuje rzeczywistą zdolność zmiany reguł określających własne kompetencje, pojawia się proces przejścia od logiki komisarycznej do suwerennej.

Nie jest to automatyczna kwalifikacja prawna.

Stanowi hipotezę badawczą wymagającą wykazania rzeczywistych zmian normatywnych i strukturalnych.

Jednak właśnie w tym sensie można mówić o tożsamości przymusu poprzez reorganizację.

Nie musi zmieniać się formalna nazwa uprawnienia.

Zmianie może podlegać jego rzeczywista funkcja.

4. Brutus, Cezar i August — przemoc założycielska nie jest jeszcze nowym porządkiem

Wróćmy do rzymskiego przykładu.

Zabójstwo Juliusza Cezara 15 marca 44 r. p.n.e. stanowiło działanie materialne o bezpośrednim znaczeniu politycznym.

Brutus i Kasjusz mogli usunąć osobę sprawującą nadzwyczajną władzę.

Nie mogli jednak samym aktem zabójstwa ustanowić trwałej reorganizacji całego systemu.

Z perspektywy Schmitta pojawia się pytanie, kto po śmierci Cezara posiadał rzeczywistą zdolność podjęcia decyzji rozstrzygającej o przyszłym porządku.

Jednak już to pytanie wymaga ostrożności.

Przez następne lata nie istniał jeden stabilny dysponent wszystkich kompetencji.

Władza pozostawała przedmiotem konfliktu między konkurującymi ośrodkami politycznymi i wojskowymi.

Nie oznacza to braku siły.

Oznacza brak trwałego rozstrzygnięcia, które zostało uznane i wykonywane w całym systemie.

Dopiero późniejsza konsolidacja władzy Oktawiana umożliwiła ustanowienie względnie stabilnego porządku.

W tym miejscu teoria Schmitta i nasza koncepcja mogą się uzupełniać.

Schmitt kieruje uwagę ku zwycięskiej zdolności rozstrzygnięcia konfliktu.

My pytamy, w jaki sposób zwycięstwo zostało przekształcone w reprodukowany system kompetencji.

Ustrój Augusta nie opierał się przecież wyłącznie na nieustannym stosowaniu przemocy fizycznej.

Zachowywał liczne instytucje republikańskie, odwoływał się do tradycyjnych kategorii prawa i wytwarzał mechanizmy pozwalające administracji oraz elitom politycznym działać w warunkach nowej koncentracji władzy.[3]

Właśnie tutaj przymus zmieniał swoją postać.

Możliwość zastosowania siły nie znikała.

Jednak stabilne wykonywanie władzy nie wymagało każdorazowego odwoływania się do bezpośredniej przemocy.

Różne podmioty wykonywały swoje obowiązki, korzystały z przyznanych uprawnień i odtwarzały relacje organizacyjne, w których pozycja Augusta pozostawała dominująca.

Nie dowodzi to, że uczestnicy działali wyłącznie ze strachu.

Mogli kierować się interesem, lojalnością, przyzwyczajeniem, przekonaniem o prawowitości porządku albo zwykłą koniecznością współpracy.

Z punktu widzenia naszej teorii istotny jest natomiast rezultat.

Władza utrwala się wtedy, gdy decyzja założycielska zostaje przekształcona w praktykę instytucjonalną, która nie wymaga nieustannego powtarzania samego aktu przemocy.

Zabójstwo Cezara nie ustanowiło nowej trwałej normalności.

Reorganizacja Augusta okazała się znacznie bardziej trwała, ponieważ obejmowała również reguły codziennego funkcjonowania państwa.

Nie wynika z tego, że pryncypat był ustrojem prawnie lub moralnie lepszym.

Wynika, że jego trwałość wymagała czegoś więcej niż zwycięstwa militarnego.

Właśnie to dodatkowe ogniwo stanowi przedmiot naszej teorii.

5. Weber i Hart — dlaczego ludzie wykonują decyzje, choć nie grozi im natychmiastowa przemoc?

Schmittowski problem suwerena pozostaje niepełny, jeżeli nie uwzględnimy motywów podporządkowania oraz normatywnej praktyki uczestników systemu.

Max Weber wskazywał na szczególną rolę roszczenia państwa do monopolu prawomocnego stosowania przemocy fizycznej na określonym terytorium.

Nie oznaczało to jednak, że każde zachowanie zgodne z decyzją władzy wynika bezpośrednio ze strachu przed zastosowaniem siły.

Weber rozróżniał rodzaje prawowitego panowania, w tym panowanie legalne, tradycyjne i charyzmatyczne.

Szczególnie istotna dla nowoczesnego państwa jest organizacja biurokratyczna, w której posłuszeństwo może być kierowane wobec bezosobowego porządku prawnego, a nie wyłącznie wobec osoby wydającej polecenie.[4]

Z perspektywy teorii zamachu stanu otwiera to odmienną możliwość.

Nie trzeba bowiem bezpośrednio podporządkować sobie każdego uczestnika administracji za pomocą przemocy.

Wystarczy, że aparat państwowy zacznie rozpoznawać określone polecenia jako wydawane przez właściwy organ.

Jednak takie rozpoznanie nie jest procesem automatycznym.

Wymaga normatywnych kryteriów.

H.L.A. Hart rozwijał ten problem w koncepcji reguły uznania.

W jego ujęciu istnienie systemu prawnego wymaga między innymi tego, aby urzędnicy akceptowali odpowiednie reguły jako standardy pozwalające identyfikować prawo, zmieniać je i rozstrzygać spory.[5]

Nie wystarcza więc jedynie obserwacja zewnętrznego zachowania.

Istotne jest to, że uczestnicy aparatu instytucjonalnego posługują się określonymi regułami jako kryteriami poprawności.

Właśnie tutaj dostrzegamy podstawową różnicę wobec Schmitta.

Schmitt poszukuje podmiotu zdolnego do rozstrzygnięcia o wyjątku.

Hart pozwala natomiast wyjaśnić, dlaczego określone rozstrzygnięcie jest przez uczestników systemu traktowane jako prawnie wiążące.

Obie kwestie są powiązane, ale nie tożsame.

Można przecież wyobrazić sobie sytuację, w której określony podmiot ogłasza nadzwyczajną decyzję, lecz większość organów odmawia jej uznania.

Możliwa jest również sytuacja odwrotna.

Aparat administracyjny zaczyna wykonywać określone decyzje, choć ich podstawa prawna pozostaje przedmiotem poważnego sporu.

W takim przypadku powstaje szczególne napięcie między regułą uznania a rzeczywistą praktyką jej stosowania.

Nie jest to automatycznie zmiana całej reguły uznania.

