Tożsamość bezprawia poprzez reorganizację

Streszczenie

Artykuł podejmuje problem szczególnego mechanizmu reorganizacji normatywności, w którym polityczny kompromis, mający pierwotnie służyć rozwiązaniu wyjątkowego kryzysu instytucjonalnego, może przekształcić się w przewidywalną metodę neutralizowania konsekwencji naruszeń prawa. Punktem wyjścia jest rozróżnienie między jednorazowym odstępstwem od normalnego sposobu rozwiązywania konfliktów a powtarzalną praktyką zastępowania odpowiedzialności politycznym porozumieniem.

Główna teza zakłada, że reset, który miał przywracać funkcjonowanie porządku prawnego ex post, może z czasem zacząć oddziaływać na zachowania jego uczestników ex ante. Jeżeli bowiem skuteczne wytworzenie kryzysu prowadzi do negocjacji nowego układu instytucjonalnego, możliwość późniejszego kompromisu staje się elementem wcześniejszego rachunku strategicznego. W takim przypadku wyjątek może przekształcić się w nieformalną metaregułę systemu.

Rozważania nawiązują do koncepcji stanu wyjątkowego Carla Schmitta, formuły Gustava Radbrucha, teorii praworządności oraz ekonomicznej analizy bodźców instytucjonalnych. Przypadkami badawczymi są porozumienia Okrągłego Stołu z 1989 r. i współczesna debata dotycząca propozycji resetu konstytucyjnego w związku ze sporem o Trybunał Konstytucyjny w listopadzie 2026 r.

Artykuł nie zakłada, że każdy kompromis jest bezprawny ani że każda abolicja prowadzi do bezkarności. Jego przedmiotem jest proces, w którym powtarzalność szczególnego rozwiązania może zmienić oczekiwania uczestników porządku normatywnego i osłabić funkcję prawa jako uprzedniej granicy działania.

Słowa kluczowe: tożsamość bezprawia, reorganizacja normatywności, metareguła, reset konstytucyjny, abolicja, amnestia, Carl Schmitt, Gustav Radbruch, praworządność, pokusa nadużycia, temporalność prawa, ex ante, ex post.

1. Paradoks resetu — kiedy rozwiązanie kryzysu staje się jego przyczyną

W klasycznym modelu państwa prawnego porządek normatywny poprzedza działania jego uczestników. Prawo określa granice kompetencji, ustanawia obowiązki i przewiduje konsekwencje ich naruszenia. Podmiot podejmujący określone działanie powinien zatem liczyć się z tym, że jego legalność zostanie oceniona według reguł istniejących wcześniej, niezależnie od korzyści, jakie działanie może mu przynieść.

Nie oznacza to, że każde naruszenie prawa musi prowadzić do sankcji. Porządek prawny sam przewiduje okoliczności wyłączające bezprawność, winę lub odpowiedzialność, a także procedury zmiany prawa, przedawnienia czy zastosowania aktów łaski. Istotne jest jednak to, że przesłanki tych rozwiązań powinny posiadać własne uzasadnienie normatywne.

Problem pojawia się wówczas, gdy naruszenie określonych reguł prowadzi do kryzysu, którego rozwiązanie wymaga politycznego kompromisu. Jeżeli uczestnik konfliktu posiada wystarczające środki, aby utrzymywać skutki własnego działania, przywrócenie wcześniejszego stanu może okazać się trudne albo organizacyjnie kosztowne.

W takim przypadku zamiast pytania o zgodność działania z prawem pojawia się inne: na jakich warunkach można zakończyć konflikt?

Nie musi to być pytanie nieuprawnione. Państwo ma obowiązek chronić również ciągłość instytucji i prawa obywateli, a uporczywy kryzys może wymagać nadzwyczajnych rozwiązań.

Jednak z perspektywy teorii normatywności zachodzi istotna zmiana.

Pierwotnie prawo określało dopuszczalne granice działania.

Następnie określone działanie doprowadziło do konfliktu dotyczącego tych granic.

Wreszcie sam konflikt stał się argumentem uzasadniającym potrzebę ich ponownego uzgodnienia.

Powstaje możliwość odwrócenia relacji między regułą a rezultatem.

Naruszenie reguły może wytworzyć warunki, w których politycznie racjonalne staje się negocjowanie nowej reguły.

Właśnie ten moment wyznacza przedmiot niniejszych rozważań.

Nie jest nim pojedynczy przypadek odstąpienia od sankcji. Nie jest nim również sam kompromis jako instytucja życia politycznego.

Chodzi o sytuację, w której uczestnicy systemu zaczynają przewidywać, że odpowiednio poważny kryzys zostanie ostatecznie rozwiązany przez porozumienie uwzględniające przynajmniej część skutków działań, które do kryzysu doprowadziły.

Jeżeli takie oczekiwanie zaczyna wpływać na zachowania, powstaje mechanizm jakościowo odmienny od jednorazowego kompromisu.

Wyjątek nie jest już wyłącznie późniejszą reakcją na zdarzenie.

Staje się elementem wcześniejszej kalkulacji.

To właśnie proponuję określić mianem temporalnej reprodukcji bezkarności.

Nie oznacza ona koniecznie rzeczywistego zwolnienia z odpowiedzialności karnej. Jest szerszą kategorią analityczną, opisującą sytuację, w której przewidywana możliwość uniknięcia niekorzystnych konsekwencji wpływa na sposób wykonywania prawa i podejmowania decyzji instytucjonalnych.

W tym sensie problem bezkarności przestaje dotyczyć wyłącznie przeszłości.

Zaczyna organizować przyszłość.

