Każdy badacz problematyki idei liberalnej bardzo szybko spotyka się z dylematem, czy jest w ogóle coś takiego, jak jeden liberalizm. Czy też liberalizmów jest w istocie kilka, gdyż występujące pomiędzy nimi różnice przekreślają realną wspólnotę ideową. Podczas gdy wspólnota polityczna wszystkich nurtów liberalizmu w całej ich rozciągłości, od libertarianizmu i neoliberalizmu po liberalizm socjalny, jest w istocie trudna do utrzymania (szczególnie w sensie działalności partyjnej i praktyki politycznej), tak większość naukowych opracowań stoi na stanowisku wspólnoty filozoficznej tych prądów myślowych ze względu na wspólne fundamenty ideowe. W sposób jaskrawy odróżniają one każdy typ liberalizmu od ideologii obcych, tak konserwatywnych, jak i socjaldemokratycznych, nawet jeśli w szczegółowych problemach życia politycznego częstsze są raczej sojusze przekraczające granice liberalnego świata.
Idei fundamentalnych jest siedem. Spójrzmy po krótce na to, w jaki sposób liberalizm je zaszeregowuje w skali priorytetów i jaka jest ich liberalna interpretacja.
1. Idea wolności jest w systemie liberalnym ideą centralną, zdecydowanie najważniejszą ideą przedmiotową. Stosunek do tej wartości jest fundamentalny dlatego, ponieważ definiuje w zasadzie cały liberalizm, determinuje liberalne ujęcie wszystkich pozostałych idei. Wolność człowieka nie ma charakteru totalnego. Podlega ona ograniczeniom, które liberalizm dzieli na uzasadnione i nieuzasdnione. Ograniczenia uzasadnione są związane z koniecznością życia ludzi w strukturach społeczeństwa i państwa. Najbardziej oczywistym ograniczeniem uzasadnionym jest konieczność zapewnienia wszystkim, żyjącym obok siebie w społeczeństwie, jednostkom równego zakresu wolności, co automatycznie ogranicza wolność każdego z osobna. Sfera wolności żadnego z ludzi nie może pogwałcać identycznie zakreślonej sfery wolności kogokolwiek innego. Przyrodzone uprawnienie człowieka do bycia wolnym nie może nie posiadać odbicia w ustroju państwowym. W przeciwnym razie możliwa jest sytuacja, że z natury wolny człowiek jest zmuszony do życia w warunkach stale zagrażających jego prawom (życiu, wolności i własności), a więc w warunkach nienaturalnych. Dlatego konstrukcja państwa liberalnego musi uwzględniać postulat maksymalizacji wolności w życiu społecznym i politycznym. Granice maksymalnej wolności społecznej w relacji jednostki ze wspólnotą wyznaczył John Stuart Mill w dwóch zasadach. Po pierwsze, każdy jest odpowiedzialny przed społeczeństwem jedynie za tę część swego postępowania, która dotyczy innych. Po drugie, w tej części, która dotyczy wyłącznie jego samego, jest absolutnie niezależny; ma suwerenną władzę nad sobą, swoim ciałem i swoim umysłem. Mill postuluje całkowity brak jakichkolwiek ograniczeń wolności, dopóty konsekwencje swobodnej aktywności ludzkiej nie dotykają nikogo poza jej podmiotem. Gdy jednak powodują krzywdę, niebezpieczeństwo lub ryzyko poniesienia jakichkolwiek strat przez innych, naruszają liberalny porządek społeczny.
O wolność liberałowie toczą nieprzejednany spór z konserwatystami. Liberałowie, inaczej niż konserwatyści, stawiają wolność na pierwszym miejscu, dlatego w przypadku konfliktu z innymi dobrami społecznymi nadają jej pierwszeństwo. Wyraża się to w sprzeciwie wobec prób ograniczenia wolności indywidualnej w imię tak zwanej moralności społecznej (niezależnie od tego, czy do jej zwolenników należy większość społeczeństwa czy nie), wobec karania za przestępstwa bez ofiar, czyli wyrządzanie krzywdy wyłącznie samemu sobie.
