
Wprowadzenie. Król, dwór i bank finansujący teatr
W refleksji nad naturą władzy politycznej najczęściej koncentrujemy uwagę na instytucjach formalnie uprawnionych do podejmowania decyzji. Badamy kompetencje parlamentu, rządu, głowy państwa i sądów, analizujemy mechanizmy wzajemnej kontroli oraz zasady konstytucyjnego podziału władz. Zakładamy przy tym, że rzeczywisty proces sprawowania władztwa można odtworzyć poprzez analizę organów, którym porządek prawny przyznaje określone uprawnienia.
Metafora teatralna ujawnia jednak ograniczenia takiego podejścia.
Jeżeli „króla gra dwór”, to znaczy, że władza monarchy nie wynika wyłącznie z jego indywidualnych właściwości ani nawet z posiadania określonego symbolu królewskiej godności. Wymaga również otoczenia, które rozpoznaje jego pozycję, wykonuje polecenia i odtwarza instytucjonalne warunki sprawowania władzy.
Możemy jednak postawić pytanie bardziej fundamentalne: czy władztwo ogranicza się do aktorów występujących na scenie politycznej?
Teatr funkcjonuje przecież dzięki zasobom umożliwiającym jego działalność. Ktoś finansuje przedstawienie, udostępnia budynek, organizuje zatrudnienie i określa ekonomiczne warunki, w których może być realizowany repertuar.
Właściciel teatru nie musi występować na scenie, aby wpływać na zakres dostępnych przedstawień. Bank finansujący działalność nie musi wybierać aktorów, aby zmiana warunków kredytowania ograniczyła możliwości organizatora.
W przypadku państwa problem staje się jeszcze bardziej złożony. Państwo nie jest zwykłym przedsiębiorstwem uzależnionym od zewnętrznego dostawcy pieniądza. Jeżeli posiada własną walutę i odpowiednie instytucje monetarne, dysponuje również zdolnością organizowania krajowego systemu płatniczego oraz wpływania na podaż pieniądza.
Dlaczego zatem państwo posiadające własną walutę zaciąga zobowiązania w walutach, których samo nie emituje? Dlaczego finansowanie własnego bezpieczeństwa może wymagać wejścia w wieloletnie relacje kredytowe z podmiotami zewnętrznymi? I czy zwiększenie nominalnej wartości środków przeznaczonych na obronność oznacza automatycznie zwiększenie rzeczywistej zdolności obronnej?
Pytania te prowadzą do problemu wykraczającego zarówno poza tradycyjny trójpodział władzy, jak i poza klasyczną analizę zależności gospodarczych.
Państwo może zachować formalną suwerenność, a zarazem ograniczać swoją przyszłą autonomię operacyjną poprzez strukturę zobowiązań finansowych, walutę ich denominacji oraz warunki wykorzystania pozyskanych środków.
W szczególności dług zaciągnięty w walucie obcej tworzy jakościowo odmienną relację niż zobowiązanie wyrażone w pieniądzu emitowanym przez własny system monetarny.
Zasadnicza teza niniejszego artykułu brzmi zatem: tożsamość władztwa państwowego nie wynika wyłącznie z ciągłości instytucji i formalnych kompetencji. Jest także funkcją zdolności państwa do organizowania przepływów pieniężnych, pozyskiwania zasobów materialnych i zachowywania autonomii wobec zewnętrznych struktur finansowania.
Problem ten zostanie przeanalizowany na podstawie trzech powiązanych przypadków: gospodarki Polski w okresie Edwarda Gierka, współczesnej struktury polskiego zadłużenia oraz unijnego instrumentu SAFE służącego finansowaniu inwestycji obronnych.
1. Susan Strange i Charles Lindblom. Władza poza formalnym aparatem państwa
Susan Strange w pracy States and Markets z 1988 roku rozwinęła koncepcję władzy strukturalnej, pozwalającą analizować stosunki między państwami, przedsiębiorstwami i uczestnikami gospodarki międzynarodowej bez redukowania ich do formalnych relacji politycznych.[1]
Władza relacyjna dotyczy możliwości skłonienia określonego podmiotu do podjęcia działania. Władza strukturalna odnosi się natomiast do zdolności kształtowania ram, w których różne podmioty podejmują swoje decyzje.
Strange wyróżniała cztery podstawowe struktury tak rozumianej władzy: bezpieczeństwa, produkcji, finansów i wiedzy.
Szczególne znaczenie posiada struktura finansowa, ponieważ określa warunki dostępu do pieniądza i kredytu, a tym samym wpływa na możliwość realizowania przedsięwzięć w innych sferach działalności.
Podmiot kontrolujący dostęp do finansowania nie musi bezpośrednio uczestniczyć w procesie podejmowania decyzji politycznej. Może jednak wpływać na zbiór dostępnych możliwości, jeżeli określone działanie wymaga zasobów, których pozyskanie pozostaje uzależnione od zewnętrznego finansowania.
Charles E. Lindblom w Politics and Markets z 1977 roku wskazywał na uprzywilejowaną pozycję przedsiębiorstw w gospodarce rynkowej.[2]
Jego argument nie sprowadzał się do wpływu wielkiego kapitału na politykę poprzez lobbing.
Podstawowe znaczenie miała strukturalna zależność państwa od inwestycji, zatrudnienia, produkcji i dochodów wytwarzanych przez podmioty prywatne.
Rząd ponosi odpowiedzialność polityczną za stan gospodarki, jednak znaczna część procesów gospodarczych pozostaje poza jego bezpośrednią kontrolą. Z tego względu władza publiczna może uwzględniać przewidywane reakcje inwestorów jeszcze przed podjęciem określonych rozstrzygnięć.
Powstaje asymetria pomiędzy formalną kompetencją a materialną możliwością jej urzeczywistnienia.
Do tej konstrukcji należy jednak wprowadzić zasadniczą korektę.
Państwo posiadające własną walutę nie jest w identycznej sytuacji jak przedsiębiorstwo prywatne. Dysponuje bowiem możliwością oddziaływania na warunki kreacji pieniądza w krajowym systemie monetarnym.
Nie oznacza to nieograniczonej zdolności finansowania wszelkich wydatków. Oznacza natomiast, że ograniczenia państwa mają odmienny charakter niż ograniczenia gospodarstwa domowego lub przedsiębiorstwa.
Właśnie tutaj pojawia się problem suwerenności monetarnej.
2. Suwerenność monetarna. Pieniądz jako instrument władztwa
W klasycznym opisie finansów publicznych państwo finansuje swoje wydatki poprzez dochody podatkowe i zaciąganie zobowiązań.
Opis ten pozostaje poprawny na poziomie rachunkowości budżetowej, lecz nie wyczerpuje mechanizmu funkcjonowania współczesnego pieniądza.
Pieniądz w nowoczesnej gospodarce nie jest wyłącznie materialnym zasobem, który wcześniej musi zostać zgromadzony, aby następnie mógł uczestniczyć w wymianie.