2. Od Wilczura do Schmitta — różnica między usprawiedliwieniem czynu a reorganizacją reguły

W artykule „Od Wilczura do Radbrucha” analizowałem granice formalizmu prawniczego w sytuacji konfliktu między przestrzeganiem określonego zakazu a koniecznością ochrony dobra posiadającego szczególną wartość.

Literacki przykład profesora Rafała Wilczura, który w celu ratowania życia wykorzystuje cudze narzędzia chirurgiczne, stanowi ilustrację problemu jednostkowego odstępstwa od zwykłego sposobu wykonywania prawa.

Istotne jest jednak to, że uzasadnienie takiego działania nie musi wynikać z dowolnego odrzucenia normy.

Może znajdować podstawę w innych normach tego samego systemu prawnego, w szczególności dotyczących stanu wyższej konieczności.

Nie chodzi więc o to, że słuszny rezultat automatycznie legalizuje wcześniejszy czyn.

Chodzi o prawidłowe ustalenie całego zbioru norm mających zastosowanie do konkretnej sytuacji.

Właśnie tutaj należy odróżnić usprawiedliwienie jednostkowego działania od uzyskania kompetencji do ustanawiania odstępstw dla całego systemu.

Czyn Wilczura stanowi problem odpowiedzialności konkretnego podmiotu.

Natomiast polityczny reset dotyczy niekiedy samego sposobu organizacji i wykonywania władzy.

W pierwszym przypadku rozważamy możliwość zastosowania istniejącego wyjątku.

W drugim może pojawić się pytanie, kto posiada kompetencję do ustanowienia nowej reguły i jakie skutki może ona wywoływać wobec wcześniejszych działań.

To rozróżnienie prowadzi bezpośrednio do Carla Schmitta.

W Teologii politycznej Schmitt wiązał problem suwerenności z rozstrzyganiem o stanie wyjątkowym. Zwracał uwagę, że sytuacja graniczna ujawnia problem relacji między obowiązującą normą a decyzją, której nie sposób w pełni wyprowadzić z rutynowego stosowania przepisów.[1]

Nie oznacza to jednak, że Schmittowska analiza stanowi wystarczającą podstawę do uznawania każdej skutecznej decyzji za legalną.

Przeciwnie, pozwala nam postawić pytanie o moment, w którym faktyczna zdolność narzucenia rozstrzygnięcia zaczyna zastępować normatywnie ustanowione warunki wykonywania kompetencji.

W przypadku jednorazowego kryzysu decyzja wyjątkowa może służyć ochronie określonego porządku.

Jeżeli jednak wyjątkowy sposób rozwiązywania konfliktów zostaje powtórzony i zaczyna być oczekiwany, jego funkcja ulega zmianie.

Wyjątek przestaje być jedynie reakcją na nieprzewidziane zdarzenie.

Może stać się trwałym elementem praktyki instytucjonalnej.

Wówczas nie mamy już wyłącznie do czynienia z problemem stanu wyjątkowego.

Powstaje problem normalizacji wyjątku.

Giorgio Agamben, rozwijając refleksję nad stanem wyjątkowym, wskazywał na niebezpieczeństwo przekształcania nadzwyczajnych mechanizmów sprawowania władzy w trwałą technikę rządzenia.[2]

Nie każda reforma konstytucyjna ani polityczny kompromis stanowi oczywiście stan wyjątkowy w znaczeniu Schmittowskim czy Agambenowskim.

Analogia dotyczy wyłącznie struktury problemu: granica pomiędzy rozwiązaniem nadzwyczajnym a zwykłą regułą działania może ulegać stopniowemu przesunięciu.

Najważniejsze pytanie brzmi więc nie tylko: czy określone odstępstwo było uzasadnione?

Trzeba zapytać również:

Czy sposób uzasadnienia tego odstępstwa nie stworzył mechanizmu, który będzie zachęcał do wywoływania kolejnych sytuacji wyjątkowych?

To właśnie odróżnia jednostkowy przypadek Wilczura od problemu powtarzalnego resetu instytucjonalnego.

W pierwszym wyjątek może służyć ochronie życia.

W drugim przewidywanie wyjątku może zacząć służyć uzyskiwaniu przewagi.

3. Metareguła bezkarności — gdy przyszły kompromis staje się przesłanką wcześniejszego działania

Aby opisać ten proces, musimy odróżnić normę formalnie obowiązującą od reguły faktycznie organizującej oczekiwania uczestników systemu.

Pierwsza określa, jakie działanie jest dozwolone i jakie konsekwencje powinno wywołać naruszenie prawa.

Druga dotyczy tego, jak uczestnicy systemu przewidują rzeczywiste zachowanie instytucji.

Obie reguły mogą pozostawać zgodne.

Jednak nie musi tak być.

Wyobraźmy sobie hipotetyczny porządek, w którym obowiązuje wyraźny zakaz określonego działania. Podmiot posiadający odpowiednie zasoby organizacyjne narusza ten zakaz i uzyskuje korzyść, której późniejsze odebranie byłoby politycznie lub instytucjonalnie kosztowne.

Powstaje kryzys.

Jego rozwiązaniem staje się kompromis pozwalający zachować część skutków wcześniejszego działania.

Po pewnym czasie dochodzi do kolejnego podobnego konfliktu.

Uczestnicy systemu posiadają już wiedzę o wcześniejszym sposobie jego rozwiązania.

Mogą zatem uwzględniać tę wiedzę przy podejmowaniu nowych decyzji.

Pojawia się szczególna metareguła:

Jeżeli naruszenie obowiązującego porządku doprowadzi do dostatecznie poważnego kryzysu, powstanie możliwość negocjowania nowego porządku na podstawie skutków tego naruszenia.

Nie jest to norma prawna.