2. Idea indywidualizmu odnosząca się do jednostki ludzkiej, czyli najważniejszej wartości podmiotowej w myśli liberalnej znajduje w idei wolności swoje naturalne oparcie. Wolność przyznana jest jednostce i jest jej orężem w walce z despotyzmem państwa, ale i sił społecznych, dążących nierzadko do ujęcia jednostki wbrew jej woli w struktury kolektywistyczne. Jednostce ludzkiej wszystkie idee przedmiotowe, w tym najważniejsza spośród nich wolność, są jako środki do jej optymalnego rozwoju i szczęścia podporządkowane.
3. Idea państwa prawa, w którym jest równowaga między wolnością a władzą, służy ochronie indywidualizmu przed zakusami społecznych i politycznych większości. Państwo jest złem koniecznym, które potrzebne jest po to, aby chronić jednostki słabsze przed silniejszymi poprzez nadanie im legalnego prawa do bycia tolerowanymi, którego gwarancji nie posiadają one w stanie natury. Skoro państwo jest złem, to jego uprawnienia i zakres władzy nad obywatelami nie powinny być szerokie. Dlatego jednym z podstawowych postulatów liberalizmu jest ograniczenie władzy państwowej. Chodzi przy tym zarówno o wyznaczenie granic, jakich władza nie może w stosunku do obywatela przekraczać, jak i o redukcję funkcji państwa. Liberalne państwo prawa to struktura, w której nie ma miejsca na arbitralne posunięcia władzy, gdyż jest ona poddana ogólnym i zawsze niezależnie od politycznego kontekstu obowiązującym normom, przyjmującym zazwyczaj rangę prawa konstytucyjnego.
4. Idea równości pełni rolę ograniczoną. Dla wszystkich liberałów nie ulega wątpliwości, że najszersze zastosowanie idei równości musi prowokować konflikt z wolnością, a więc wartością ważniejszą. Gdy zakres wolności i równości rozszerzy się na sferę uprawnień ekonomicznych, wówczas staną się one wartościami przeciwstawnymi. Żadnej z nich nie będzie można urzeczywistnić bez poważnego ograniczenia drugiej: społeczeństwa leseferystyczne muszą generować nierówności, zaś egalitarne zawsze są nieliberalne [1] . Dlatego równość w filozofii liberalnej musi być stale uzgadniana z wymogami wolnościowymi, jej maksymalizacja jest możliwa tylko w granicach przez wolność wyznaczonych. Kluczowe okazuje się pytanie, jaka równość jest sprawiedliwa, ile równości winno być w systemie społecznym, aby był on postrzegany jako sprawiedliwy. Liberalizm klasyczny stoi przede wszystkim na stanowisku równego prawa do wolności poszczególnych jednostek. Oznacza to zagwarantowanie im równego statusu jako ludziom, przyjęcie koncepcji, że nie ma ludzi lepszych i gorszych.
5. Idea społeczeństwa zakłada sieć powiązań, współzależności i interakcji międzyludzkich, składających się na społeczeństwo obywatelskie. Stanowi ona drugi obok rządów prawa, bardziej nieformalny czynnik zabezpieczający i stabilizujący wolności jednostkowe. Tworzy ono pewien katalog zasad współdziałania, który zapobiega degeneracji porządku społecznego w kierunku samowoli, anarchii lub tyranii, czyli w kierunku różnego rodzaju obowiązkowych wspólnot, które tłumią wolność indywidualną. W ten sposób liberalizm zapobiega rozrostowi roszczeń idących w kierunku wolności absolutnej ze szkodą dla dobra zbiorowości, ale przede wszystkim naruszających równość wolności w odniesieniu do słabszych jednostek. Emancypacja jednostki w ramach społeczeństwa obywatelskiego jest możliwa dlatego, ponieważ jest ono nie tylko wolne, ale także otwarte. Oznacza to, że umożliwia ono funkcjonowanie w swoich ramach bardzo zróżnicowanych postaw i hierarchii wartości na zasadzie równouprawnienia. Opiera się ono na tolerancji w różnorodności, na wzajemnej akceptacji faktu współistnienia konkurencyjnych, a nawet wrogich wobec siebie, zestawów idei etycznych, społecznych, politycznych czy kulturalnych.