Jak wyjaśniali Michael McLeay, Amar Radia i Ryland Thomas w opracowaniu Banku Anglii z 2014 roku, większość pieniądza używanego we współczesnej gospodarce powstaje w wyniku udzielania kredytów przez banki komercyjne.[3]
Bank nie musi najpierw otrzymać odpowiadającego kwotowo depozytu od oszczędzającego podmiotu, aby następnie przekazać go kredytobiorcy. Udzielenie kredytu prowadzi zasadniczo do jednoczesnego powstania aktywa banku i zobowiązania wobec klienta w postaci depozytu.
Pieniądz bankowy powstaje zatem poprzez operację bilansową, której skuteczność zależy od obowiązującego systemu prawnego, regulacyjnego i monetarnego.
Nie oznacza to, że banki mogą kreować kredyt bez ograniczeń. Działają pod wpływem kosztu finansowania, wymogów kapitałowych, ryzyka, popytu na kredyt i polityki pieniężnej.
Podobnie państwo posiadające własną walutę dysponuje określoną autonomią monetarną, ale jej zakres zależy od instytucji i warunków makroekonomicznych.
W teorii Modern Monetary Theory, rozwijanej między innymi przez L. Randalla Wraya, szczególne znaczenie przypisuje się rozróżnieniu między podmiotem emitującym własną walutę a podmiotami, które mogą jedynie pozyskiwać tę walutę od innych uczestników systemu.[4]
Państwo emitujące pieniądz, w którym wyrażone są jego zobowiązania, posiada zasadniczo inne możliwości organizowania płatności niż państwo zadłużone w walucie emitowanej przez podmiot zewnętrzny.
Jednak nominalna zdolność kreacji pieniądza nie tworzy automatycznie zasobów materialnych.
Dodatkowy pieniądz może umożliwiać zakup istniejących dóbr i uruchamianie niewykorzystanych zdolności produkcyjnych. Jeżeli jednak gospodarka nie posiada odpowiednich zasobów, technologii lub mocy wytwórczych, zwiększenie wydatków może prowadzić przede wszystkim do wzrostu cen albo importu.
Pojawia się zatem rozróżnienie między suwerennością nominalną i materialną.
Państwo może organizować kreację własnego pieniądza, ale nie może poprzez samą emisję wytworzyć brakujących technologii, surowców, zdolności produkcyjnych ani waluty obcej.
W przypadku Polski dochodzi jeszcze wymiar prawny.
Art. 220 ust. 2 Konstytucji RP zakazuje przewidywania w ustawie budżetowej pokrywania deficytu poprzez zaciąganie zobowiązań w banku centralnym. Art. 123 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej zakazuje również bezpośredniego finansowania władz publicznych przez banki centralne w określonych tam formach.[5]
Oznacza to, że Polska zachowuje własną walutę i krajową politykę pieniężną, ale nie dysponuje nieograniczoną prawną możliwością bezpośredniego finansowania wydatków budżetowych emisją banku centralnego.
To rozróżnienie ma fundamentalne znaczenie.
Techniczna zdolność systemu monetarnego do kreacji pieniądza nie jest tożsama z prawną kompetencją rządu do dowolnego korzystania z tej zdolności.
Suwerenność monetarna posiada więc co najmniej trzy wymiary: techniczny, prawno-instytucjonalny i materialno-gospodarczy.
Dopiero ich łączne uwzględnienie pozwala ustalić rzeczywisty zakres autonomii państwa.
3. Dług w walucie własnej i obcej. Dwie odmienne struktury zobowiązania
Z punktu widzenia zdolności państwa do wykonywania zobowiązań zasadnicze znaczenie ma waluta, w której zobowiązanie zostało wyrażone.
Wyobraźmy sobie dwa państwa o podobnym poziomie zadłużenia w relacji do produktu krajowego brutto.
Pierwsze finansuje swoje wydatki przede wszystkim zobowiązaniami wyrażonymi we własnej walucie.
Drugie zaciąga znaczną część długu w walucie obcej.
Nominalnie poziom zadłużenia może być zbliżony. Jednak charakter ryzyka pozostaje odmienny.
Pierwsze państwo działa w systemie, w którym bank centralny emituje jednostkę rozliczeniową odpowiadającą walucie zobowiązań publicznych. Nie oznacza to automatycznego braku ryzyka niewypłacalności, ponieważ istnieją ograniczenia prawne, instytucjonalne, inflacyjne i polityczne. Zmniejsza jednak określony rodzaj ryzyka związanego z koniecznością pozyskania obcej waluty.
Drugie państwo musi natomiast zapewnić dostęp do środka płatniczego, którego samo nie emituje.
Może uzyskiwać go poprzez eksport, napływ kapitału, wykorzystanie rezerw walutowych, kolejne finansowanie zagraniczne lub operacje na rynku walutowym.
Każdy z tych mechanizmów zależy od warunków, których państwo nie kontroluje całkowicie.
W konsekwencji zadłużenie w walucie obcej stwarza dodatkową zależność od kursu walutowego i dostępności finansowania zewnętrznego.
Jeżeli wartość waluty krajowej spada, kwota zobowiązania zagranicznego wyrażona w tej walucie wzrasta.
Nie musi przy tym następować wzrost nominalnego zadłużenia w euro lub dolarach.
Przykładowo zobowiązanie w wysokości 10 mld euro oznacza równowartość 43 mld zł przy kursie 4,30 zł za euro, lecz 50 mld zł przy kursie 5 zł.
Zmiana kursu zwiększa krajową wartość zobowiązania o 7 mld zł, choć sama kwota długu w euro pozostaje niezmieniona.
Mechanizm ten jest szczególnie istotny w gospodarce, której podstawowe wpływy podatkowe uzyskiwane są w walucie krajowej, podczas gdy część zobowiązań musi być regulowana w walucie obcej.
Nie chodzi więc wyłącznie o koszt odsetkowy.
Chodzi również o przeniesienie części warunków przyszłej wypłacalności do systemu monetarnego pozostającego poza bezpośrednią kontrolą państwa.
W tym znaczeniu zaciągnięcie długu zagranicznego może stanowić reorganizację warunków wykonywania władztwa finansowego.
4. Polska w 2026 roku. Empiryczny wymiar zależności walutowej
Przyjrzyjmy się współczesnym danym dotyczącym polskiego zadłużenia publicznego.
Według Ministerstwa Finansów zadłużenie Skarbu Państwa na koniec sierpnia 2026 roku wyniosło 2 249,1 mld zł.
Udział zobowiązań denominowanych w walutach obcych wynosił 19,4%, natomiast udział nierezydentów w całym długu Skarbu Państwa stanowił 27,7%.[6]
Warto podkreślić, że są to dwa różne wskaźniki.
Inwestor zagraniczny może posiadać polskie obligacje denominowane w złotych, a inwestor krajowy może być wierzycielem z tytułu długu denominowanego w euro lub dolarach.
Nie należy więc utożsamiać zadłużenia wobec podmiotów zagranicznych z zadłużeniem w walutach obcych.
Przywołane dane wskazują jednak, że znacząca część zobowiązań Skarbu Państwa pozostaje związana z ryzykiem walutowym.