Jest to reguła oczekiwań, która może wpływać na realne zachowania uczestników systemu.

Jej powstanie wymaga jednak czegoś więcej niż pojedynczego kompromisu. Konieczne jest ukształtowanie wiarygodnego oczekiwania, że podobna metoda będzie dostępna również w przyszłości.

W tym miejscu teoria temporalnej reorganizacji normatywności uzyskuje drugi kierunek działania.

Dotychczas analizowaliśmy sytuację, w której późniejszy rezultat wpływa na sposób rekonstruowania wcześniejszej reguły.

Tutaj pojawia się mechanizm odwrotny.

Oczekiwanie przyszłego rozstrzygnięcia wpływa na obecne zachowanie, jeszcze zanim nastąpi kolejne naruszenie.

Oznacza to, że ex post wcześniejszego kryzysu staje się elementem ex ante następnego.

Można przedstawić ten proces w postaci sekwencji:

Naruszenie → kryzys → kompromis → oczekiwanie kolejnego kompromisu → nowe zachowanie uwzględniające możliwość naruszenia.

Jest to struktura sprzężenia zwrotnego.

Skutek wcześniejszego działania staje się przesłanką następnego.

Właśnie dlatego powtarzalność kompromisu może posiadać znaczenie większe niż sam kompromis.

Jeżeli uczestnik systemu uznaje, że przestrzeganie normy ogranicza jego możliwości, natomiast jej naruszenie może przynieść korzyść i doprowadzić do negocjacji, powstaje asymetria bodźców.

Podmiot podporządkowujący się prawu przyjmuje ograniczenia istniejące ex ante.

Podmiot naruszający prawo może natomiast uzyskać możliwość negocjowania skutków własnego zachowania ex post.

Nie oznacza to, że naruszenie zawsze będzie racjonalne ani że państwo powinno zrezygnować z kompromisów.

Oznacza jednak, że polityka rozwiązywania konfliktów sama wpływa na prawdopodobieństwo ich powstawania.

Tę zależność znamy również z ekonomii jako problem pokusy nadużycia — moral hazard.

Warto przy tym wskazać na empiryczny przykład niezwiązany bezpośrednio z polityką konstytucyjną.

Badania dotyczące powtarzanych amnestii podatkowych w Stanach Zjednoczonych wykazały, że kolejne programy tego rodzaju mogą osłabiać długookresowe zachęty do przestrzegania obowiązków podatkowych. W analizowanych przypadkach powtarzane amnestie przynosiły mniejsze efekty dochodowe i wzmacniały niekorzystne bodźce związane z oczekiwaniem przyszłego darowania konsekwencji.[3]

W innych badaniach wykazano również, że zapowiedź amnestii może skłaniać część podatników do strategicznego opóźniania płatności, jeżeli przewidują możliwość skorzystania z późniejszego programu.[4]

Nie stanowi to dowodu, że identyczny mechanizm występuje automatycznie w sporach konstytucyjnych.

Pokazuje jednak, że sama konstrukcja oczekiwanego wyjątku może wpływać na zachowania ex ante.

Właśnie w tym miejscu dostrzegam podstawę teoretyczną pojęcia metareguły bezkarności.

Jej znaczenie nie polega na formalnym zniesieniu istniejącego prawa.

Polega na stopniowym osłabianiu przekonania, że prawo stanowi rzeczywistą, niezależną od rezultatu granicę działania.

4. Okrągły Stół jako wyjątek transformacyjny — granice analogii historycznej

Porozumienia Okrągłego Stołu zawarte w 1989 r. są w polskiej historii jednym z najważniejszych przykładów politycznego kompromisu prowadzącego do reorganizacji ustroju.

Rozmowy trwały od 6 lutego do 5 kwietnia 1989 r. Ich rezultatem były między innymi uzgodnienia dotyczące ponownej legalizacji „Solidarności”, ustanowienia urzędu prezydenta, przywrócenia Senatu oraz przeprowadzenia częściowo wolnych wyborów do Sejmu i wolnych wyborów do Senatu.[5]

Był to proces transformacyjny, zachodzący w warunkach istnienia niedemokratycznego systemu politycznego.

Jego uczestnicy nie rozwiązywali wyłącznie pojedynczego sporu dotyczącego wykonywania kompetencji.

Negocjowali warunki przejścia do odmiennej organizacji życia publicznego.

Właśnie dlatego analogia z dzisiejszymi propozycjami resetu konstytucyjnego musi zostać ograniczona.

Nie można sprowadzić Okrągłego Stołu do jednej decyzji o nieukaraniu określonych osób. Samo porozumienie nie było również powszechną amnestią obejmującą wszystkie wcześniejsze działania funkcjonariuszy PRL.

Niezależnie od ocen historycznych należy uznać, że kompromis z 1989 r. posiadał cechy szczególnej transformacji ustrojowej.

Wymagał pogodzenia różnych celów, w tym zmiany reguł politycznych i ograniczenia ryzyka gwałtownego konfliktu.

Nie wynika z tego, że wszystkie późniejsze konsekwencje transformacji były pożądane albo że sposób rozliczenia przeszłości nie może podlegać krytycznej analizie.

Jednak stwierdzenie, że dzisiejszy kryzys konstytucyjny jest bezpośrednim skutkiem Okrągłego Stołu, wymagałoby odrębnego dowodu historycznego.

Nas interesuje tutaj inny problem.

Czy rozwiązanie uzasadnione szczególnymi okolicznościami transformacji może zostać przekształcone w ogólny sposób reagowania na konflikty powstające już wewnątrz demokratycznego państwa prawnego?

To pytanie ma zasadnicze znaczenie.

