Epoka paskiewiczowska - władze II Rady Stanu 1833 -1841

 

1. Prezydujący w II Radzie Stanu Królestwa Polskiego z lat 1833-1841

           Artykuł 1 dekretu cesarskiego z 12/24 XII 1832 roku stanowiący o powołaniu Rady Stanu Królestwa Polskiego przewidywał, iż prezydującym stale w tej instytucji będzie Namiestnik Królewski[1]: stąd funkcję tę pełnił nieprzerwanie aż do końca prac Ogólnego Zgromadzenia Książę Warszawski, hrabia Paskiewicz Erywański.[2]Paskiewicz brał czynny udział w pracach Rady Stanu, wywierając szczególnie silny wpływ na częstotliwość i przebieg jej posiedzeń. Pomimo bowiem istniejącej prawnie możliwości (o czym niżej) wyręczania się w obowiązkach prezydującego, Namiestnik nigdy nie dał powodu do zaistnienia takiej sytuacji, aby w obradach sesyjnych Ogólnego Zgromadzenia przewodniczył jeden z systematycznie wyznaczanych zastępców.[3]

           Zmuszany do relatywnie częstego opuszczania Warszawy, Namiestnik przed rozpoczęciem podróży, informował Radę Stanu za pośrednictwem jej sekretarza - Karola Brodowskiego „o wydanych poleceniach względem porządku służby z powodu wyjazdu”. Takie sformułowanie spotykamy zresztą tylko w początkowym okresie działalności formalnej Rady.[4]Później ów stereotyp zostaje zastąpiony odwołaniem się do podjętej formalnej decyzji o zastępstwie. W ostatnich latach istnienia Rady, Paskiewicz bezpośrednio informował o opuszczeniu zajmowanego stanowiska, nie podając żadnych dodatkowych objaśnień. W takich wypadkach mówiono o wyjeździe z Warszawy, albo też określano desygnację podróży.[5]Ogółem Namiestnik trzynastokrotnie informował Ogólne Zgromadzenie o swoim wyjeździe, a w czasie jego nieobecności Rada, z powodu nieodbywania się w tym czasie sesji, nie podejmowała decyzji normatywnych.[6]

           Rada Stanu była informowana o powrocie Namiestnika i ponownym objęciu przez niego zarządu Królestwa. Informacje te przedstawiano bezprzedmiotowo, poprzez zapisanie jedynie adnotacji o powrocie, ewentualnie ponownym objęciu władzy (zarządu), względnie o przywróceniu dawnego porządku służby. Zawsze chodziło o poinformowanie członków Ogólnego Zgromadzenia o powrocie Namiestnika do Warszawy i możliwości zwrócenia się do niego z istniejącymi problemami. Często do księgi podawczej wpisywano adnotację o wyjeździe równocześnie z notą o powrocie.[7]

           Poza pismami dotyczącymi czasowej nieobecności w stolicy Królestwa, Paskiewicz nie przesyłał raczej formalnych uwag dotyczących charakteru relacji: Namiestnik - Rada. Raz tylko zwraca się on do sekretarza stanu z poleceniem przesłania mu adnotacji o sytuacji „/.../ jeżeliby która władza zaniedbywała wypełnienia śpiesznie obowiązków”. W innej kwestii dotyczącej struktury tej relacji wypowiedział się także hr. Jabłonowski, nakazując referendarzom stanu informowanie księcia Paskiewicza o gotowości do przedstawienia konkretnej powierzonej sobie sprawy na kolejnej sesji Ogólnego Zgromadzenia.

           Zdarzyło się też, iż dyrektor kancelarii Namiestnika - Brujewicz, przesłał do sekretariatu Rady Stanu pismo, w którym werbalizował wolę Paskiewicza aby sekretarz stanu zrelacjonował mu sposób i charakter załatwienia wszystkich spraw będących na wokandzie w danym roku, w tym wypadku - 1838. Pismo to koresponduje z zainteresowaniem Namiestnika ilością i stosunkiem załatwionych już w Radzie Stanu spraw do tych, które wymagają jeszcze rozpatrzenia. Takie wymogi nie były jednak powtarzane w innych latach.[8] Poza tymi trzema uwagami nie znajdujemy innych wniosków wychodzących bezpośrednio z kancelarii Namiestnika (lub z grona członków Rady Stanu), które dotyczyłyby charakteru odniesień pomiędzy prezydującym, a Ogólnym Zgromadzeniem. Nie ma też śladu uwag piętnujących ewentualne niedociągnięcia, ani też pochwał sprawności działań struktury administracyjnej Rady Stanu.