Co więcej, Ministerstwo Finansów w Strategii zarządzania długiem sektora finansów publicznych na lata 2026–2029 przyjęło założenie utrzymywania udziału długu walutowego w długu Skarbu Państwa poniżej 25%, z możliwością przejściowych odchyleń.[7]
Sam fakt ustanowienia tego ograniczenia potwierdza, że państwo rozpoznaje denominację walutową jako istotny wymiar ryzyka finansowego.
Nie można jednak mechanicznie utożsamiać danych o długu Skarbu Państwa ze wszystkimi zobowiązaniami sektora instytucji rządowych i samorządowych. Część finansowania realizowana jest przez fundusze i podmioty funkcjonujące poza klasycznym budżetem państwa, w tym Bank Gospodarstwa Krajowego.
Oznacza to konieczność równoległej analizy struktury długu według różnych definicji statystycznych.
Warto również zwrócić uwagę na koszty obsługi zadłużenia.
W Strategii MF na lata 2026–2029 limit kosztów obsługi długu Skarbu Państwa na 2026 rok określono na 90 mld zł.
Nie oznacza to, że cała ta kwota stanowi transfer za granicę. Obejmuje ona koszty obsługi różnych kategorii długu.
Pokazuje jednak, że finansowanie wcześniejszych wydatków wytwarza strumień przyszłych zobowiązań, który musi zostać uwzględniony w kolejnych budżetach.
Władza publiczna zachowuje prawo do stanowienia przyszłych ustaw budżetowych, ale część ich struktury pozostaje już zdeterminowana przez zobowiązania zaciągnięte wcześniej.
Przyszła decyzja budżetowa nie jest zatem podejmowana w warunkach całkowicie swobodnego wyboru. Dziedziczy strukturę zobowiązań wytworzonych przez wcześniejsze decyzje.
To właśnie jeden z podstawowych mechanizmów temporalnej reorganizacji władztwa finansowego.
5. Casus Edwarda Gierka. Inwestycje, które pracowały, i waluta, której brakowało
Historycznie szczególnie interesującym przykładem zależności wynikającej z zadłużenia w walutach obcych jest polityka inwestycyjna Polski w latach siedemdziesiątych XX wieku.
Modernizacja gospodarcza podjęta w okresie Edwarda Gierka opierała się w znacznym stopniu na pozyskiwaniu zagranicznych kredytów, technologii oraz urządzeń przemysłowych.
W tradycyjnych ocenach tego okresu dominują dwa odmienne obrazy.
Pierwszy podkreśla skalę przeprowadzonych inwestycji, rozwój przemysłu, infrastruktury i poprawę warunków życia w pierwszej połowie dekady.
Drugi koncentruje się na narastającym zadłużeniu zagranicznym, pogorszeniu równowagi płatniczej i kryzysie gospodarczym końca lat siedemdziesiątych.
Oba obrazy mogą pozostawać częściowo prawdziwe.
Podstawowy problem polega bowiem na odróżnieniu materialnej użyteczności inwestycji od jej zdolności do generowania przepływów pieniężnych w walucie potrzebnej do obsługi zadłużenia.
Rozpatrzmy kilka przykładów.
W latach siedemdziesiątych powstała Centralna Magistrala Kolejowa, której zasadniczy odcinek ukończono w 1977 roku. Infrastruktura ta nadal pełni istotną funkcję w polskim systemie transportowym.
W 1974 roku rozpoczął funkcjonowanie Port Północny w Gdańsku, którego infrastruktura z czasem uzyskała szczególne znaczenie dla importu surowców energetycznych.
W 1976 roku uruchomiono Hutę Katowice, której materialne dziedzictwo funkcjonuje do dzisiaj jako część zakładu hutniczego w Dąbrowie Górniczej.[8]
Nie wszystkie inwestycje dekady były ekonomicznie efektywne. Część charakteryzowała się nadmiernymi kosztami, niską produktywnością albo zależnością od importowanych komponentów.
Jednak nie można uznać, że całość środków pozyskanych z zagranicznych kredytów została bezpowrotnie skonsumowana.
Znaczna część finansowania została przekształcona w trwały majątek produkcyjny i infrastrukturalny.
Pojawia się więc paradoks: państwo może posiadać działające zakłady przemysłowe i użyteczną infrastrukturę, a jednocześnie nie dysponować dostatecznym strumieniem waluty obcej do regulowania zobowiązań powstałych podczas ich budowy.
Raport Banku Światowego Poland: Reform, Adjustment, and Growth z 1987 roku wskazywał, że zagraniczne zadłużenie Polski w walutach wymienialnych wzrosło z około 12 mld dolarów pod koniec 1976 roku do około 24 mld dolarów pod koniec 1979 roku.
W 1980 roku obsługa długu pochłonęła równowartość około 96% wpływów z eksportu towarów i usług niefaktorowych rozliczanych w walutach wymienialnych. Pod koniec 1986 roku zadłużenie wynosiło już około 33 mld dolarów.[9]
Dane te ujawniają fundamentalną asymetrię.
Zobowiązanie powstało w walucie wymienialnej, natomiast część inwestycji wytwarzała dobra przeznaczone przede wszystkim na rynek krajowy albo rynki rozliczane w odmiennym systemie płatniczym.
Przedsiębiorstwo mogło więc prowadzić rzeczywistą działalność produkcyjną, nie dostarczając gospodarce odpowiedniej ilości dolarów potrzebnych do obsługi zagranicznych zobowiązań.
Nie oznacza to, że sama struktura walutowa wyjaśnia cały kryzys gospodarczy PRL. Znaczenie miały również błędy planowania, ograniczenia systemu gospodarczego, wzrost cen surowców, pogorszenie warunków handlu oraz problemy efektywności inwestycji.
Jednak zadłużenie w walutach wymienialnych stanowiło szczególny mechanizm przekształcania problemów produkcyjnych i handlowych w ograniczenie zdolności państwa do samodzielnego prowadzenia polityki gospodarczej.
Pieniądz krajowy mógł finansować wiele działań w obrębie systemu wewnętrznego. Nie mógł jednak samodzielnie zastąpić waluty wymaganej przez zagranicznych wierzycieli.
To właśnie odróżniało nominalną zdolność finansowania w gospodarce krajowej od zewnętrznej wypłacalności państwa.
Przypadek Gierka pokazuje więc, że ocena inwestycji oparta wyłącznie na wysokości zaciągniętego zadłużenia jest niepełna.
Należy równocześnie badać trzy elementy: wartość i trwałość wytworzonego majątku, jego rzeczywistą produktywność oraz walutową strukturę przepływów potrzebnych do spłaty zobowiązań.
Majątek może pracować, ale niekoniecznie w walucie, w której wymagalny jest dług.
6. SAFE. Od finansowania bezpieczeństwa do bezpieczeństwa finansowania
Współczesnym przypadkiem pozwalającym zbadać podobne zależności jest unijny instrument SAFE — Security Action for Europe.
Został on ustanowiony rozporządzeniem Rady (UE) 2025/1106 z 27 maja 2025 roku jako mechanizm finansowania pilnych i strategicznych inwestycji obronnych poprzez pożyczki udzielane państwom członkowskim.[10]
Łączna maksymalna kwota wsparcia wynosi 150 mld euro.