W 1989 r. przedmiotem negocjacji była reorganizacja systemu politycznego, którego wcześniejsze zasady nie zapewniały demokratycznego sposobu wyłaniania i kontrolowania władzy.

Obecny porządek konstytucyjny posiada natomiast formalnie określone reguły wykonywania kompetencji, odpowiedzialności organów państwowych i zmiany konstytucji.

Nie oznacza to, że reguły te nie wymagają reformy.

Oznacza jednak, że sama potrzeba politycznego porozumienia nie może zastępować odpowiedzi na pytanie o prawidłowy sposób ich zastosowania.

Jeżeli kompromis transformacyjny traktujemy jako wyjątkowy sposób przejścia między odmiennymi porządkami ustrojowymi, jego znaczenie pozostaje określone przez szczególny kontekst historyczny.

Jeżeli natomiast podobna logika zaczyna funkcjonować jako powtarzalna metoda rozwiązywania sporów wewnątrz obowiązującego porządku konstytucyjnego, pojawia się ryzyko zmiany jej funkcji.

Za pierwszym razem kompromis może otwierać drogę do ustanowienia stabilnych reguł.

Za kolejnym razem może osłabiać przekonanie, że ustanowione reguły są rzeczywiście wiążące.

Nie jest to konieczny skutek każdego kompromisu.

Jest to jednak ryzyko, które powstaje wtedy, gdy uczestnicy systemu zaczynają postrzegać wywołanie konfliktu jako sposób uzyskania nowej pozycji negocjacyjnej.

Właśnie dlatego nie należy pytać wyłącznie, czy Okrągły Stół był historycznie potrzebny.

Należy zapytać, czy logika wyjątkowego porozumienia transformacyjnego może być bez ograniczeń przenoszona na funkcjonowanie już ustanowionego państwa konstytucyjnego.

5. Reset Trybunału Konstytucyjnego — kompromis polityczny czy reorganizacja norm kompetencyjnych?

W listopadzie 2026 r. w polskiej debacie publicznej pojawiły się propozycje określane jako reset konstytucyjny, mające służyć rozwiązaniu trwającego konfliktu dotyczącego Trybunału Konstytucyjnego.

Ich bezpośrednim kontekstem były spory dotyczące obsady Trybunału, statusu poszczególnych sędziów, zasad kierowania instytucją oraz prawidłowości czynności podjętych podczas Zgromadzenia Ogólnego Sędziów TK z 3 listopada 2026 r.

Podczas zgromadzenia z udziałem ośmiorga osób przyjęto interpretację, zgodnie z którą wymóg obecności dwóch trzecich ogólnej liczby sędziów powinien być obliczany od dwunastu osób, nie zaś piętnastu. Takie stanowisko spotkało się z krytyką ze strony przedstawicieli innych organów państwa, którzy zakwestionowali zarówno sposób obliczenia kworum, jak i niektóre przesłanki dotyczące kierowania Trybunałem.[6]

Nie jest celem niniejszego artykułu przesądzanie legalności tych czynności.

Problemem teoretycznym pozostaje to, że spór dotyczy warunków wykonywania władzy konstytucyjnej przez sam organ, którego działanie wymaga odpowiedniej podstawy kompetencyjnej.

W tym właśnie kontekście przedstawiono propozycje nadzwyczajnej zmiany organizacji TK.

Konfederacja proponowała między innymi wygaszenie kadencji dotychczasowych sędziów, wybór nowego składu większością kwalifikowaną i zmianę zasad składania ślubowania.

Z kolei 5 listopada 2026 r. Władysław Kosiniak-Kamysz przedstawił propozycję zmiany konstytucji przygotowaną przez PSL. Zakładała ona nadzwyczajne odnowienie składu TK, zakończenie urzędowania dotychczasowych sędziów przez przeniesienie ich w stan spoczynku oraz szczególny tryb wyboru nowego składu.[7]

Propozycje te nie są tożsame.

Różnią się szczegółami procedury, organami uczestniczącymi w wyborze sędziów i koncepcją rozwiązania konfliktu.

Nie stanowią też same przez się amnestii ani prawnego zwolnienia określonych osób z odpowiedzialności.

Wspólnym elementem jest jednak przekonanie, że istniejący kryzys można rozwiązać przez nadzwyczajną reorganizację instytucji.

Z punktu widzenia prawa konstytucyjnego istotne znaczenie posiada art. 235 Konstytucji RP, określający procedurę zmiany ustawy zasadniczej. Przewiduje on między innymi konieczność uchwalenia zmiany przez Sejm większością co najmniej dwóch trzecich głosów, przy wymaganym kworum, a następnie przez Senat bezwzględną większością głosów, również przy ustawowym kworum.[8]

Zmiana konstytucji przeprowadzona zgodnie z właściwą procedurą nie jest sama w sobie działaniem bezprawnym.

Nie można więc uznać każdej propozycji resetu za próbę obejścia prawa.

Jednak nawet konstytucyjnie przeprowadzona reorganizacja nie rozstrzyga automatycznie legalności wszystkich wcześniejszych czynności.

Należy bowiem odróżnić trzy kwestie.

Pierwszą jest ustalenie obowiązującego wcześniej prawa i zgodności z nim konkretnych działań.

Drugą jest określenie skutków prawnych tych działań oraz ewentualnej odpowiedzialności za ich podjęcie.

Trzecią jest ustanowienie nowych reguł organizacji państwa na przyszłość.

Są to zagadnienia powiązane, ale nietożsame.

Można zmienić sposób powoływania sędziów TK, nie przesądzając, czy wszystkie wcześniejsze wybory były prawidłowe.

Można również zakończyć określony konflikt polityczny, nie usuwając wszystkich wątpliwości dotyczących skuteczności uprzednich czynności.