Pojedynczy konflikt interpretacyjny nie wystarcza do wykazania, że system prawny został zastąpiony nowym.

Jednak powtarzalne i trwałe zmiany praktyki organów mogą prowadzić do stopniowego przekształcenia faktycznych kryteriów rozpoznawania kompetencji.

I właśnie ten proces określamy jako reorganizację.

Przymus instytucjonalny nie polega koniecznie na tym, że każdy uczestnik boi się kary. Może polegać na wytworzeniu takich zależności organizacyjnych, w których odmowa uznania określonej decyzji staje się faktycznie kosztowna, utrudniona lub nieskuteczna.

Trzeba jednak zachować precyzję.

Nie każde podporządkowanie jest przymusem.

Nie każda procedura stanowi narzędzie wymuszania.

W prawidłowo funkcjonującym państwie znaczna część decyzji jest wykonywana właśnie dlatego, że uczestnicy uznają je za legalne.

Dopiero gdy pojawia się rzeczywista sankcja, groźba negatywnych konsekwencji albo przymusowo ograniczona możliwość działania, możemy mówić o przymusie w znaczeniu bardziej ścisłym.

Dlatego nasza teoria powinna obejmować zarówno instytucjonalne uznawanie kompetencji, jak i możliwe mechanizmy wymuszania tego uznania.

Nie należy jednak ich utożsamiać.

6. Kelsen przeciw Schmittowi — kto strzeże konstytucji?

Jedną z najważniejszych historycznych konfrontacji teorii konstytucyjnych stanowił spór Schmitta z Hansem Kelsenem dotyczący strażnika konstytucji.

Schmitt w Der Hüter der Verfassung z 1931 r. kwestionował możliwość przyznania sądowi konstytucyjnemu ostatecznej roli w ochronie politycznej jedności państwa.

W jego ujęciu rozstrzyganie fundamentalnych konfliktów ustrojowych może wykraczać poza zwykłe stosowanie norm.

Dlatego szczególną rolę przypisywał prezydentowi Rzeszy.

Kelsen bronił natomiast instytucjonalnej kontroli konstytucyjności, wskazując na znaczenie sądu zdolnego oceniać działania organów państwa według odpowiednich norm.[6]

Problem ten posiada zasadnicze znaczenie również obecnie.

W sporze o konstytucję nie chodzi wyłącznie o to, która interpretacja jest prawidłowa.

Chodzi także o to, jaki organ posiada kompetencję do wiążącego rozstrzygnięcia konfliktu.

Jednak należy odróżnić dwie sytuacje.

W pierwszej uczestnicy sporu uznają wspólną procedurę rozstrzygnięcia, choć nie zgadzają się co do treści normy.

W drugiej kwestionują również status lub właściwość organu, który powinien spór rozstrzygnąć.

Właśnie w tej drugiej sytuacji ujawnia się problem szczególnie bliski Schmittowi.

Jeżeli bowiem organ rozstrzygający sam staje się przedmiotem sporu kompetencyjnego, pojawia się pytanie, kto może ostatecznie ocenić jego działania.

Schmitt mógłby wskazać, że konflikt ujawnia potrzebę ostatecznego politycznego rozstrzygnięcia.

Jednak nasza koncepcja prowadzi do innego pytania.

Czy faktyczne rozstrzygnięcie konfliktu musi nastąpić poprzez jedną suwerenną decyzję, czy może być rezultatem reorganizacji praktyk wielu instytucji, które stopniowo zaczynają uznawać jedną z konkurencyjnych interpretacji?

Takie rozstrzygnięcie może nastąpić nawet bez jednego wyraźnego wydarzenia założycielskiego.

Nie musi też posiadać jednego sprawcy.

Jednak ponownie należy odróżnić faktyczną stabilizację określonej praktyki od dowodu jej prawnej poprawności.

Kelsen dostarcza właśnie podstawy tego rozróżnienia.

Skuteczność systemu ma znaczenie dla jego istnienia jako porządku prawnego.

Nie oznacza jednak, że skuteczność pojedynczego działania automatycznie ustanawia jego legalność.

Faktyczna zdolność rozstrzygania sporu nie jest jeszcze dowodem prawnej kompetencji do jego rozstrzygnięcia.

To zasadniczy punkt, w którym nasza koncepcja oddala się od decyzjonistycznych konsekwencji teorii Schmitta.

7. Casus Prus 1932 — stan wyjątkowy przed narodowosocjalistycznym przejęciem władzy

Szczególnie ważnym historycznym sprawdzianem koncepcji Schmitta pozostaje tzw. zamach pruski (Preußenschlag) z 20 lipca 1932 r.

Rząd Rzeszy kierowany przez Franza von Papena, korzystając z uprawnień prezydenta Hindenburga wynikających z art. 48 konstytucji weimarskiej, doprowadził do odsunięcia legalnego rządu Prus i ustanowienia komisarza Rzeszy.

Działanie uzasadniano koniecznością zapewnienia bezpieczeństwa i porządku publicznego.

Jednak jego następstwem było zasadnicze ograniczenie samodzielności największego kraju związkowego Niemiec.

Co istotne, Schmitt uczestniczył w postępowaniu dotyczącym konstytucyjności tych działań jako prawnik reprezentujący Rzeszę.

W październiku 1932 r. sąd rozstrzygający konflikt uznał część działań Rzeszy za niezgodne z konstytucją, choć nie przywróciło to w pełni wcześniejszego układu władzy.[7]

Przypadek ten dobrze ilustruje napięcie między formalnym istnieniem norm a rzeczywistą zdolnością wykonywania kompetencji.

Dotychczasowy rząd Prus mógł zachowywać określone argumenty prawne.

Jednak faktyczne wykonywanie znacznej części władzy zostało podporządkowane nowemu mechanizmowi.

Nie wystarcza więc samo pytanie o ostateczną kompetencję do ogłoszenia stanu wyjątkowego.

Trzeba również ustalić, w jaki sposób decyzja została wykonana przez aparat państwa.

Kto uznał nowe polecenia?

Które instytucje podporządkowały się komisarzowi?

Jakie możliwości działania zachował odsunięty rząd?

Jaką rolę odegrało późniejsze orzeczenie sądowe?

Nie chodzi o to, że odpowiedzi na te pytania mają automatycznie przesądzać o legalności działań Rzeszy.

Pokazują natomiast, że reorganizacja władzy może następować poprzez przekształcenie realnych relacji administracyjnych, nawet jeżeli zasadnicze normy konstytucyjne pozostają formalnie w mocy.

W tym sensie Preußenschlag stanowi historyczny przykład bliski naszej koncepcji.