Instrument jest finansowany poprzez zaciąganie przez Unię Europejską zobowiązań na rynkach kapitałowych. Państwa korzystające z mechanizmu otrzymują następnie pożyczki denominowane w euro.
Nie są to więc bezzwrotne dotacje ani bezpośrednia emisja pieniądza przez Europejski Bank Centralny na rzecz poszczególnych rządów.
W przypadku Polski decyzją Rady z 17 lutego 2026 roku przewidziano możliwość udzielenia pożyczki do maksymalnej wysokości 43 734 100 805 euro.
Kwota wstępnego finansowania została określona na 6 560 115 120,75 euro. Pierwsza wypłata nastąpiła 29 maja 2026 roku.[11]
W perspektywie finansowej jest to operacja o bardzo znacznej skali.
Jednak jej znaczenie dla bezpieczeństwa państwa nie może zostać ustalone przez samo wskazanie kwoty dostępnego finansowania.
Należy bowiem odróżnić cztery kolejne zdarzenia:
Pozyskanie środków finansowych, zawarcie umów na dostawy uzbrojenia, rzeczywiste dostarczenie i wdrożenie sprzętu oraz uzyskanie przez siły zbrojne zdolności do jego operacyjnego wykorzystania.
Zdarzenia te występują w różnych momentach czasu.
Państwo może posiadać przyznaną pożyczkę i zawarte kontrakty, a jednocześnie oczekiwać na dostawy, szkolenie personelu i stworzenie infrastruktury niezbędnej do eksploatacji zakupionego wyposażenia.
Warto przy tym zauważyć, że program SAFE nie ogranicza się do zwykłego zakupu uzbrojenia.
Jego celem jest także rozwijanie europejskiej bazy przemysłowej, współpracy zakupowej oraz zdolności produkcyjnych.
W tym znaczeniu finansowanie może tworzyć nie tylko przyszłe wyposażenie wojskowe, lecz również potencjał gospodarczy i technologiczny.
Istotne jest jednak, czy potencjał ten rzeczywiście powstanie, kiedy zacznie funkcjonować i w jakim zakresie pozostanie pod krajową kontrolą operacyjną.
7. SAFE w Polsce. Pieniądz, kontrakt i zdolność obronna
Według informacji Ministerstwa Obrony Narodowej w dniach 28–30 maja 2026 roku zawarto 62 umowy związane z realizacją przedsięwzięć finansowanych w ramach SAFE o łącznej wartości około 120 mld zł.
Kontrakty podpisano z polskim przemysłem zbrojeniowym.
Wśród planowanych dostaw znajdowały się między innymi systemy przeciwlotnicze, bezzałogowe statki powietrzne, amunicja krążąca i wyposażenie indywidualne żołnierzy.[12]
Rząd deklarował, że około 89% wydatków w ramach polskiego programu SAFE ma trafić do krajowego przemysłu i gospodarki.
Wskaźnik ten należy jednak traktować jako deklarowaną strukturę realizacji programu, a nie jako niezależnie potwierdzony wynik wszystkich przyszłych dostaw.
Z punktu widzenia gospodarki krajowej duży udział zamówień realizowanych przez polskie przedsiębiorstwa może mieć istotne znaczenie.
Pozwala bowiem przekształcać finansowanie w rozwój krajowych mocy produkcyjnych, zatrudnienia, technologii oraz łańcuchów dostaw.
Nie można więc twierdzić, że środki przeznaczane na uzbrojenie z definicji nie uczestniczą w krajowym procesie gospodarczym.
Jednak nie wszystkie wydatki obronne posiadają taki sam charakter ekonomiczny.
Zakup gotowego produktu za granicą nie wywołuje takich samych skutków dla krajowej bazy przemysłowej jak sfinansowanie nowej linii produkcyjnej.
Inwestycja w infrastrukturę podwójnego przeznaczenia może przez wiele lat zwiększać potencjał zarówno wojskowy, jak i cywilny.
Z kolei zakup sprzętu wymagającego stałego importu części zamiennych, oprogramowania i amunicji może tworzyć długotrwałą zależność od zagranicznego dostawcy.
Wszystkie te wydatki mogą mieć znaczenie dla bezpieczeństwa, ale ich funkcje ekonomiczne pozostają odmienne.
Powstaje zatem pytanie, w jakim stopniu SAFE finansuje tworzenie krajowych zdolności produkcyjnych, a w jakim zakup wyposażenia, którego późniejsze utrzymanie będzie wymagało dalszych nakładów.
Z punktu widzenia suwerenności gospodarczej szczególnie ważna jest relacja między wartością pozyskanych środków a trwałą kontrolą nad zdolnościami wytwórczymi powstałymi w rezultacie ich wykorzystania.
O znaczeniu gospodarczym pożyczki nie decyduje wyłącznie jej wielkość, lecz także to, jakie zasoby materialne i kompetencje technologiczne pozostają w gospodarce po wydatkowaniu środków.
8. Paradoks bezpieczeństwa. Czy wydatki obronne mogą przejściowo ograniczać gotowość?
W tym miejscu pojawia się szczególnie interesujący problem temporalny.
Wydatki na uzbrojenie są zazwyczaj przedstawiane jako zwiększenie bezpieczeństwa państwa. W perspektywie długookresowej może to być trafne, jeżeli zakupy prowadzą do powstania dodatkowych zdolności bojowych.
Nie wynika z tego jednak, że wzrost nakładów finansowych automatycznie zwiększa bezpieczeństwo już w chwili podjęcia decyzji o finansowaniu.
Między zobowiązaniem finansowym a uzyskaniem zdolności operacyjnej występuje niekiedy wieloletni okres.
W tym czasie państwo musi nie tylko regulować istniejące zobowiązania, ale również zapewniać bieżące utrzymanie sił zbrojnych.
Obejmuje ono szkolenie, wynagrodzenia, eksploatację sprzętu, zapasy amunicji, logistykę, infrastrukturę oraz zdolność do natychmiastowego działania.
Jeżeli finansowanie przyszłych zakupów powodowałoby ograniczenie środków przeznaczonych na utrzymywanie istniejących zdolności, mógłby powstać paradoks:
nakłady mające zwiększyć przyszłe bezpieczeństwo państwa mogłyby przejściowo obniżyć jego bieżącą gotowość obronną.
Nie jest to jednak automatyczny skutek programu SAFE ani fakt już dowiedziony w odniesieniu do Polski.
Pożyczki długoterminowe mogą właśnie zmniejszać bieżące obciążenie budżetu, umożliwiając równoległe utrzymywanie obecnych sił i realizowanie inwestycji.
Rozporządzenie SAFE przewiduje możliwość długiego okresu spłaty, sięgającego 45 lat, oraz okresu karencji w spłacie kapitału, co może istotnie rozkładać koszt finansowania w czasie.
Dla oceny rzeczywistego efektu konieczne byłoby jednak porównanie dwóch ścieżek finansowania: realizacji programu z wykorzystaniem SAFE oraz scenariusza alternatywnego, w którym państwo finansuje te same cele z innych źródeł.