Właśnie tutaj pojawia się zasadnicze ryzyko resetu rozumianego wyłącznie jako polityczne zamknięcie sporu.

Jeżeli reorganizacja instytucji zostaje przedstawiona jako wystarczające rozwiązanie także problemu wcześniejszej legalności i odpowiedzialności, może dojść do zastąpienia oceny prawnej kompromisem politycznym.

Nie oznacza to jeszcze, że takie zastąpienie rzeczywiście nastąpi w przypadku aktualnych propozycji.

Oznacza natomiast, że projekt resetu powinien być oceniany nie tylko według zdolności do zakończenia kryzysu, ale również według tego, czy zachowuje możliwość niezależnego rozpoznania wcześniejszych sporów normatywnych.

Pytanie nie brzmi zatem wyłącznie, czy nowe rozwiązanie pozwoli Trybunałowi sprawnie funkcjonować.

Brzmi również: czy sposób jego ustanowienia będzie wzmacniał reguły ograniczające władzę, czy też pozostawi przekonanie, że poważny konflikt kompetencyjny można zakończyć przez polityczne przekształcenie reguł bez rozstrzygnięcia ich wcześniejszego znaczenia?

To właśnie jest problem metareguły.

6. Abolicja, amnestia i konsensus — trzy różne sposoby neutralizowania konfliktu

W debacie publicznej pojęcia resetu, abolicji, amnestii i kompromisu bywają używane zamiennie.

Z perspektywy teorii prawa konieczne jest jednak ich rozdzielenie.

Amnestia oznacza zasadniczo ustawowy akt łagodzenia albo darowania określonych konsekwencji prawnokarnych wobec określonych kategorii czynów lub sprawców.

Abolicja odnosi się do ustawowego wyłączenia karalności lub możliwości ścigania określonych czynów, zanim dojdzie do ich prawomocnego osądzenia; zakres konkretnych skutków zależy od treści właściwego aktu.

Polityczny konsensus nie jest natomiast samodzielną instytucją zwalniającą z odpowiedzialności prawnej. Może prowadzić do zmian ustawowych, ustrojowych lub organizacyjnych, ale sam nie uchyla obowiązujących norm.

Podobnie prezydenckie prawo łaski posiada odrębną konstytucyjną podstawę w art. 139 Konstytucji RP.

Rozróżnienia te są konieczne, ponieważ nie każde polityczne porozumienie wywołuje skutki charakterystyczne dla amnestii czy abolicji.

Z punktu widzenia naszej teorii można jednak badać wspólną funkcję różnych mechanizmów.

Chodzi o możliwość ograniczenia konsekwencji określonego naruszenia lub zamknięcia konfliktu bez pełnego zastosowania zwykłych sposobów dochodzenia odpowiedzialności.

Nie musi to być rozwiązanie nielegalne.

W literaturze dotyczącej sprawiedliwości okresów przejściowych — transitional justice — od dawna podkreśla się, że niektóre formy amnestii mogą służyć zakończeniu przemocy i umożliwieniu odbudowy instytucji.

Patrick Lenta wskazuje, że ocena amnestii z punktu widzenia praworządności zależy między innymi od ich treści, celu i normatywnego kontekstu wprowadzenia.[9]

Badania Geoffa Dancy'ego nad amnestiami związanymi z konfliktami wewnętrznymi pokazują natomiast, że ich skuteczność w utrwalaniu pokoju zależy od okoliczności oraz powiązania z szerszym porozumieniem pokojowym.[10]

Nie byłoby więc uzasadnione twierdzenie, że każda amnestia stanowi mechanizm reprodukcji bezkarności.

Jednak równie nieuzasadnione byłoby przekonanie, że każda amnestia lub polityczny kompromis automatycznie przywraca praworządność.

Rozstrzygające jest to, jakie skutki wywołuje konkretny mechanizm i czy usuwa przyczyny wcześniejszego kryzysu.

W tym miejscu należy wprowadzić kolejne rozróżnienie.

Zakończenie konfliktu nie jest tożsame z usunięciem mechanizmu, który konflikt wytworzył.

Można doprowadzić do porozumienia między uczestnikami sporu, nie przywracając jednocześnie wiarygodności reguł określających granice ich działania.

Można również zreorganizować instytucję, pozostawiając nierozstrzygnięte pytanie o skuteczność wcześniejszych czynności.

Wówczas reset może prowadzić do stabilizacji bieżącej sytuacji, lecz nie musi eliminować bodźców do wywołania następnego kryzysu.

To właśnie dlatego polityczna skuteczność porozumienia powinna być oceniana oddzielnie od jego trwałych konsekwencji normatywnych.

Jeżeli bowiem uczestnicy systemu uznają, że przyszłe naruszenie prawa również będzie mogło zostać objęte kompromisem, pojawia się ryzyko reprodukcji mechanizmu, który miał zostać zakończony.

7. Radbruch i granice kompromisu — czy stabilność może zastąpić praworządność?

Gustav Radbruch, analizując doświadczenia niemieckiego ustawodawstwa okresu narodowego socjalizmu, sformułował problem relacji pomiędzy pewnością prawa a sprawiedliwością.

W artykule Gesetzliches Unrecht und übergesetzliches Recht z 1946 r. wskazywał, że skrajna niesprawiedliwość ustawowa może osiągnąć poziom, na którym prawo pozytywne traci uzasadnienie dla roszczenia do obowiązywania jako prawo.[11]

Nie należy jednak wyprowadzać z tej tezy ogólnego upoważnienia do ignorowania prawa w każdej sytuacji politycznego kryzysu.

Formuła Radbrucha dotyczy szczególnych przypadków radykalnej niesprawiedliwości.