6. Idea wolnego rynku opiera się o rozszerzenie liberalnego postulatu maksymalizacji wolności człowieka na sferę życia ekonomicznego. Naturalną konsekwencją postulowania swobód indywidualnych, wolności politycznych oraz tolerancji i pluralizmu obyczajowego jest w tym obszarze poparcie wolności gospodarczej, która swoją pełnię uzyskuje w warunkach wolnorynkowych. Przesądza to o ścisłym związku liberalizmu ekonomicznego z ideą i ustrojem kapitalistycznym. Wolny rynek jest uzupełnieniem państwa prawa i społeczeństwa obywatelskiego. Podobnie jak one, tworzy on ramy dla niearbitralnej, neutralnej i bezosobowej oceny ludzkiej działalności, w tym przypadku działalności ekonomicznej. Podstawowe mechanizmy wolnego rynku podaż, popyt, cena są całkowicie niezależne od dobrej lub złej woli politycznych decydentów i dlatego stwarzają obiektywne warunki, w których jednostki podejmują ryzyko, osiągają sukcesy lub doznają porażek. Gwarantują one wolność wyboru produktu, usługi i drogi postępowania, weryfikują skuteczność przez co legitymizują zysk i posiadanie własności prywatnej oraz są czynnikami silnie motywującymi do wzmożonego wysiłku i osiągania coraz wyższej pozycji materialnej. Ale czynnik ludzki, który z natury rzeczy jest irracjonalny, powoduje iż mechanizmy wolnego rynku nie zawsze działają w sposób poprawny. Liberalizm dopuszcza interwencję państwa nie tyle w sam rynek, ale w celu usunięcia przeszkód w skutecznym wypełnianiu przez rynek swoich funkcji.
7. Idea zmiany społecznej, stałego przechodzenia od rozwiązań gorszych ku lepszym, jest bardzo istotnym elementem liberalnego światopoglądu. Państwo prawa, społeczeństwo obywatelskie oraz wolny rynek służą temu pozytywnemu rozwojowi, który jest celem i sensem ich istnienia. Liberalizm nie kreśli przy tym żadnych utopijnych wizji idealnego ustroju czy porządku społecznego. Przeciwnie, wszystkie takowe próby, które podejmowane były w różnych momentach historii, uważa za wywodzące się z tej samej filozofii, której owocami są szczegółowo zaplanowane i arbitralnie narzucane rozmaite formy zniewolenia. Zdaniem liberałów postęp jest procesem bez końca, gdyż nie takiej formy organizacji życia społecznego, która nie potrzebowałaby ulepszeń. Zmiana społeczna będzie zachodzić zawsze. Motywuje ona jednostki do wzmożonej pracy, a ludzie zawsze chcą dążyć do samodoskonalenia i rozwoju. Jest ona zatem wartością samą w sobie.
Te założenia filozoficzne konstytuują pewne ideowe minimum, na którym opiera się każdy nurt liberalizmu, ale które w całości lub części jest odrzucane przez ideologie obce. Oczywiście, konkretyzacja tych idei, ich interpretacja i przełożenia na szczegółowe postulaty polityczne muszą powodować i powodują różnice w poglądach różnych liberałów. Ich nieustający spór nie usuwa fundamentalnej wspólnoty etycznej rdzenia ich światopoglądu.
Piotr Beniuszys
Komentarze
Pokaż komentarze (3)