W 2026 roku Polska zaplanowała łączne wydatki obronne w wysokości około 200,1 mld zł, odpowiadające 4,81% prognozowanego PKB.[13]
Wskaźnik ten przedstawia skalę wysiłku finansowego państwa. Nie jest jednak samodzielną miarą gotowości obronnej.
Państwo może przeznaczać bardzo duże kwoty na modernizację, a mimo to posiadać ograniczone zdolności do natychmiastowego wykorzystania systemów, które nie zostały jeszcze dostarczone lub zintegrowane.
Możliwa jest również sytuacja odwrotna, w której stosunkowo niewielkie nakłady na serwisowanie istniejącego sprzętu, zapasy amunicji lub szkolenie przynoszą szybki przyrost gotowości.
Dlatego ocena wydatków obronnych powinna uwzględniać nie tylko ich wartość nominalną, ale także czas przekształcania środków finansowych w rzeczywistą zdolność działania.
Bezpieczeństwo nie powstaje w chwili zaciągnięcia pożyczki ani podpisania kontraktu. Powstaje w procesie materialnej i organizacyjnej realizacji finansowanego przedsięwzięcia.
W tym sensie nominalna zdolność finansowania bezpieczeństwa nie jest tożsama z operacyjną zdolnością jego zapewnienia.
9. SAFE i ryzyko walutowe. Nowa struktura zależności
Pożyczki SAFE są denominowane w euro.
Polska posiada natomiast własną walutę, a podstawowe dochody podatkowe państwa uzyskiwane są w złotych.
Powstaje więc potencjalna asymetria pomiędzy walutą przyszłych zobowiązań a walutą krajowych wpływów budżetowych.
Skalę tej zależności można zilustrować prostym scenariuszem.
Maksymalna kwota pożyczki przewidziana dla Polski wynosi około 43,734 mld euro.
Przy hipotetycznym kursie 4,30 zł za euro odpowiadałaby ona około 188,1 mld zł.
Przy kursie 5 zł za euro jej równowartość wynosiłaby około 218,7 mld zł.
Różnica przekraczałaby 30 mld zł.
Jest to wyłącznie ilustracja wrażliwości nominalnej wartości długu na kurs walutowy, a nie prognoza przyszłych kursów czy kosztu programu.
Rzeczywisty wynik zależałby od harmonogramu wypłat i spłat, wysokości oprocentowania, ewentualnego zabezpieczenia ryzyka walutowego oraz struktury innych aktywów i zobowiązań państwa.
Niemniej sam mechanizm pozostaje istotny.
Zaciągnięcie długu w euro oznacza, że jego przyszła obsługa wymaga odpowiednich przepływów w tej walucie albo możliwości jej pozyskania.
Polska nie może samodzielnie emitować euro.
Co więcej, dostęp do pożyczki SAFE wiąże się z określonymi zasadami kwalifikowalności zakupów, kontroli wykorzystania środków i organizacji finansowania.
Instrument przewiduje między innymi wymogi dotyczące pochodzenia komponentów oraz szczególne zasady współpracy przemysłowej.[14]
Z ekonomicznego punktu widzenia jest więc czymś więcej niż samym udostępnieniem pieniądza.
Jest określoną strukturą finansowania, w której warunki dostępu do środków pozostają powiązane z zasadami ich wykorzystania.
Nie oznacza to, że mechanizm ten jest z definicji niekorzystny dla Polski.
Wspólne finansowanie może zapewniać korzystniejsze warunki niż samodzielne zaciąganie zobowiązań na rynku. Może również wspierać rozwój krajowych producentów i zwiększać zdolności obronne.
Jednak ocena programu wymaga uwzględnienia wszystkich elementów tej relacji.
Nie wystarczy porównać wysokości nominalnych środków lub samych stóp procentowych.
Należy również uwzględnić ryzyko walutowe, harmonogram spłaty, czas realizacji zakupów, krajowy udział produkcyjny i długookresowe koszty utrzymania finansowanego wyposażenia.
10. Zagrożenie geopolityczne i kontrakt finansowy. Dwa porządki bezpieczeństwa
W analizie programu SAFE pojawia się jeszcze jeden problem: relacja pomiędzy oceną zagrożenia geopolitycznego a organizacją finansowania bezpieczeństwa.
Zagrożenie militarne nie jest kategorią tożsamą z umową kredytową.
Istnieją realne zdolności wojskowe państw, konflikty zbrojne, ryzyka agresji i zobowiązania sojusznicze, które wymagają samodzielnej analizy strategicznej.
Rosyjska agresja przeciwko Ukrainie stanowi rzeczywiste zdarzenie geopolityczne, a nie rezultat samego instrumentu finansowania obronności.
Jednak odpowiedź państw na określone zagrożenie może być organizowana przez system instytucji, umów, sojuszy i zobowiązań finansowych.
W tym miejscu przydatna staje się koncepcja sekurytyzacji rozwijana przez Barry'ego Buzana, Ole Wævera i Jaapa de Wilde w pracy Security: A New Framework for Analysis z 1998 roku.[15]
Autorzy wskazywali, że określone zagadnienie może zostać przedstawione jako problem bezpieczeństwa wymagający szczególnych działań politycznych.
Nie oznacza to automatycznie, że zagrożenie zostało wymyślone.
Oznacza natomiast, że jego społeczna i polityczna kwalifikacja wpływa na sposób organizacji odpowiedzi instytucjonalnej.
W przypadku finansowania obronności możemy wyróżnić kilka odrębnych procesów.
Pierwszy dotyczy rozpoznania zagrożenia.
Drugi obejmuje polityczną decyzję o zwiększeniu zdolności obronnych.
Trzeci polega na wyborze źródła finansowania.
Czwarty obejmuje zawieranie umów i tworzenie zobowiązań na przyszłość.
Piąty dotyczy materialnej realizacji przedsięwzięć i ich wpływu na rzeczywiste bezpieczeństwo.
Procesy te są powiązane, ale nie są tożsame.
Samo rozpoznanie zagrożenia nie przesądza jeszcze, że określony model finansowania stanowi jedyne możliwe rozwiązanie.
Państwo może bowiem wybrać różne sposoby organizowania finansowania: środki budżetowe, krajowe emisje długu, finansowanie zewnętrzne, współpracę przemysłową czy rozłożenie inwestycji w czasie.
Każde rozwiązanie wytwarza odmienne koszty, korzyści i zależności.
Powstaje więc możliwość, że odpowiedź na zagrożenie geopolityczne jednocześnie zwiększa określone zdolności obronne i reorganizuje strukturę finansowej zależności państwa.
Wartości tych nie należy automatycznie przeciwstawiać.
Zwiększenie współzależności w ramach sojuszu może także poprawiać bezpieczeństwo poprzez wzmacnianie zdolności wspólnego działania i odstraszania.
Jednak zobowiązania finansowe oraz organizacyjne wynikające z takich przedsięwzięć powinny podlegać odrębnej analizie.
Sama retoryka bezpieczeństwa nie zwalnia z badania ekonomicznej racjonalności przyjętych instrumentów.