Jednak nie należy traktować go jako prostego dowodu słuszności Schmittowskiego decyzjonizmu.

Przeciwnie.

Pokazuje również możliwość sytuacji, w której faktyczna skuteczność nadzwyczajnej decyzji wyprzedza lub przekracza jej prawne uzasadnienie.

A zatem ujawnia ograniczenie utożsamiania zdolności rozstrzygnięcia z prawowitością rozstrzygnięcia.

8. Schmitt 1934 — gdy suwerenna decyzja staje się uzasadnieniem przemocy

Analiza Schmitta byłaby niepełna bez odniesienia do jego zaangażowania w narodowy socjalizm.

Nie chodzi tu wyłącznie o biograficzną ocenę filozofa.

Chodzi o przypadek historyczny, w którym określona koncepcja relacji między decyzją, prawem i przemocą została wykorzystana w uzasadnieniu konkretnych działań politycznych.

W 1934 r., po dokonanych podczas tzw. nocy długich noży zabójstwach politycznych, Schmitt opublikował tekst Der Führer schützt das Recht — „Wódz chroni prawo”.

Przedstawiał w nim działania Hitlera jako rozstrzygnięcie chroniące państwo i prawo w sytuacji zagrożenia.

W ten sposób decyzja przywódcy miała uzasadniać nadzwyczajną przemoc, zamiast podlegać ocenie według wcześniej obowiązujących ograniczeń normatywnych.[8]

Właśnie tutaj dostrzegamy zasadnicze niebezpieczeństwo decyzjonizmu.

Jeżeli działanie suwerena ma samo ustanawiać warunki prawidłowości prawa, pojawia się problem niezależnego kryterium jego oceny.

Kto może stwierdzić, że suweren błędnie rozpoznał zagrożenie?

Kto może zakwestionować zakres zastosowanego środka?

Według jakiej normy można ocenić decyzję, która przedstawiana jest jako stojąca u podstaw możliwości stosowania wszystkich pozostałych norm?

To dokładnie problem, który w naszych wcześniejszych tekstach określaliśmy jako samolegitymizację kompetencji.

Nie oznacza to, że sama teoria stanu wyjątkowego nie może być przedmiotem wartościowych badań.

Nie oznacza również, że każdy współczesny argument odwołujący się do konieczności politycznej posiada narodowosocjalistyczny charakter.

Takie analogie byłyby historycznie i metodologicznie nieuprawnione.

Jednak przypadek Schmitta z 1934 r. pokazuje, jak daleko może prowadzić konstrukcja, w której skuteczna decyzja polityczna zostaje uznana za wystarczającą podstawę normatywnej prawowitości.

Nie każda decyzja ustanawiająca nową rzeczywistość staje się przez to decyzją prawnie uzasadnioną.

To właśnie granica, której nasza koncepcja nie może przekraczać.

9. Benjamin i Arendt — czy przemoc ustanawia prawo, czy tylko umożliwia władzę?

Dla pogłębienia krytyki Schmitta warto odwołać się do Waltera Benjamina i Hannah Arendt.

Walter Benjamin w eseju Zur Kritik der Gewalt z 1921 r. rozróżniał przemoc ustanawiającą prawo i przemoc zachowującą prawo.[9]

Rozróżnienie to pozostaje szczególnie użyteczne dla naszej teorii.

Przemoc założycielska może uczestniczyć w powstawaniu nowego porządku.

Przemoc zachowawcza służy natomiast utrzymywaniu reguł już ustanowionych.

Jednak w konkretnych sytuacjach granica między tymi funkcjami może ulegać zatarciu.

Środek stosowany formalnie w celu ochrony istniejącego prawa może prowadzić do ustanowienia nowych relacji kompetencyjnych.

Właśnie w tym miejscu powraca Schmittowskie rozróżnienie dyktatury komisarycznej i suwerennej.

Benjamin pozwala jednak dostrzec coś jeszcze.

Przemoc nie musi być oceniana wyłącznie przez odwołanie do deklarowanego celu.

Należy także badać charakter zastosowanych środków oraz sposób, w jaki uczestniczą one w reprodukcji porządku prawnego.

Z kolei Hannah Arendt odróżniała władzę od przemocy.

W jej koncepcji władza powstaje dzięki zdolności ludzi do wspólnego działania, natomiast przemoc posiada charakter instrumentalny.[10]

To szczególnie ważne przeciwstawienie wobec uproszczonego rozumienia polityki jako relacji dominacji.

Państwo nie funkcjonuje wyłącznie dzięki przemocy.

Funkcjonuje również dlatego, że uczestnicy określonego porządku współdziałają i uznają znaczenie instytucji.

W tym sensie nasza teoria jest bliższa Arendt niż Schmittowi, choć nie odrzuca jego rozpoznania znaczenia sytuacji wyjątkowych.

Przymus fizyczny może ustanowić określony układ sił.

Jednak utrzymanie trwałej struktury władzy wymaga również zdolności organizowania współdziałania.

Nie można więc utożsamiać każdego mechanizmu instytucjonalnego posłuszeństwa z przemocą.

Właśnie dlatego pojęcie przymusu instytucjonalnego powinno być używane ostrożnie.

Jeżeli urzędnik wykonuje zgodne z prawem polecenie właściwego przełożonego, nie mamy jeszcze dowodu nieuprawnionego przymusu.

Jeżeli jednak wykonanie polecenia zależy od spornej kompetencji, a odmowa wiąże się z realnymi sankcjami, pojawia się potrzeba odrębnej analizy.

Władza może istnieć bez stałego stosowania przemocy, ale zdolność do przymusowego egzekwowania decyzji pozostaje jednym z istotnych elementów organizacji państwa.

Nasza teoria powinna zatem rozdzielać przemoc, przymus prawny, zależność organizacyjną oraz dobrowolne uznanie autorytetu.

Ich wspólne następstwa nie oznaczają ich pojęciowej tożsamości.

10. Współczesny casus TK — decyzja, kworum i instytucjonalne uznanie kompetencji

Współczesny spór dotyczący Trybunału Konstytucyjnego pozwala zastosować przedstawione rozróżnienia do konkretnej sytuacji.

30 października 2026 r. Anna Korwin-Piotrowska wydała zarządzenia dotyczące natychmiastowej przerwy w czynnościach służbowych Bogdana Święczkowskiego i Bartłomieja Sochańskiego.

Podstawy prawne oraz skutki tych zarządzeń stały się przedmiotem sporu dotyczącego właściwości organu, zasad zastępowania prezesa TK i dopuszczalności odpowiedniego stosowania przepisów ustrojowych.

Następnie 3 listopada 2026 r. odbyło się Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK z udziałem ośmiorga sędziów.