Nie stanowi automatycznej podstawy do przyznawania organom państwa kompetencji nieprzewidzianych przez konstytucję.

W naszym przypadku istotny jest inny element refleksji Radbrucha.

Prawo nie może być utożsamione wyłącznie z faktyczną zdolnością narzucania określonego rezultatu.

Nie wystarczy bowiem, że decyzja zostanie wykonana.

Nie wystarczy również, że jej konsekwencje zostaną następnie zaakceptowane przez część instytucji.

Konieczne pozostaje pytanie o normatywną podstawę działania.

Z tego punktu widzenia reset może wywoływać dwie odmienne konsekwencje.

Może służyć odbudowie warunków prawidłowego stosowania prawa, przywracając niezależność instytucji, przewidywalność kompetencji i możliwość egzekwowania odpowiedzialności.

Może jednak również utrwalać przekonanie, że stabilność polityczna jest wystarczającą podstawą do pomijania oceny wcześniejszych naruszeń.

W tym drugim przypadku pojawia się niebezpieczeństwo instrumentalnego rozumienia praworządności.

Zamiast stanowić regułę ograniczającą władzę, praworządność zaczyna być przedstawiana jako rezultat, który można osiągnąć przez dowolnie dobrane działania.

Wówczas rozumowanie przyjmuje postać:

Skoro celem jest przywrócenie praworządności, to działania prowadzące do osiągnięcia tego celu muszą być uzasadnione.

Tymczasem z samej słuszności celu nie wynika jeszcze legalność wybranych środków.

To klasyczny problem relacji między celem a kompetencją.

Prawo nie przestaje ograniczać władzy tylko dlatego, że władza deklaruje zamiar jego naprawy.

Właśnie dlatego demokratyczny porządek konstytucyjny wymaga, aby szczególne rozwiązania były oceniane według właściwych norm kompetencyjnych.

Współczesne standardy praworządności podkreślają między innymi znaczenie legalności, pewności prawa, zapobiegania nadużyciom władzy oraz efektywnych mechanizmów kontroli instytucjonalnej.

Zaktualizowana w 2025 r. lista kontrolna praworządności Komisji Weneckiej, zaakceptowana przez organy Rady Europy w 2026 r., wyraźnie uwzględnia również problem przywracania praworządności po okresie jej osłabienia.[12]

To rozróżnienie jest istotne.

Odbudowa praworządności może wymagać zmian instytucjonalnych.

Jednak jej celem powinno pozostawać przywrócenie skuteczności norm ograniczających władzę, a nie samo zastąpienie dotychczasowego układu sił nowym.

8. Tożsamość bezprawia poprzez reorganizację — od naruszenia do trwałej praktyki

Dotychczasowe rozważania pozwalają powrócić do tytułowego problemu tożsamości.

W klasycznym rozumieniu bezprawie oznacza określoną sprzeczność działania z obowiązującą normą.

Jest zatem identyfikowane przez odniesienie konkretnego czynu do istniejącego porządku prawnego.

Jednak w analizowanej tutaj perspektywie pojawia się szerszy problem.

Bezprawie może wywoływać skutki, które stają się podstawą kolejnych decyzji instytucjonalnych.

W szczególności może prowadzić do konfliktu, którego rozwiązanie zostaje przedstawione jako warunek stabilności państwa.

Jeżeli następnie kompromis utrwala część skutków wcześniejszego działania, powstaje możliwość odtworzenia podobnego mechanizmu w przyszłości.

Wówczas nie chodzi już o ciągłość jednego bezprawnego czynu.

Chodzi o ciągłość określonego sposobu organizowania relacji między prawem a faktyczną władzą.

To właśnie proponuję rozumieć jako tożsamość bezprawia poprzez reorganizację.

Nie oznacza to, że bezprawie uzyskuje nową legalność wyłącznie dzięki powtarzalności.

Oznacza natomiast, że mechanizm naruszania reguł może zachowywać swoją funkcję, choć zmieniają się osoby, instytucje, konflikty i sposoby ich rozwiązywania.

W jednym okresie naruszenie przyjmuje postać działania organizacyjnego.

W innym — sporu o kompetencję.

W kolejnym — politycznego wymuszania określonego rozwiązania.

Następnie może zostać przedstawione jako konieczność kompromisu.

Jeżeli jednak wspólnym elementem pozostaje przekonanie, że skuteczne naruszenie reguł tworzy nową pozycję negocjacyjną, to mimo zmiany formy zachowana zostaje tożsamość mechanizmu.

W tym miejscu nasza teoria łączy się z wcześniejszymi rozważaniami dotyczącymi temporalnej reorganizacji normatywności.

Pierwszy kierunek polega na tym, że rezultat uzyskany ex post może wpływać na rekonstrukcję reguły przedstawianej jako obowiązująca ex ante.

Drugi kierunek polega na tym, że wcześniejsze doświadczenie kompromisu wpływa na oczekiwania uczestników systemu dotyczące przyszłego sposobu stosowania prawa.

Oba procesy mogą tworzyć sprzężenie zwrotne.

Późniejsze rozwiązanie wcześniejszego kryzysu staje się wcześniejszą przesłanką następnego kryzysu.

Jeśli takie sprzężenie uzyskuje trwały charakter, pojawia się możliwość, że system zacznie reprodukować nie tylko normy, lecz również sposoby obchodzenia ich konsekwencji.

To właśnie różni analizowaną koncepcję od zwykłej krytyki politycznego kompromisu.

Nie chodzi o stwierdzenie, że porozumienie jest moralnie niewłaściwe.

Chodzi o wykazanie, że określona praktyka może modyfikować strukturę bodźców i oczekiwań, od których zależy przestrzeganie prawa.