11. Finansowanie zewnętrzne jako mechanizm reorganizacji gospodarki
SAFE nie jest jedynym przykładem finansowania, w którym dostęp do środków powiązany jest z określoną strukturą instytucjonalną.
Podobne zależności można obserwować w innych obszarach gospodarki.
Szczególnie interesującym przypadkiem jest Krajowy Plan Odbudowy, realizowany w ramach unijnego Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności.
Finansowanie to jest powiązane z określonymi reformami, inwestycjami oraz realizacją kamieni milowych. Wypłata kolejnych środków zależy od spełnienia warunków przewidzianych przez odpowiednie akty i dokumenty programowe.[16]
Nie jest to mechanizm tożsamy z SAFE. Oba instrumenty posiadają odrębne cele, podstawy prawne i zasady realizacji.
Łączy je jednak istotna właściwość: dostęp do środków finansowych nie jest całkowicie niezależny od przyjętej organizacji ich wykorzystania.
Powstaje w ten sposób relacja pomiędzy finansowaniem a zdolnością kształtowania określonych działań instytucjonalnych.
W gospodarce międzynarodowej można wskazać także inne formy podobnych zależności.
Finansowanie eksportowe bywa powiązane z zakupem produktów określonego dostawcy.
Inwestycje infrastrukturalne mogą tworzyć wieloletnią zależność od zagranicznych technologii, części zamiennych i serwisu.
Finansowanie walutowe może uzależniać przyszłe przepływy budżetowe od kursów walutowych i warunków refinansowania.
Umowy energetyczne mogą wiązać państwo z określonymi dostawcami surowców, infrastrukturą transportową oraz mechanizmami ustalania cen.
Przykład finansowania zakupów wojskowych z Korei Południowej pokazuje, że podobne relacje nie ograniczają się do unijnych instrumentów.
W grudniu 2025 roku BGK poinformował o pozyskaniu międzynarodowego finansowania, z udziałem między innymi koreańskiego banku eksportowego KEXIM oraz instytucji finansowych i gwarancyjnych, dla kontraktu dotyczącego systemów uzbrojenia K2. Wartość kontraktu wskazano na około 6,5 mld dolarów.[17]
Takie rozwiązanie może umożliwiać szybsze pozyskanie technologii i sprzętu, ale jednocześnie tworzy relacje między dostawcą uzbrojenia, instytucjami kredytowymi i państwem korzystającym z finansowania.
Znaczenie tej konstrukcji dla suwerenności zależy od szczegółowych warunków umów, zakresu transferu technologii, waluty zadłużenia i zdolności krajowych przedsiębiorstw do samodzielnej obsługi oraz rozwoju zakupionych systemów.
Nie można więc oceniać jej wyłącznie przez nominalną wartość kontraktu.
Podobny problem występuje w energetyce.
Państwo może inwestować w nowe źródła energii, zwiększając bezpieczeństwo dostaw, a równocześnie uzyskiwać nowe zależności od technologii, finansowania i dostawców komponentów.
Z perspektywy władzy strukturalnej wszystkie te mechanizmy posiadają wspólną właściwość.
Finansowanie przedsięwzięcia nie tylko umożliwia jego realizację, lecz może również określać strukturę przyszłych zobowiązań i zakres autonomii podmiotu finansowanego.
Nie oznacza to konieczności rezygnacji z finansowania zewnętrznego.
Oznacza potrzebę analizowania jego wpływu na cały system przyszłych możliwości działania państwa.
12. Od zdolności emisyjnej do zdolności reprodukcyjnej państwa
Przedstawione przypadki pozwalają powrócić do bardziej ogólnej koncepcji pieniądza i jego funkcji w organizacji gospodarki.
Wartość nominalna środków finansowych nie jest tożsama z wartością zasobów materialnych, które można dzięki nim uzyskać.
Podobnie posiadanie aktywów produkcyjnych nie gwarantuje automatycznie odpowiednich przepływów pieniężnych potrzebnych do obsługi zobowiązań.
W przypadku przedsiębiorstwa różnica ta ujawnia się w relacji między wynikiem księgowym, kapitałem obrotowym, przepływem pieniężnym i zdolnością dalszego prowadzenia działalności.
Przedsiębiorstwo może wykazywać zysk, a jednocześnie nie posiadać wolnych środków pieniężnych, ponieważ jego zasoby są zaangażowane w zapasy, należności, inwestycje lub spłatę wcześniejszych zobowiązań.
W przypadku państwa mechanizm jest bardziej złożony ze względu na jego pozycję w systemie monetarnym.
Państwo posiadające własną walutę dysponuje instrumentami niedostępnymi przedsiębiorstwu prywatnemu. Nie oznacza to jednak, że może dowolnie znosić ograniczenia materialne albo zewnętrzne.
Szczególnie istotne staje się rozróżnienie pomiędzy zdolnością nominalnego finansowania a zdolnością reprodukcji materialnych podstaw gospodarki.
Zdolność reprodukcyjna państwa może być tutaj rozumiana jako możliwość utrzymywania i odtwarzania zasobów, instytucji, infrastruktury, kapitału ludzkiego i zdolności produkcyjnych niezbędnych do dalszego funkcjonowania wspólnoty politycznej.
Nie jest to kategoria identyczna z produktem krajowym brutto ani ze stanem finansów publicznych.
Państwo może osiągać wzrost nominalnych wydatków, a jednocześnie pogarszać warunki odtwarzania określonych zasobów.
Może również ponosić znaczne nakłady inwestycyjne, które dopiero w przyszłości zwiększą jego zdolność produkcyjną.
W tym znaczeniu finansowanie należy oceniać nie tylko przez chwilową wielkość przepływu, ale również przez wpływ na przyszłą strukturę zasobów i zobowiązań.
Prowadzi to do interesującej analogii między doświadczeniem gospodarczym Polski lat siedemdziesiątych a współczesnymi programami inwestycyjnymi.
W przypadku Gierka znaczna część zagranicznego finansowania została przekształcona w majątek produkcyjny, jednak gospodarka nie wytwarzała dostatecznych przepływów w walutach wymienialnych.
W przypadku współczesnych inwestycji obronnych należy badać, czy zaciągane zobowiązania prowadzą do powstania zdolności, które będą mogły być samodzielnie utrzymywane i rozwijane.
Nie jest to jednak prosta analogia.
Inwestycja obronna nie musi generować przychodów pieniężnych, aby posiadała znaczną wartość społeczną. Jej zasadniczą funkcją może być zapobieganie konfliktowi, ochrona terytorium i ograniczanie przyszłych strat gospodarczych.
Dlatego nie można oceniać wszystkich wydatków na uzbrojenie przy użyciu takich samych kryteriów jak inwestycji komercyjnej.
Trzeba natomiast badać, czy uzyskane zdolności są rzeczywiście przydatne, utrzymywalne i proporcjonalne do kosztów, jakie państwo ponosi w całym cyklu życia finansowanego przedsięwzięcia.
13. Tożsamość suwerenności poprzez reorganizację finansowania
Wszystkie przedstawione przypadki wskazują, że suwerenność państwa posiada charakter bardziej złożony niż samo formalne przypisanie kompetencji organom konstytucyjnym.