Uczestnicy przyjęli stanowisko, że przy obliczaniu kworum należy uwzględnić 12 osób, a nie pełny 15-osobowy skład Trybunału, ponieważ dwóch sędziów objęto zarządzeniami o przerwie w urzędowaniu, natomiast status kolejnego sędziego pozostawał kwestionowany.

Na tej podstawie uznano, że obecność ośmiorga sędziów wystarcza do podjęcia uchwały, i przyjęto projekt dochodów i wydatków Trybunału na 2027 r.[11]

W tym miejscu nie chodzi o przesądzenie prawidłowości tych działań.

Chodzi o sam mechanizm powstawania skutków instytucjonalnych.

Art. 8 ust. 1 ustawy o organizacji i trybie postępowania przed TK wiąże możliwość podejmowania uchwał z obecnością co najmniej dwóch trzecich ogólnej liczby sędziów Trybunału.

Art. 8 ust. 2 przewiduje dodatkowy wymóg dotyczący obecności prezesa, z określonym w ustawie wyjątkiem.

Z kolei art. 12 ust. 4 reguluje szczególną sytuację zastępowania prezesa Trybunału.[12]

Spór dotyczy zatem między innymi tego, czy przesłanki zastępstwa zostały spełnione, jaki status zachowują sędziowie objęci zarządzeniami o przerwie w urzędowaniu oraz jak ustalić mianownik przy obliczaniu kworum.

To pytania prawne, które wymagają osobnej wykładni.

Jednak ich znaczenie wykracza poza abstrakcyjną interpretację tekstu.

Od przyjętego rozstrzygnięcia zależy bowiem możliwość wykonania dalszych czynności organizacyjnych.

Właśnie tutaj możemy zastosować nasze rozróżnienie.

Pierwszy poziom stanowi decyzja kompetencyjna.

Określona osoba wydaje zarządzenie, powołując się na przepisy umożliwiające jej działanie.

Drugi poziom stanowi instytucjonalne uznanie skutków decyzji.

Uczestnicy systemu przyjmują określony sposób ustalania składu organu, zastępstwa i warunków podejmowania uchwał.

Trzeci poziom stanowi wykonywanie dalszych kompetencji.

Na podstawie przyjętej kwalifikacji podejmowane są kolejne czynności.

Jednak ten przebieg nie przesądza jeszcze o istnieniu przymusu.

Aby mówić o przymusowym wymuszaniu uznania kompetencji, należałoby dodatkowo wykazać, że określone podmioty zostały poddane faktycznym sankcjom, groźbom albo organizacyjnemu pozbawieniu możliwości wykonania uprawnień.

Nie wystarczy, że uczestnicy sporu przyjmują odmienne interpretacje.

Nie wystarczy również samo podjęcie uchwały.

Szczególnie interesujący jest natomiast problem zależności kolejnych czynności od wcześniejszego rozstrzygnięcia.

Jeżeli określone zarządzenie jest prawnie skuteczne, może wywoływać przewidziane przez ustawę następstwa.

Jeżeli jest wadliwe, późniejsze powołanie się na stan powstały wskutek jego wykonania nie stanowi samoistnego dowodu, że zarządzenie było prawidłowe.

Skutek działania nie może zastąpić dowodu uprzedniego istnienia kompetencji do jego podjęcia.

To właśnie rozróżnienie oddziela naszą teorię od prostego decyzjonizmu.

W ujęciu Schmittowskim szczególnie interesująca byłaby zdolność ostatecznego rozstrzygnięcia konfliktu.

W naszej analizie pytamy dodatkowo, czy rozstrzygnięcie opiera się na właściwej normie i jak jego wykonywanie wpływa na dalszą strukturę systemu.

Nie oznacza to, że wydarzenia w TK stanowią odpowiednik narodowosocjalistycznego przejęcia władzy albo historycznego przewrotu wojskowego.

Analogiczne może być określone pytanie badawcze dotyczące relacji między decyzją a jej instytucjonalnym wykonaniem.

Nie wynika z tego historyczna ani prawna równoważność porównywanych sytuacji.

11. Najważniejsza różnica wobec Schmitta — czy suweren musi być kimś?

W tym miejscu pojawia się zasadniczy problem ontologiczny.

Schmitt konstruuje suwerenność poprzez odniesienie do zdolności rozstrzygnięcia o stanie wyjątkowym.

Zakłada więc, że w sytuacji granicznej możliwe jest wskazanie podmiotu, którego decyzja posiada szczególne znaczenie założycielskie.

Jednak czy rzeczywista reorganizacja władzy zawsze wymaga takiego podmiotu?

Rozważmy system, w którym istnieje wiele organów posiadających częściowe kompetencje.

Jeden wydaje zarządzenie.

Drugi uznaje jego skutki.

Trzeci zapewnia obsługę organizacyjną.

Czwarty podejmuje decyzję opartą na stanie wytworzonym przez wcześniejsze czynności.

Piąty odmawia uznania części skutków, ale akceptuje pozostałe.

Nie musi istnieć jeden podmiot, który zaprojektował cały proces.

Nie musi też istnieć jeden moment, w którym cała struktura została zmieniona.

A jednak ostatecznie może dojść do powstania nowego układu faktycznych zależności.

To właśnie sytuacja, którą w naszych wcześniejszych tekstach określaliśmy jako emergentną reorganizację władzy.

Nie należy jednak utożsamiać emergencji z brakiem sprawców.

Każde poszczególne działanie posiada określonych uczestników.

Jednak rezultat całego procesu może przekraczać intencje i zdolność kontroli poszczególnych osób.

Właśnie tutaj koncepcja Schmitta okazuje się niewystarczająca jako ogólna teoria wszystkich przemian instytucjonalnych.

Jest szczególnie użyteczna w analizie radykalnego wyjątku.

Nie musi jednak wyjaśniać całej sekwencji stopniowych zmian, które prowadzą do przekształcenia rzeczywistej struktury kompetencji.

Można zatem postawić następującą tezę:

Władza jako relacja nie wymaga jednego, stale identyfikowalnego dysponenta. Może powstawać poprzez rozproszone działania, których skumulowany rezultat reorganizuje zasady dalszego funkcjonowania systemu.

Nie oznacza to jednak, że suwerenność państwa jako kategoria konstytucyjna zanika.

Nie oznacza również, że każda rozproszona zmiana praktyki stanowi ustanowienie nowego suwerena.

Chodzi o różnicę między suwerennością jako kategorią normatywną a realną strukturą sprawstwa politycznego.

