"Dlaczego nie potraficie się po prostu dogadać?"

Coercive Control - dlaczego nie każdy rozwód jest konfliktem i co powinien wiedzieć mediator?

"Dlaczego nie potraficie się po prostu dogadać?"

To jedno z najczęściej zadawanych pytań osobom, które decydują się odejść z relacji przemocowej. Z zewnątrz rozwód może wyglądać jak zwykły konflikt małżeński. W rzeczywistości jednak część spraw rozwodowych nie dotyczy sporu dwóch równorzędnych stron, lecz wieloletniego systemu podporządkowywania jednej osoby drugiej. W psychologii i kryminologii zjawisko to określa się jako coercive control – kontrolę przymuszającą.

Coraz więcej badań pokazuje, że właśnie ten model najlepiej opisuje współczesną przemoc domową. Nie opiera się on przede wszystkim na biciu czy groźbach, ale na stopniowym odbieraniu drugiej osobie autonomii, poczucia bezpieczeństwa i możliwości samodzielnego podejmowania decyzji.

Rozstanie nie jest początkiem przemocy – ono często ujawnia jej prawdziwy charakter

Decyzja o odejściu od partnera stosującego coercive control rzadko zapada nagle. Zwykle poprzedzają ją lata życia pod stałą kontrolą.

Najpierw pojawiają się pozornie niewinne zachowania – sprawdzanie telefonu, kontrolowanie wydatków, krytykowanie znajomych czy rodziny. Z czasem partner zaczyna decydować o coraz większej liczbie aspektów życia drugiej osoby: gdzie pracuje, z kim się spotyka, jak wychowuje dzieci, a nawet jakie emocje "wolno" jej odczuwać.

Osoba doświadczająca takiej przemocy często przestaje ufać własnym ocenom. Zaczyna wierzyć, że to ona jest źródłem problemów, że przesadza albo źle pamięta wydarzenia. Mechanizmy gaslightingu i ciągłego podważania rzeczywistości powodują, że decyzja o odejściu staje się niezwykle trudna.

Paradoksalnie właśnie moment rozstania jest jednym z najbardziej niebezpiecznych etapów całej relacji.

Rozwód jako utrata kontroli przez sprawcę

Dla większości osób rozwód oznacza zakończenie związku. Dla osoby stosującej coercive control może oznaczać utratę narzędzia kontroli.

Badania pokazują, że wielu sprawców nie kończy przemocy wraz z rozstaniem. Zmienia jedynie jej formę. Kontrola przenosi się z domu do kancelarii adwokackich, sal sądowych, mediacji oraz kontaktów związanych z dziećmi. Zjawisko to określane jest jako post-separation abuse lub legal abuse – wykorzystywanie procedur prawnych do dalszego wywierania presji i utrzymywania dominacji.

Może ono przyjmować różne formy, między innymi:

• składanie licznych wniosków procesowych bez realnej potrzeby,
• inicjowanie kolejnych postępowań,
• wykorzystywanie kontaktów z dzieckiem jako sposobu wymuszania kontaktu z byłym partnerem,
• przeciąganie postępowań,
• wielokrotne kwestionowanie wcześniej ustalonych porozumień,
• wykorzystywanie dzieci jako narzędzia nacisku,
• prowadzenie kampanii dyskredytującej drugiego rodzica.

Dla osoby postronnej może to wyglądać jak "walka o dziecko". W rzeczywistości celem bywa odzyskanie utraconej kontroli nad byłym partnerem.

Dlaczego mediacja może być niewłaściwym narzędziem?

Mediacja opiera się na kilku podstawowych założeniach:

• obie strony uczestniczą dobrowolnie,
• mają porównywalną możliwość wyrażania swoich potrzeb,
• potrafią podejmować autonomiczne decyzje,
• negocjują w dobrej wierze.

W przypadku coercive control wszystkie te założenia mogą być naruszone.

Osoba przez lata podporządkowywana często nadal odczuwa silny lęk przed sprawcą, nawet jeśli ten podczas mediacji zachowuje się spokojnie i uprzejmie. Wystarczy spojrzenie, odpowiedni ton głosu czy jedno pozornie niewinne zdanie, aby ofiara wycofała się z przedstawiania swoich potrzeb.

Badania dotyczące mediacji rodzinnych wskazują, że sama ocena występowania przemocy fizycznej jest niewystarczająca. Znacznie lepszym wskaźnikiem bezpieczeństwa procesu jest rozpoznanie wzorca coercive control, ponieważ to on najlepiej przewiduje poziom lęku ofiary oraz możliwość swobodnego uczestniczenia w negocjacjach.

Jak mediator może rozpoznać coercive control?

Mediator nie jest psychoterapeutą ani diagnostą przemocy. Ma jednak obowiązek ocenić, czy strony są w stanie uczestniczyć w mediacji w sposób świadomy, dobrowolny i bezpieczny.

Sygnałami ostrzegawczymi mogą być między innymi:

• jedna ze stron niemal przez cały czas obserwuje reakcje drugiej przed udzieleniem odpowiedzi,
• widoczny jest silny lęk przed sprzeciwieniem się partnerowi,
• jedna osoba dominuje rozmowę i nie dopuszcza drugiej do głosu,
• pojawia się bagatelizowanie wcześniejszych zachowań kontrolujących,
• ofiara wielokrotnie wycofuje wcześniej przedstawione stanowisko,
• jedna ze stron sprawia wrażenie, że potrzebuje zgody drugiej nawet przy prostych decyzjach,
• występuje historia izolacji, kontroli finansowej, monitorowania lub zastraszania.