W tym sensie największe zagrożenie nie musi polegać na pojedynczym naruszeniu.

Może polegać na powstaniu wiarygodnego przekonania, że naruszenie wystarczająco skuteczne zostanie ostatecznie objęte nowym porozumieniem.

Wtedy prawo formalnie nadal obowiązuje.

Jednak jego rzeczywista funkcja ograniczająca może ulegać osłabieniu.

Z tej perspektywy istotą praworządności pozostaje nie tylko zdolność rozwiązywania istniejących konfliktów, lecz również utrzymywanie takich warunków instytucjonalnych, w których uczestnicy systemu nie uzyskują systemowej przewagi przez ich celowe wywoływanie.

Zakończenie. Czy można zresetować bezprawie, nie resetując samego prawa?

Polityczny kompromis może stanowić uzasadniony sposób rozwiązania szczególnego kryzysu. Historia dostarcza przykładów porozumień, które umożliwiały pokojowe przemiany ustrojowe i odbudowę instytucji.

Nie wynika z tego jednak, że kompromis pozostaje neutralny wobec przyszłych zachowań uczestników systemu.

Każde rozwiązanie kryzysu staje się bowiem elementem instytucjonalnego doświadczenia.

Może wpływać na oczekiwania, sposób rozpoznawania kompetencji i ocenę przewidywanych konsekwencji kolejnych działań.

Jeżeli uczestnicy systemu uznają, że wywołanie odpowiednio poważnego konfliktu umożliwia negocjowanie nowych warunków wykonywania władzy, reset może stopniowo tracić charakter rozwiązania wyjątkowego.

Wówczas przestaje jedynie zamykać przeszłość.

Zaczyna organizować przyszłość.

To właśnie stanowi istotę temporalnej reprodukcji bezkarności.

Jednak proces ten nie jest nieuchronny.

Reset może zostać zaprojektowany tak, aby odróżniał ocenę wcześniejszych działań od ustanawiania przyszłych reguł, zachowywał odpowiednie mechanizmy odpowiedzialności i nie premiował uzyskiwania przewagi przez tworzenie faktów dokonanych.

Może również pozostawić te zagadnienia nierozstrzygnięte.

Dlatego o jego znaczeniu dla praworządności nie decyduje sama nazwa ani nawet samo osiągnięcie politycznego porozumienia.

Decyduje relacja pomiędzy nowym rozwiązaniem a trwałością norm ograniczających władzę.

Najważniejsze pytanie nie brzmi zatem, czy państwo potrafi zakończyć kolejny konflikt.

Brzmi inaczej:

Czy państwo potrafi zakończyć konflikt w sposób, który nie uczyni wywołania następnego konfliktu bardziej opłacalnym?

To pytanie wyznacza granicę między resetem jako instrumentem przywracania praworządności a resetem jako potencjalną metaregułą jej obchodzenia.

W pierwszym przypadku wyjątkowe rozwiązanie służy odbudowie normatywnego porządku.

W drugim może przyczyniać się do utrwalenia mechanizmu, który wcześniej doprowadził do jego naruszenia.

Właśnie dlatego powtarzalność wyjątku posiada znaczenie fundamentalne.

Nie chodzi jedynie o to, że kolejny reset może zakończyć następny spór.

Chodzi o możliwość, że oczekiwanie kolejnego resetu staje się przyczyną działań prowadzących do kolejnego sporu.

W takim przypadku wyjątek przestaje być odstępstwem od reguły.

Staje się jej nieformalnym operatorem.

A wówczas rzeczywistym przedmiotem reorganizacji nie jest już pojedyncza instytucja ani konkretny konflikt.

Jest nim sama relacja między prawem, odpowiedzialnością i skutecznością wykonywania władzy.

Tożsamość bezprawia może bowiem trwać mimo zmiany jego form, jeżeli niezmienny pozostaje mechanizm, w którym skuteczne naruszenie prawa tworzy warunki negocjowania jego konsekwencji.

Przypisy

[1] Carl Schmitt, Politische Theologie. Vier Kapitel zur Lehre von der Souveränität, Duncker & Humblot, München–Leipzig 1922. Por. wyd. ang. Political Theology: Four Chapters on the Concept of Sovereignty, University of Chicago Press, Chicago 2005. Schmittowska koncepcja rozstrzygnięcia o wyjątku jest tu wykorzystywana jako narzędzie analityczne, nie jako uzasadnienie pozakonstytucyjnego wykonywania kompetencji.

[2] Giorgio Agamben, Stato di eccezione, Bollati Boringhieri, Torino 2003; wyd. ang. State of Exception, University of Chicago Press, Chicago 2005. Autor rozwija analizę stanu wyjątkowego jako mechanizmu, który może przenikać zwykłe funkcjonowanie państwa. Nie należy jednak utożsamiać wszystkich nadzwyczajnych zmian instytucjonalnych z formalnym stanem wyjątkowym.

[3] Zob. „The Revenue Impact of Repeated Tax Amnesties”, Public Administration Review, 2007. DOI: 10.1111/j.1540-5850.2007.00881.x. Badanie wskazuje na osłabienie długookresowych bodźców do przestrzegania prawa podatkowego w warunkach powtarzanych amnestii.

[4] Justin M. Ross, Neal D. Buckwalter, „Strategic Tax Planning for State Tax Amnesties: Evidence from Eligibility Period Restrictions”, Public Finance Review, 2013, t. 41, nr 3. DOI: 10.1177/1091142112461687. Badanie dotyczy strategicznego opóźniania płatności podatkowych wobec przewidywanej amnestii. Jego znaczenie dla analizy kryzysów konstytucyjnych ma charakter analogii mechanizmu bodźców, nie bezpośredniego dowodu empirycznego.