W tym sensie nasza teoria nie tyle odkrywa ukrytego suwerena, ile podważa konieczność poszukiwania jednego podmiotu, który miałby wyjaśniać wszystkie procesy reorganizacji.

To szczególnie istotne dla współczesnych systemów administracyjnych.

Ich zdolność działania wynika często z wielu powiązanych procedur, a nie z nieustannego wydawania rozkazów przez jeden centralny ośrodek.

12. Schmittowski podział przyjaciel–wróg i przymus semantyczny

Dalszy problem pojawia się w książce Der Begriff des Politischen.

Schmitt wskazywał, że swoiste kryterium polityczności stanowi rozróżnienie przyjaciela i wroga.[13]

Nie chodziło mu po prostu o osobistą niechęć.

Chodziło o możliwość istnienia zbiorowego konfliktu, w którym przeciwnik staje się publicznym wrogiem określonej wspólnoty politycznej.

Z punktu widzenia naszej teorii semiotyki zamachu stanu szczególnie interesujące jest to, że kategorie te posiadają również znaczenie instytucjonalne.

Jeżeli określona grupa zostaje przedstawiona jako zagrożenie dla porządku, wówczas działania podejmowane wobec niej mogą być uzasadniane koniecznością obrony wspólnoty.

Nie oznacza to jednak, że każde nazwanie przeciwnika zagrożeniem ustanawia rzeczywisty stan wyjątkowy.

Właśnie dlatego konieczna jest niezależna kontrola faktów i podstaw kompetencyjnych.

Problem powstaje wtedy, gdy identyfikacja wroga zaczyna pełnić funkcję zastępczego uzasadnienia środków, których legalność pozostaje niewykazana.

Z perspektywy semiotyki szczególnie istotne są pojęcia takie jak „obrońca konstytucji”, „niszczyciel praworządności”, „uzurpator”, „strażnik demokracji” czy „przedstawiciel suwerena”.

Nie są one neutralnymi opisami.

Mogą organizować sposób, w jaki uczestnicy systemu rozpoznają prawowitość własnych i cudzych działań.

Nie oznacza to, że zawsze są fałszywe.

Mogą odpowiadać rzeczywistym zachowaniom.

Jednak ich prawidłowość wymaga wykazania, a nie jedynie powtarzania.

W tym sensie przymus może posiadać także wymiar semantyczny.

Nie polega on na tym, że słowo samo wykonuje czynność przymusu fizycznego.

Polega na możliwości organizowania praktyk instytucjonalnych poprzez kategorie, które wyznaczają, czyje decyzje są uznawane za uprawnione.

Jednak również tutaj należy zachować metodologiczną granicę.

Nie każda skuteczna argumentacja jest przymusem semantycznym.

W debacie publicznej ludzie mogą przekonywać się nawzajem za pomocą racjonalnych argumentów.

Przymusowy charakter pojawia się dopiero wtedy, gdy określona kwalifikacja zostaje połączona z realną sankcją, ograniczeniem dostępu do instytucji albo inną formą wymuszonego podporządkowania.

Znaczenie może organizować władzę, ale samo nadanie znaczenia nie jest jeszcze dowodem zastosowania przymusu.

To rozróżnienie chroni naszą koncepcję przed przekształceniem się w teorię, według której każda skuteczna narracja polityczna stanowi formę zamachu stanu.

13. Radbruch przeciw Schmittowi — skuteczność nie ustanawia sprawiedliwości

W tym miejscu konieczne jest ponowne odwołanie do Gustava Radbrucha.

W Pięciu minutach filozofii prawa z 1945 r. Radbruch krytykował stanowisko utożsamiające istnienie prawa z jego zdolnością do przeforsowania się w praktyce.

Wskazywał, że sama siła nie wystarcza do uzasadnienia normatywnego obowiązku posłuszeństwa.[14]

To szczególnie ważna korekta naszej koncepcji.

Jeżeli opisujemy mechanizm, dzięki któremu określone decyzje stają się instytucjonalnie skuteczne, nie możemy uznawać skuteczności za automatyczne potwierdzenie ich prawowitości.

Możliwe jest bowiem, że określona praktyka powstaje wskutek błędnej interpretacji prawa.

Możliwe jest również, że system zaczyna wykonywać decyzje podejmowane bez wymaganej kompetencji.

W takim przypadku realna reorganizacja może nastąpić pomimo normatywnej wadliwości jej podstawy.

Nie oznacza to jednak, że każda skuteczna reorganizacja zmienia już podstawę obowiązywania całego porządku prawnego.

Aby stwierdzić tak radykalną zmianę, należałoby wykazać rzeczywiste przekształcenie reguł identyfikacji prawa, a nie jedynie naruszenie pojedynczej normy.

Schmitt trafnie dostrzegał, że w sytuacjach granicznych normy mogą nie wystarczać do zapewnienia normalnego funkcjonowania państwa.

Jednak Radbruch przypomina, że zdolność działania nie wyczerpuje pytania o prawo.

W tym miejscu należy rozdzielić cztery kwestie.

Pierwszą jest istnienie faktycznej zdolności wydawania i wykonywania decyzji.

Drugą — prawne obowiązywanie norm, na których decyzje się opierają.

Trzecią — moralna ocena zastosowanych środków.

Czwartą — rzeczywisty rezultat reorganizacji instytucjonalnej.

Nie można sprowadzać tych wymiarów do jednego.

Decyzja może być skuteczna, choć bezprawna.

Może też być legalna, choć moralnie kontrowersyjna.

Może wreszcie prowadzić do następstw innych niż zamierzone.

I właśnie dlatego w analizie zamachu stanu nie wystarcza ustalenie, kto zwyciężył.

Trzeba również ustalić, czy zwycięstwo zostało osiągnięte zgodnie z prawem, jaki porządek powstał w jego następstwie oraz czy nowe mechanizmy rzeczywiście podlegają normatywnym ograniczeniom.

To podstawowa różnica między teorią reprodukcji władzy a teorią jej prawowitości.

14. Konstytucjonalizacja wyjątku — czy polskie prawo przewiduje odpowiedź na problem Schmitta?

Warto zauważyć, że polska konstytucja nie ignoruje problemu sytuacji nadzwyczajnych.

Art. 228 przewiduje możliwość wprowadzenia określonych stanów nadzwyczajnych w sytuacjach szczególnego zagrożenia, gdy zwykłe środki konstytucyjne okazują się niewystarczające.

Jednak konstytucja określa zarazem formę ich wprowadzenia, podstawy ustawowe, ograniczenia działań organów państwa i zasadę proporcjonalności zastosowanych środków.[15]

W szczególności art. 228 ust. 5 nakazuje, aby działania podejmowane w czasie stanu nadzwyczajnego odpowiadały stopniowi zagrożenia i zmierzały do możliwie szybkiego przywrócenia normalnego funkcjonowania państwa.