Szczególnie ważne są indywidualne rozmowy poprzedzające mediację. W wielu międzynarodowych standardach zaleca się, aby mediator przeprowadzał poufny screening dotyczący przemocy, w tym coercive control, jeszcze przed rozpoczęciem wspólnych spotkań oraz monitorował bezpieczeństwo przez cały proces.

Co powinien zrobić mediator, gdy zauważy coercive control?

Rolą mediatora nie jest rozstrzyganie, kto ma rację. Jego podstawowym obowiązkiem jest zapewnienie, że proces mediacyjny pozostaje bezpieczny i opiera się na rzeczywistej autonomii stron.

Jeżeli mediator dostrzega przesłanki wskazujące na kontrolę przymuszającą, powinien:

• przeprowadzić indywidualną ocenę bezpieczeństwa każdej ze stron,
• ustalić, czy osoba doświadczająca przemocy jest zdolna do swobodnego podejmowania decyzji,
• rozważyć zastosowanie mediacji pośredniej (shuttle mediation), jeżeli zwiększa ona bezpieczeństwo,
• zadbać o możliwość korzystania przez strony z pomocy pełnomocników lub innych osób wspierających, jeśli jest to zgodne z obowiązującymi zasadami,
• na bieżąco oceniać, czy warunki prowadzenia mediacji nadal pozwalają na równorzędny udział obu stron.

Jeżeli okaże się, że jedna ze stron działa pod wpływem lęku, presji lub nie ma realnej możliwości swobodnego negocjowania, mediator powinien uznać, że podstawowe warunki prowadzenia mediacji nie zostały spełnione. W takiej sytuacji zakończenie mediacji może być bardziej zgodne z zasadą ochrony autonomii stron niż próba doprowadzenia do ugody. Międzynarodowe standardy mediacji rodzinnej podkreślają, że bezpieczeństwo oraz możliwość podejmowania świadomych decyzji mają pierwszeństwo przed samym osiągnięciem porozumienia.

Dobry rozwód zaczyna się od właściwej diagnozy

Nie każdy rozwód jest konfliktem wymagającym kompromisu. Czasami jest próbą zakończenia wieloletniej przemocy psychicznej, ekonomicznej i emocjonalnej.

Dlatego coraz więcej ekspertów zajmujących się prawem rodzinnym podkreśla, że przed skierowaniem stron do mediacji należy odpowiedzieć na jedno podstawowe pytanie:

Czy obie osoby mają rzeczywistą możliwość podejmowania wolnych i autonomicznych decyzji?

Jeżeli odpowiedź brzmi "nie", problemem nie jest brak umiejętności komunikacyjnych. Problemem jest przemoc oparta na kontroli.

W SafeBridge wierzymy, że dobra mediacja nie polega na doprowadzeniu do ugody za wszelką cenę. Jej celem jest stworzenie przestrzeni, w której każda decyzja podejmowana jest dobrowolnie, świadomie i bez lęku. Tylko wtedy mediacja może rzeczywiście służyć rodzinie, a przede wszystkim bezpieczeństwu dzieci.

Bibliografia

Crossman, K. A., Hardesty, J. L., & Raffaelli, M. (2016). "Battered Women's Narratives of Their Children's Exposure to Domestic Violence." Journal of Family Violence, 31(2), 159–171.

Douglas, H. (2018). Legal Systems Abuse and Coercive Control. Criminology & Criminal Justice, 18(1), 84–99.

Douglas, H. (2021). The Criminalisation of Coercive Control: The Power of Law? International Journal for Crime, Justice and Social Democracy, 10(4), 1–17.

Johnson, M. P. (2008). A Typology of Domestic Violence: Intimate Terrorism, Violent Resistance, and Situational Couple Violence. Northeastern University Press.

Kelly, J. B., & Johnson, M. P. (2008). Differentiation Among Types of Intimate Partner Violence: Research Update and Implications for Interventions. Family Court Review, 46(3), 476–499.

Myhill, A. (2015). Measuring Coercive Control: What Can We Learn From National Population Surveys? Criminology & Criminal Justice, 15(5), 526–543.

Robinson, A. L., Myhill, A., & Wire, J. (2018). Practitioners' Understanding of Coercive Control in England and Wales. Criminology & Criminal Justice, 18(1), 29–49.

Stark, E. (2007). Coercive Control: How Men Entrap Women in Personal Life. Oxford University Press.

Stark, E. (2009). Rethinking Coercive Control. Violence Against Women, 15(12), 1509–1525.

Stark, E., & Hester, M. (2019). Coercive Control: Update and Review. Violence Against Women, 25(1), 81–104.

Walker, L. E. (1979). The Battered Woman. Harper & Row.

Dokumenty i standardy międzynarodowe

Council of Europe (2011). Convention on Preventing and Combating Violence against Women and Domestic Violence (Istanbul Convention).

GREVIO (2021). General Recommendation No. 1 on the Digital Dimension of Violence against Women.

United Nations. Committee on the Elimination of Discrimination against Women (CEDAW). General Recommendation No. 35 on Gender-Based Violence against Women.

World Health Organization (2021). Violence Against Women Prevalence Estimates 2018.

Literatura dotycząca mediacji rodzinnych

Association of Family and Conciliation Courts (AFCC). Guidelines for Parenting Coordination and Family Mediation in Cases Involving Domestic Abuse.

Beck, C. J. A., Holtzworth-Munroe, A., D'Onofrio, B. M., Feeley, M., & Hill, N. (2009). Exploring the Utility of Couple Typologies in Family Mediation. Family Court Review.

Family Mediation Council (UK). Code of Practice.

International Academy of Family Lawyers (IAFL). Guidelines for Family Mediators Working with Cases Involving Domestic Abuse.

Mediate.com (2025). Model Standards for Family and Divorce Mediation.