Możemy wyróżnić cztery powiązane wymiary.
Pierwszym jest suwerenność prawna, określająca źródło i zakres kompetencji państwowych.
Drugim jest suwerenność monetarna, związana ze zdolnością organizowania krajowego systemu pieniężnego i wykonywania zobowiązań denominowanych we własnej walucie.
Trzecim jest autonomia materialna, czyli zdolność pozyskiwania i odtwarzania zasobów niezbędnych do realizowania decyzji publicznych.
Czwartym jest autonomia temporalna, obejmująca możliwość podejmowania przyszłych decyzji bez nadmiernego ograniczenia przez strukturę zobowiązań powstałych wcześniej.
Wymiary te nie są tożsame.
Państwo może posiadać pełnię formalnych kompetencji konstytucyjnych, ale pozostawać silnie uzależnione od importu surowców, technologii i finansowania zagranicznego.
Może zachować własną walutę, a jednocześnie zaciągać zobowiązania denominowane w pieniądzu emitowanym przez inne systemy monetarne.
Może również zwiększać nominalne wydatki na bezpieczeństwo, nie uzyskując proporcjonalnego wzrostu zdolności operacyjnych w tym samym czasie.
Nie oznacza to utraty suwerenności w sensie prawnym.
Oznacza natomiast zmianę struktury warunków, w których suwerenność może być wykonywana.
Właśnie w tym miejscu ujawnia się znaczenie koncepcji tożsamości poprzez reorganizację.
Państwo może zachować nazwę, terytorium, konstytucję i organy władzy, ale reorganizacja systemu finansowania może zmienić zakres jego rzeczywistej autonomii.
Nie dochodzi do formalnego przeniesienia suwerenności na wierzyciela.
Powstaje jednak relacja, w której określone przyszłe decyzje muszą uwzględniać warunki wynikające z wcześniej zaciągniętych zobowiązań.
Można to określić jako temporalne przesunięcie ograniczeń władztwa.
Decyzja o zaciągnięciu długu zostaje podjęta w określonym momencie, natomiast jej konsekwencje ograniczają zakres dostępnych działań przez wiele kolejnych lat.
W przypadku instrumentów długoterminowych okres ten może przekraczać horyzont działania kilku następujących po sobie rządów.
Oznacza to, że podmiot podejmujący decyzję finansową nie musi być tym samym podmiotem politycznym, który w przyszłości będzie zobowiązany do organizowania środków na jej wykonanie.
Powstaje więc asymetria temporalna pomiędzy decyzją i jej kosztami.
Mechanizm ten nie jest z definicji niekorzystny. Dług długoterminowy umożliwia finansowanie przedsięwzięć, których efekty będą służyć przyszłym pokoleniom.
Problemem staje się dopiero sytuacja, w której ciężar przyszłych zobowiązań nie znajduje odpowiednika w powstających zdolnościach materialnych, gospodarczych lub obronnych.
Zakończenie. Kto finansuje państwo, a kto organizuje jego przyszłość?
Historia gospodarcza Polski, współczesna struktura zadłużenia oraz nowe mechanizmy finansowania bezpieczeństwa pozwalają uchwycić wspólny problem.
Formalne kompetencje państwa nie przesądzają jeszcze o pełnym zakresie jego rzeczywistych możliwości działania.
Zdolność wykonywania decyzji zależy również od organizacji zasobów materialnych, struktury finansowania, dostępu do technologii i charakteru zobowiązań.
Przypadek Edwarda Gierka pokazuje, że państwo może przekształcić zagraniczne kredyty w trwały majątek infrastrukturalny i produkcyjny, a zarazem doświadczyć kryzysu płynności w walutach obcych.
Przypadek SAFE ujawnia natomiast odmienny problem: finansowanie bezpieczeństwa może zwiększać przyszły potencjał obronny, ale nie należy utożsamiać wielkości przyznanych środków z natychmiastową gotowością wojskową.
W obu przypadkach zasadnicze znaczenie ma relacja między nominalnym zobowiązaniem a materialnym rezultatem jego wykorzystania.
Nie wynika z tego, że finansowanie zagraniczne jest z natury niekorzystne. Może umożliwiać realizację inwestycji niedostępnych w innych warunkach, zapewniać korzystne oprocentowanie i przyspieszać rozwój zdolności produkcyjnych.
Jednak każde finansowanie wytwarza określoną strukturę relacji.
Jeżeli zobowiązanie jest denominowane w walucie obcej, pojawia się dodatkowe uzależnienie od możliwości pozyskania tej waluty.
Jeżeli finansowanie jest powiązane z określonymi dostawcami lub warunkami wykorzystania, powstają zależności kontraktowe.
Jeżeli zakupione wyposażenie wymaga zagranicznych technologii i serwisu, powstaje zależność operacyjna.
Jeżeli przyszłe dochody publiczne zostają obciążone wieloletnią obsługą zadłużenia, część przyszłej autonomii budżetowej zostaje ograniczona przez wcześniejsze decyzje.
Te relacje nie tworzą automatycznie utraty suwerenności.
Stanowią jednak element struktury, w której suwerenność jest rzeczywiście wykonywana.
Państwo nie przestaje być suwerenne tylko dlatego, że korzysta z finansowania zewnętrznego. Może jednak zmieniać zakres własnej autonomii poprzez sposób, w jaki organizuje zobowiązania finansowe i materialne warunki swojego działania.
Dlatego zasadnicze pytanie nie brzmi wyłącznie, kto formalnie rządzi państwem.
Nie wystarczy również ustalić, kto jest jego wierzycielem.
Trzeba zapytać, jakie zasoby powstają dzięki pozyskanemu finansowaniu, kto kontroluje warunki ich wykorzystania i czy struktura przyszłych zobowiązań pozostaje proporcjonalna do zwiększonej zdolności państwa do działania.
Powracając do metafory teatralnej, możemy powiedzieć, że króla gra dwór, ale przedstawienie wymaga finansowania, infrastruktury i organizacji.
Jednak państwo, w przeciwieństwie do zwykłego teatru, może również posiadać instytucjonalną zdolność organizowania własnego pieniądza.
Paradoks pojawia się zatem wtedy, gdy podmiot posiadający taką zdolność wiąże część swojej przyszłości zobowiązaniami w pieniądzu, którego sam nie emituje.
Nie oznacza to, że każda taka decyzja jest błędem.
Oznacza natomiast, że wymaga analizy wykraczającej poza porównanie nominalnych kosztów kredytu.
W tym sensie najważniejszym problemem współczesnej suwerenności nie jest wyłącznie prawo do podejmowania decyzji, lecz zdolność zachowania materialnych i monetarnych warunków ich przyszłego wykonywania.
Ostatecznie można więc postawić pytanie:
Czy państwo, które zachowuje formalną suwerenność, ale coraz większą część swoich przyszłych możliwości działania wiąże z zewnętrznymi strukturami finansowania, zachowuje również niezmienioną autonomię operacyjną?
Nie jest to pytanie o istnienie ukrytego władcy.
Jest to pytanie o strukturę władztwa, w której formalna kompetencja, zdolność emisyjna, własność zasobów i możliwość finansowania mogą pozostawać rozdzielone.