Art. 228 ust. 6 wprowadza natomiast ograniczenia możliwości dokonywania zmian ustrojowych podczas trwania stanu nadzwyczajnego.

Ta konstrukcja stanowi interesującą odpowiedź na problem Schmitta.

Prawo pozytywne przewiduje, że nadzwyczajne zagrożenie może wymagać nadzwyczajnych środków.

Nie oznacza jednak, że podmiot stosujący te środki uzyskuje nieograniczoną kompetencję do ustanawiania nowego porządku.

Przeciwnie.

Nadzwyczajność zostaje podporządkowana normatywnym warunkom.

Nie jest to oczywiście dowód, że konstytucja potrafi przewidzieć wszystkie możliwe kryzysy.

Nie oznacza również, że każde zagrożenie praktyczne mieści się w formalnych przesłankach stanów nadzwyczajnych.

Jednak pokazuje, że współczesny konstytucjonalizm nie polega wyłącznie na ignorowaniu sytuacji wyjątkowej.

Próbuje raczej określić warunki jej prawnego opanowania.

I właśnie tutaj pojawia się najważniejszy problem normatywny.

Jeżeli organ powołuje się na nadzwyczajną konieczność działania, powinien wykazać, czy istnieją normy umożliwiające odpowiednią reakcję oraz kto posiada kompetencję do zastosowania przewidzianych środków.

Nie wystarcza odwołanie do samego celu ochrony państwa.

Nie wystarcza również wskazanie, że bez podjęcia działania instytucja mogłaby funkcjonować nieprawidłowo.

Względy funkcjonalne mogą mieć znaczenie dla wykładni prawa, ale nie znoszą wymogu wykazania podstawy kompetencyjnej.

Nie należy przy tym utożsamiać każdej nadzwyczajnej sytuacji organizacyjnej z konstytucyjnym stanem nadzwyczajnym.

Są to kategorie odrębne.

Właśnie dlatego Schmittowskie pojęcie Ausnahmezustand nie jest prostym odpowiednikiem stanów nadzwyczajnych określonych w art. 228 Konstytucji RP.

Schmitt analizował także możliwość przekroczenia całego obowiązującego porządku.

Konstytucja natomiast określa szczególne, prawnie uregulowane stany jego funkcjonowania.

To fundamentalna różnica.

15. Tożsamość przymusu poprzez reorganizację — propozycja syntezy

Dotychczasowa analiza pozwala sformułować własny model badawczy.

Władza polityczna może być rozpatrywana na czterech odrębnych poziomach.

Poziom normatywny dotyczy tego, czy określony podmiot posiada kompetencję do podjęcia działania.

Poziom decyzyjny dotyczy tego, czy podmiot rzeczywiście podejmuje określone rozstrzygnięcie.

Poziom instytucjonalny dotyczy tego, czy decyzja zostaje rozpoznana i wykonana przez odpowiednie organy i uczestników systemu.

Poziom reprodukcyjny dotyczy tego, czy następstwa decyzji zmieniają warunki podejmowania dalszych rozstrzygnięć.

Te poziomy są powiązane, ale nie tożsame.

Z perspektywy Schmitta szczególne znaczenie posiada poziom decyzyjny, zwłaszcza w sytuacji wyjątku.

Z perspektywy Harta podstawowe znaczenie ma normatywna praktyka uznawania reguł przez urzędników.

Weber pozwala analizować mechanizmy legitymizacji i organizacji posłuszeństwa.

Arendt odróżnia trwałą zdolność wspólnego działania od samego stosowania przemocy.

Radbruch natomiast przypomina, że faktyczna skuteczność nie stanowi wystarczającego kryterium prawowitości.

W naszej koncepcji najważniejsze jest połączenie tych poziomów w analizie temporalnej.

Możemy bowiem wyobrazić sobie następującą sekwencję.

Najpierw określony podmiot przedstawia interpretację normy kompetencyjnej.

Następnie podejmuje na jej podstawie decyzję.

Kolejne instytucje uznają lub odmawiają uznania skutków tej decyzji.

W miarę wykonywania rozstrzygnięcia powstają nowe zależności organizacyjne.

Późniejsze działania zostają podjęte w ramach sytuacji już przekształconej przez wcześniejsze decyzje.

Jeżeli proces ten prowadzi do zmiany faktycznych reguł wykonywania kompetencji, możemy mówić o reorganizacji struktury władzy.

Jednak dla stwierdzenia przymusu konieczne jest wykazanie dodatkowego elementu: sankcji, realnej groźby jej zastosowania, przymusowego ograniczenia możliwości działania albo innego mechanizmu wymuszonego podporządkowania.

Aby natomiast mówić o zamachu stanu, należałoby wykazać jeszcze więcej.

Trzeba ustalić charakter naruszenia dotychczasowych reguł, rzeczywisty zakres przejętych kompetencji, zastosowane środki oraz trwałość i skalę reorganizacji ustrojowej.

Nie każde naruszenie prawa jest bowiem zamachem stanu.

Nie każda zmiana praktyki instytucjonalnej stanowi przejęcie suwerenności.

I nie każde podporządkowanie administracji określonej decyzji jest wynikiem przymusu.

Właśnie te rozróżnienia pozwalają zachować analityczną wartość naszej teorii.

Przymus może być jednym z mechanizmów reorganizacji władzy. Nie jest jednak ani jedynym mechanizmem jej reprodukcji, ani automatycznym dowodem prawowitości nowego porządku.

Zakończenie. Od decyzji suwerena do reprodukcji bez jednego suwerena

Carl Schmitt postawił pytanie, którego nowoczesna filozofia prawa nie może całkowicie pominąć.

Jeżeli system norm wymaga określonych warunków normalności, kto rozstrzyga o sytuacji, w której warunki te przestają istnieć?

Schmitt poszukiwał odpowiedzi w suwerennej decyzji.

Jednak nasza analiza prowadzi do wniosku, że samo wskazanie podmiotu zdolnego do podjęcia decyzji nie wyczerpuje problemu sprawowania władzy.

Decyzja musi jeszcze zostać rozpoznana i wykonana.

Musi uzyskać określone następstwa organizacyjne.

Może również prowadzić do zmiany warunków podejmowania przyszłych rozstrzygnięć.

Właśnie dlatego w złożonym państwie konstytucyjnym należy badać nie tylko moment zastosowania przymusu, ale również mechanizmy jego instytucjonalizacji.

W klasycznym modelu zamachu stanu szczególne znaczenie posiadało przejęcie aparatu przemocy.