[5] Instytut Pamięci Narodowej, „PRL – Polska Rzeczpospolita Ludowa”, dział „Polskie miesiące”, wydarzenia z czerwca 1989 r. Opracowanie historyczne IPN. Zob. także Antoni Dudek, Reglamentowana rewolucja. Rozkład dyktatury komunistycznej w Polsce 1988–1990, Arcana, Kraków 2004. Wskazanie Okrągłego Stołu jako precedensu kompromisu nie oznacza przyjęcia, że miał on prawny charakter powszechnej abolicji.

[6] Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK z 3 listopada 2026 r. Zob. „Rzeczpospolita”, „Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK przyjęło, że kworum to osiem osób”, 3 listopada 2026 r. Relacja. Por. stanowisko Kolegium Sądu Najwyższego przytoczone w relacji oraz komunikat Kancelarii Prezydenta RP z 4 listopada 2026 r., „Szef KPRP zapowiedział zawiadomienia do prokuratury”. Dokumentują one przeciwstawne oceny prawne. Samo zawiadomienie o podejrzeniu przestępstwa nie dowodzi jego popełnienia.

[7] Por. Konfederacja, „Po spotkaniu z Prezydentem. Potrzebny reset konstytucyjny”, 1 listopada 2026 r., opis propozycji; „Rzeczpospolita”, „Zmiana konstytucji. Czy projekt resetu konstytucyjnego jest możliwy do zrealizowania?”, 5 listopada 2026 r., artykuł; TVP Info, „PSL powołuje zespół parlamentarny, który będzie pracował nad odnową Trybunału Konstytucyjnego”, 6 listopada 2026 r., relacja. Stan debaty przyjęty na 7 listopada 2026 r.

[8] Konstytucja RP z 2 kwietnia 1997 r., art. 7, 10, 42, 139, 194 i 235. Oficjalny tekst rozdziału XII, dotyczącego zmiany konstytucji — Sejm RP. Szczególne znaczenie posiada art. 235 określający procedurę zmiany konstytucji oraz art. 42 ust. 3 ustanawiający domniemanie niewinności.

[9] Patrick Lenta, „Amnesties, Transitional Justice and the Rule of Law”, Hague Journal on the Rule of Law, 2023, t. 15, s. 441–469. Artykuł naukowy. Autor analizuje, od jakich warunków zależy ocena amnestii w świetle standardów praworządności.

[10] Geoff Dancy, „Deals with the Devil? Conflict Amnesties, Civil War, and Sustainable Peace”, International Organization, 2018, t. 72, nr 2, s. 387–421. DOI: 10.1017/S0020818318000012. Zob. także Lesley-Ann Daniels i współautorzy, „How and When Amnesty during Conflict Affects Conflict Termination”, Journal of Conflict Resolution, 2020, t. 64, nr 9, s. 1612–1637. DOI: 10.1177/0022002720909884. Badania wskazują na zależność skutków amnestii od kontekstu i sposobu ich wprowadzenia.

[11] Gustav Radbruch, „Gesetzliches Unrecht und übergesetzliches Recht”, Süddeutsche Juristen-Zeitung, 1946, nr 5, s. 105–108. Wyd. ang. „Statutory Lawlessness and Supra-Statutory Law (1946)”, tłum. Bonnie Litschewski Paulson, Stanley L. Paulson, Oxford Journal of Legal Studies, 2006, t. 26, nr 1, s. 1–11. DOI: 10.1093/ojls/gqi041.

[12] Komisja Wenecka Rady Europy, The Updated Rule of Law Checklist, przyjęta w grudniu 2025 r., zaaprobowana przez Komitet Ministrów Rady Europy w maju 2026 r. Strona Komisji Weneckiej. Dokument ujmuje jako odrębne kryteria między innymi legalność, pewność prawa, przeciwdziałanie nadużyciom władzy, mechanizmy równoważenia władz i kontrolę konstytucyjną.

[13] H.L.A. Hart, The Concept of Law, Clarendon Press, Oxford 1961, wyd. 2, 1994. Szczególne znaczenie posiada analiza reguły uznania oraz sposobu, w jaki praktyka instytucjonalna służy identyfikowaniu obowiązującego prawa. W niniejszym artykule rozróżnienie między regułą obowiązującą a oczekiwaniem politycznego kompromisu nie stanowi bezpośredniego zastosowania Hartowskiej reguły uznania.

[14] Douglass C. North, Institutions, Institutional Change and Economic Performance, Cambridge University Press, Cambridge 1990. Praca stanowi punkt odniesienia dla analizy roli instytucji, przewidywalności reguł i zachęt kształtujących zachowania podmiotów. Pojęcie metareguły bezkarności rozwijane w artykule nie jest terminem zaczerpniętym bezpośrednio od Northa.

[15] Lon L. Fuller, The Morality of Law, Yale University Press, New Haven 1964. Szczególne znaczenie posiada zasada zgodności między oficjalnie ogłoszonymi regułami a sposobem ich rzeczywistego stosowania. W proponowanej teorii powtarzalny reset może być analizowany jako potencjalne źródło rozbieżności między normatywnymi deklaracjami systemu a przewidywaną praktyką instytucjonalną.

[16] Pojęcia „tożsamości bezprawia poprzez reorganizację”, „metareguły bezkarności” i „temporalnej reprodukcji bezkarności” stanowią autorskie propozycje analityczne. Nie są utrwalonymi instytucjami polskiego prawa pozytywnego. Ich zastosowanie do konkretnego sporu wymaga niezależnego ustalenia istnienia naruszenia prawa, jego skutków oraz rzeczywistego wpływu wcześniejszych kompromisów na późniejsze zachowania.