A więc o tożsamość suwerenności poprzez reorganizację jej materialnych i monetarnych podstaw.
Przypisy i odniesienia bibliograficzne
[1] S. Strange, States and Markets, Pinter Publishers, London 1988; wyd. 2, Continuum 1994. Szczególnie rozważania dotyczące władzy strukturalnej oraz struktur bezpieczeństwa, produkcji, finansów i wiedzy. Zob. także S. Strange, The Retreat of the State: The Diffusion of Power in the World Economy, Cambridge University Press, Cambridge 1996.
[2] Ch.E. Lindblom, Politics and Markets: The World's Political-Economic Systems, Basic Books, New York 1977. Zob. również S. Lukes, Power: A Radical View, Macmillan, London 1974; wydanie drugie, Palgrave Macmillan 2005.
[3] M. McLeay, A. Radia, R. Thomas, „Money Creation in the Modern Economy”, Bank of England Quarterly Bulletin, 2014 Q1. Bank of England — publikacja. Autorzy wyjaśniają mechanizm kreacji pieniądza bankowego przez udzielanie kredytów oraz ograniczenia wynikające z polityki monetarnej.
[4] L.R. Wray, Modern Money Theory: A Primer on Macroeconomics for Sovereign Monetary Systems, Palgrave Macmillan, New York 2012; S. Kelton, The Deficit Myth: Modern Monetary Theory and the Birth of the People's Economy, PublicAffairs, New York 2020. Przywołanie tych prac nie oznacza przyjęcia wszystkich twierdzeń MMT, lecz wykorzystanie jej rozróżnienia między emitentem i użytkownikiem waluty.
[5] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r., art. 220 ust. 2; Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, art. 123. Tekst art. 123 TFUE. Oba przepisy ustanawiają istotne ograniczenia bezpośredniego finansowania władz publicznych przez bank centralny.
[6] Ministerstwo Finansów, Zadłużenie Skarbu Państwa, dane na koniec sierpnia 2026 r. Publikacja MF. Zadłużenie SP: 2 249 051 mln zł; udział długu walutowego: 19,4%; udział nierezydentów: 27,7%. Dane odnoszą się do długu Skarbu Państwa, a nie wszystkich zobowiązań sektora instytucji rządowych i samorządowych.
[7] Ministerstwo Finansów, Strategia zarządzania długiem sektora finansów publicznych w latach 2026–2029, 2025. Dokument i omówienie. Strategia przewiduje utrzymywanie udziału długu walutowego SP poniżej 25%, a limit kosztów obsługi długu SP w projekcie budżetu na 2026 r. ustalono na 90 mld zł.
[8] PKP, Kalendarium 100 lat PKP — zakończenie budowy Centralnej Magistrali Kolejowej w 1977 r., 100.pkp.pl. Naftoport, Historia Portu Północnego, nowa.naftoport.pl. ArcelorMittal Poland, Huta Katowice ma 50 lat, 2026, poland.arcelormittal.com. Materiały potwierdzają powstanie i dalsze funkcjonowanie infrastruktury utworzonej w latach siedemdziesiątych.
[9] World Bank, Poland: Reform, Adjustment, and Growth, Volume I: The Main Report; The Economic System, World Bank Country Study, Washington 1987, zwłaszcza Executive Summary oraz rozdział I.E — External Debt. Dokument Banku Światowego. Raport wskazuje wzrost zadłużenia dewizowego z około 12 mld USD w 1976 r. do około 24 mld USD w 1979 r., obciążenie wpływów eksportowych obsługą długu w 1980 r. na poziomie 96% oraz zadłużenie około 33 mld USD na koniec 1986 r.
[10] Rozporządzenie Rady (UE) 2025/1106 z dnia 27 maja 2025 r. ustanawiające instrument SAFE. EUR-Lex — tekst aktu. Zob. w szczególności art. 5, 6, 9, 10 i 16 oraz motyw 28 dotyczący finansowania i okresu spłaty.
[11] Decyzja wykonawcza Rady (UE) 2026/412 z dnia 17 lutego 2026 r., art. 2. EUR-Lex. Komisja Europejska, Poland receives first €6.6 billion payment under SAFE, 29 maja 2026 r. Komunikat KE.
[12] Ministerstwo Obrony Narodowej, Program SAFE, 8 czerwca 2026 r. Oficjalna lista kontraktów. Zob. również KPRM, Nowe zdolności Wojska Polskiego dzięki programowi SAFE — lista zadań, 27 lutego 2026 r. Publikacja.
[13] Ministerstwo Finansów, Sejm przyjął ustawę budżetową na 2026 rok, 5 grudnia 2025 r. Publikacja MF. Planowany łączny wysiłek finansowy na obronność: 200,1 mld zł, czyli 4,81% prognozowanego PKB.
[14] Rada Unii Europejskiej, Czym jest Instrument na rzecz Zwiększenia Bezpieczeństwa Europy (SAFE)? Consilium. Regulacja przewiduje szczególne warunki kwalifikowalności, w tym limit udziału kosztów komponentów pochodzących spoza określonej grupy państw.
[15] B. Buzan, O. Wæver, J. de Wilde, Security: A New Framework for Analysis, Lynne Rienner Publishers, Boulder 1998. Informacje wydawnicze. Praca rozwija koncepcję sekurytyzacji jako procesu politycznego kwalifikowania zagadnień do sfery bezpieczeństwa.
[16] Komisja Europejska, Poland's Recovery and Resilience Plan, dokumenty dotyczące reform, inwestycji, kamieni milowych i wypłat. Strona Komisji Europejskiej.
[17] Bank Gospodarstwa Krajowego, BGK secures international financing for modernisation of Polish Army, 29 grudnia 2025 r. Komunikat BGK. Komunikat dotyczy finansowania kontraktu na system uzbrojenia K2, o wartości około 6,5 mld USD, przy udziale instytucji finansowych i gwarancyjnych z Polski, Hiszpanii i Korei Południowej.
Odniesienia do wcześniejszego cyklu badawczego
Niniejszy artykuł rozwija problematykę przedstawioną w tekstach „Tożsamość władztwa poprzez reorganizację”, „Materialność wyniku ekonomicznego”, „Pieniądz wobec materii”, „Materialność nośnika a materialność przedmiotu roszczenia” oraz w rozważaniach dotyczących hegemonii monetarnej, Modern Monetary Theory i strukturalnej asymetrii przepływów finansowych.
Wspólnym problemem pozostaje rozróżnienie między nominalną reprezentacją wartości a materialnymi i operacyjnymi warunkami jej urzeczywistnienia.
W odniesieniu do państwa szczególnego znaczenia nabiera to, że zdolność emisji pieniądza krajowego, możliwość pozyskiwania walut obcych i zdolność wytwarzania zasobów materialnych są trzema różnymi właściwościami systemu gospodarczego.
Ich rozdzielenie pozwala wyjaśniać, dlaczego formalna ciągłość suwerenności politycznej może współistnieć z głębokimi zmianami rzeczywistej autonomii finansowej i materialnej państwa.


Komentarze
Pokaż komentarze (2)