W modelu współczesnym istotne może być także przejęcie lub przekształcenie praktycznych mechanizmów uznawania i wykonywania kompetencji.

Nie oznacza to, że przemoc fizyczna przestała istnieć.

Nie oznacza również, że każde wykonywanie decyzji administracyjnej stanowi ukryty przymus.

Oznacza natomiast, że faktyczna zdolność sprawowania władzy może zależeć od organizacyjnych i normatywnych relacji między wieloma uczestnikami systemu, a nie wyłącznie od jednego rozkazu popartego groźbą użycia siły.

Z tego punktu widzenia teoria Schmitta okazuje się jednocześnie użyteczna i ograniczona.

Użyteczna, ponieważ ujawnia szczególne znaczenie decyzji podejmowanej w sytuacji wyjątku.

Ograniczona, ponieważ nie wyjaśnia w pełni procesów rozproszonej reorganizacji władzy, które mogą następować bez jednego momentu założycielskiego.

Co więcej, Schmittowskie rozróżnienie dyktatury komisarycznej i suwerennej pozwala rozpoznać szczególne niebezpieczeństwo.

Działanie podejmowane w celu ochrony istniejącej konstytucji może stopniowo prowadzić do ustanowienia nowych relacji kompetencyjnych.

Jednak ta możliwość nie przesądza ani o nielegalności każdego nadzwyczajnego działania, ani o jego charakterze jako zamachu stanu.

Wymaga odrębnego wykazania.

Właśnie tutaj powraca problem arché.

Jeżeli podstawą określonej kompetencji jest norma prawna, wykonanie kompetencji powinno być oceniane według warunków wynikających z tej normy.

Jeżeli natomiast podmiot uzasadnia własne uprawnienie wyłącznie stanem powstałym wskutek jego wcześniejszego działania, pojawia się możliwość samolegitymizacji.

Problem ten nie zostaje rozwiązany przez wskazanie, że działanie było skuteczne.

Nie zostaje również rozwiązany przez powołanie się na konieczność ochrony prawa.

Trzeba bowiem wykazać, że konieczność działania nie została utożsamiona z kompetencją do jego podjęcia.

W tym miejscu różnica między Schmittem a Radbruchem pozostaje zasadnicza.

Pierwszy kieruje uwagę ku decyzji, dzięki której porządek może zostać ustanowiony lub przywrócony.

Drugi przypomina, że skuteczna siła nie ustanawia jeszcze materialnej prawowitości.

Nasza teoria próbuje połączyć te spostrzeżenia bez utożsamiania ich ze sobą.

Możemy bowiem badać, jak powstaje i reprodukuje się realna władza, nie uznając automatycznie, że wszystko, co skuteczne, jest prawem.

Możemy również badać, jak normy kompetencyjne ograniczają władzę, nie zakładając, że ich istnienie samo gwarantuje skuteczne wykonywanie.

Właśnie dlatego proponuję cztery końcowe twierdzenia.

Po pierwsze, przymus nie jest tożsamy z prawem, choć prawo może organizować jego stosowanie.

Po drugie, skuteczność decyzji nie stanowi dowodu prawnej kompetencji do jej podjęcia.

Po trzecie, nowoczesna władza może być reprodukowana poprzez rozproszone działania instytucjonalne, bez konieczności istnienia jednego podmiotu kontrolującego cały proces.

Po czwarte, reorganizacja może zmienić rzeczywisty sposób wykonywania kompetencji, nie zmieniając formalnie tekstu norm, które te kompetencje ustanawiają.

W tym sensie tożsamość przymusu poprzez reorganizację nie oznacza ciągłości jego materialnej postaci.

Przemoc wojskowa, sankcja prawna, zależność służbowa i instytucjonalne uznanie decyzji nie są zjawiskami tożsamymi.

Mogą jednak uczestniczyć w kolejnych etapach reprodukcji określonego układu władzy.

I właśnie dlatego najważniejsze pytanie nie brzmi już wyłącznie, kto decyduje o stanie wyjątkowym.

Należy również zapytać:

Kto uznaje decyzję za wiążącą, kto ją wykonuje, kto może odmówić jej wykonania i jakie następstwa wywołuje taka odmowa?

Dopiero odpowiedzi na te pytania pozwalają przejść od analizy deklarowanej suwerenności do badania rzeczywistej struktury władzy.

A następnie odróżnić jej skuteczność od jej prawowitości.

To właśnie stanowi zasadnicze rozszerzenie Schmittowskiej teorii.

Suwerenność jako roszczenie do ostatecznego rozstrzygnięcia nie musi być tożsama z realną zdolnością reprodukowania władzy. Ta ostatnia może być właściwością całego systemu relacji, a nie wyłączną cechą jednego podmiotu.

Wówczas najważniejsza reorganizacja nie polega już tylko na zmianie osoby wydającej rozkaz.

Polega na zmianie warunków, w których rozkaz jest rozpoznawany, wykonywany i uznawany za źródło dalszych kompetencji.

Przypisy i literatura

[1] Carl Schmitt, Politische Theologie. Vier Kapitel zur Lehre von der Souveränität, Duncker & Humblot, München–Leipzig 1922, rozdz. I; wydanie angielskie: Political Theology: Four Chapters on the Concept of Sovereignty, przeł. George Schwab, University of Chicago Press, Chicago 2005. Zob. również Lars Vinx, „Carl Schmitt”, Stanford Encyclopedia of Philosophy, aktualizacja z 6 marca 2025 r.

[2] Carl Schmitt, Die Diktatur. Von den Anfängen des modernen Souveränitätsgedankens bis zum proletarischen Klassenkampf, Duncker & Humblot, München–Leipzig 1921; wyd. ang. Dictatorship, Polity, Cambridge 2014. Por. Duncan Kelly, „Carl Schmitt’s Political Theory of Dictatorship”, w: The Oxford Handbook of Carl Schmitt, Oxford University Press, 2016, s. 217–244. DOI.

[3] Appian z Aleksandrii, Wojny domowe, księgi II–V; August, Res Gestae Divi Augusti, zwłaszcza rozdz. 34. Zob. Ronald Syme, The Roman Revolution, Oxford University Press, Oxford 1939. W odniesieniu do auctoritas Augusta istotne jest odróżnienie autorytetu politycznego od formalnego zakresu poszczególnych magistratur.

[4] Max Weber, Politik als Beruf, München–Leipzig 1919; Wirtschaft und Gesellschaft, Tübingen 1922, zwłaszcza rozdziały poświęcone rodzajom prawowitego panowania i biurokracji. Zob. Stanford Encyclopedia of Philosophy, „Max Weber”, część „Domination and Legitimacy”.

[5] H.L.A. Hart, The Concept of Law, Clarendon Press, Oxford 1961, wyd. 2, 1994, rozdz. V–VI. Zob. Stanford Encyclopedia of Philosophy, „Legal Positivism”, aktualizacja z 10 października 2025 r. Koncepcja reguły uznania odróżnia faktyczną praktykę urzędników od prostego podporządkowania rozkazowi z obawy przed sankcją.

[6] Carl Schmitt, Der Hüter der Verfassung, Mohr Siebeck, Tübingen 1931; Hans Kelsen, Wer soll der Hüter der Verfassung sein?, 1931. Zob. Stanley L. Paulson, „Hans Kelsen and Carl Schmitt: Growing Discord, Culminating in the ‘Guardian’ Controversy of 1931”, w: The Oxford Handbook of Carl Schmitt, Oxford University Press, s. 510–546. DOI.

[7] Preußenschlag, 20 lipca 1932 r.; orzeczenie Staatsgerichtshof z 25 października 1932 r. dotyczące konfliktu Prusy–Rzesza. Zob. „Carl Schmitt’s Life: A Chronology”, The Oxford Handbook of Carl Schmitt. Historyczny przypadek dotyczył zastosowania art. 48 konstytucji weimarskiej i podziału kompetencji pomiędzy Rzeszą a krajem związkowym.

[8] Carl Schmitt, „Der Führer schützt das Recht. Zur Reichstagsrede Adolf Hitlers vom 13. Juli 1934”, Deutsche Juristen-Zeitung, 1934, s. 945–950. Zob. „Carl Schmitt and Ossip Flechtheim at Nuremberg: A Crossroads for International Justice and Intellectual History”, German Law Journal, 2024. Publikacja dokumentuje również zaangażowanie Schmitta w uzasadnianie narodowosocjalistycznego ustawodawstwa i represji.

[9] Walter Benjamin, „Zur Kritik der Gewalt”, Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik, 1921; wyd. ang. „Critique of Violence”, w: Selected Writings, t. 1, Harvard University Press. Zob. Stanford Encyclopedia of Philosophy, „Walter Benjamin”, omówienie przemocy ustanawiającej i zachowującej prawo.

[10] Hannah Arendt, On Violence, Harcourt, Brace & World, New York 1970; wyd. polskie: O przemocy. Nieposłuszeństwo obywatelskie, tłum. Anna Łagodzka i Wojciech Madej, Warszawa. Zob. Stanford Encyclopedia of Philosophy, „Hannah Arendt”, część „Action and Power”. Arendt odróżnia przemoc jako środek instrumentalny od władzy wynikającej ze wspólnego działania.

[11] Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK z 3 listopada 2026 r. oraz spór o sposób obliczania kworum: „Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK. Co wydarzyło się podczas obrad?”, Radio dla Ciebie, 3.11.2026; „Zgromadzenie Ogólne TK przyjęło, że kworum to osiem osób”, „Rzeczpospolita”, 3.11.2026. Relacje te dokumentują przebieg wydarzeń i stanowiska uczestników, nie zastępując oceny prawnej skuteczności uchwał.

[12] Ustawa z 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym, art. 7–8 i art. 11–12, tekst jednolity Dz.U. 2019 poz. 2393. Tekst urzędowy — Sejm RP. Zagadnienia sporne obejmują znaczenie „ogólnej liczby sędziów Trybunału”, skutki przerwy w urzędowaniu oraz normatywne przesłanki zastępowania prezesa.

[13] Carl Schmitt, Der Begriff des Politischen, wyd. samodzielne, Duncker & Humblot, München–Leipzig 1932; wyd. ang. The Concept of the Political, przeł. George Schwab, University of Chicago Press, Chicago 2007. Rozróżnienie przyjaciela i wroga dotyczy zbiorowej relacji politycznej, a nie wyłącznie prywatnej niechęci.

[14] Gustav Radbruch, „Fünf Minuten Rechtsphilosophie”, 1945; wyd. ang. „Five Minutes of Legal Philosophy (1945)”, Oxford Journal of Legal Studies, t. 26, nr 1, 2006, s. 13–15. DOI. Por. „Gesetzliches Unrecht und übergesetzliches Recht”, 1946, oraz wyd. ang. Statutory Lawlessness and Supra-Statutory Law, Oxford Journal of Legal Studies, 2006.

[15] Konstytucja RP z 2 kwietnia 1997 r., art. 2, 7, 8, 10 oraz art. 228–233. Oficjalny tekst — Senat RP. Konstytucyjne stany nadzwyczajne nie są pojęciowo tożsame z Schmittowskim stanem wyjątku rozumianym jako możliwość zakwestionowania normalnego stosowania całego porządku.

[16] Carl Schmitt, Legalität und Legitimität, Duncker & Humblot, München–Leipzig 1932; wyd. ang. Legality and Legitimacy, Duke University Press, Durham 2004. Opis wydawniczy. Praca pozostaje istotna dla analizy możliwości wykorzystywania legalnych procedur do reorganizacji podstaw konstytucyjnego porządku.

[17] David Dyzenhaus, Legality and Legitimacy: Carl Schmitt, Hans Kelsen and Hermann Heller in Weimar, Clarendon Press, Oxford 1997. Autor analizuje konflikt między decyzjonizmem, normatywizmem i koncepcją państwa prawa w kontekście kryzysu Republiki Weimarskiej.

[18] Giorgio Agamben, Stato di eccezione, Bollati Boringhieri, Torino 2003; wyd. ang. State of Exception, University of Chicago Press, Chicago 2005. Książka rozwija krytykę normalizacji stanu wyjątkowego, choć jej szersze uogólnienia należy odróżniać od szczegółowej analizy obowiązujących norm kompetencyjnych.

[19] Niklas Luhmann, Das Recht der Gesellschaft, Suhrkamp, Frankfurt am Main 1993; wyd. ang. Law as a Social System, Oxford University Press 2004. Koncepcja autopoiesis pozwala rozpatrywać reprodukcję prawa jako proces systemowy, ale nie oznacza, że sama skuteczność systemu przesądza o słuszności jego rozstrzygnięć.

[20] Kontekst autorski: „Tożsamość zamachu stanu poprzez reorganizację”, „Gdy uzasadnienie staje się źródłem kompetencji” oraz „Semiotyka zamachu stanu poprzez reorganizację”, „Gdy obrona praworządności reprodukuje władzę” i „Od Wilczura do Radbrucha”. Teksty te stanowią podstawę rozwijanej teorii normatywnej, semiotycznej i instytucjonalnej reorganizacji władzy.