 

2. Wiceprezydujący w Radzie Stanu

           W rozwinięciu artykułu 28 Statutu Organicznego, dnia 20 IV/2 V 1832 r. powstał dekret królewski, mocą którego określono częstotliwość wyznaczania przez monarchę zastępców, mających pełnić w Radzie Stanu funkcję prezydującego na wypadek przebywania Namiestnika poza Warszawą. Powołania takie miały mieć miejsce dwukrotnie w ciągu roku (przed 1 stycznia i 1 lipca). Przewidywany okres pełnienia zastępczej funkcji prezydialnej wynosił zatem 6 miesięcy.[9]

           W oparciu o powstały dekret, w dniu jego wystawienia został powołany na stanowisko zastępcy prezydującego w nieistniejącym jeszcze Ogólnym Zgromadzeniu generał lejtnant Józef Rautenstrauch, „członek Rady Stanu i Rady Administracyjnej”. Nominacja opiewała na pierwsze półrocze, tj. do 1 lipca, roku 1832. Rautenstrauch nie pełnił oczywiście powierzonych sobie obowiązków wiceprezydującego w Radzie Stanu, jako że samo postanowienie cesarskie o organizacji tej instytucji wydano ponad pół roku później:12/24 XII 1832. Co więcej, pierwsze posiedzenie Ogólnego Zgromadzenia - równoznaczne z ukonstytuowaniem się tej instytucji - miało miejsce 29 IV 1833 r., prawie w rok po uzyskaniu zatwierdzenia Rautenstraucha na stanowisko zastępcy prezydującego.[10]

           Zasady obsadzania tej funkcji precyzował ponownie artykuł 1 dekretu o organizacji Rady Stanu, mówiący, iż „/.../pod nieobecność Namiestnika prezydować w niej ma jeden z członków szczególnie dla pełnienia tych obowiązków przez Nas wyznaczony”. Wskazanie kolejnego zastępcy, który faktycznie jako pierwszy objął tę funkcję, nastąpiło dnia 2/14 IV 1833 roku, czyli też przed pierwszym zebraniem Rady. Został nim gen. adiutant cesarski, gen. lejtnant Nikita Pankratiew (pierwszy), „członek Rady Stanu i Rady Administracyjnej”, zarazem Gubernator Wojenny Warszawski. Odnośną decyzję potwierdzało nieustanne przedłużanie przyznanej Pankratiewowi funkcji aż do końca 1 półrocza roku 1836. Kolejne postanowienia cesarskie w tej sprawie napływały w formie wypisów z Sekretariatu Stanu Królestwa Polskiego.[11]

           Namiestnik, przewidując konieczność wyznaczenia następcy Pankratiewa, który „/.../ z powodu zbyt osłabionego zdrowia z Najwyższego zezwolenia ma wydalić się za urlopem za granicę”, wystosował do monarchy prośbę o obsadzenie tego stanowiska przez Dyrektora Głównego prezydującego w KRSWDiOśP - gen. lejtnanta Eugeniusza Gołowina. Ponieważ w okresie od 23 IX/5 X 1835 roku aż do 11/23 VII 1836 nie odbyło się w praktyce żadne posiedzenie Rady Stanu, sprawa stała się aktualna od drugiego półrocza 1836. Ostatecznie monarcha wyznaczył dnia 18/30 V 1836 na wzmiankowane stanowisko właśnie Gołowina, przychylając się tym samym do sugestii hr. Paskiewicza. Generał Gołowin pozostawał na stanowisku zastępcy prezydującego w Radzie Stanu, z mocy decyzji monarszych z 18/30 I 1837 i 28 VI/10 VIII tegoż roku, przez cały okres roku 1837. Pełnił on również w tym czasie (podobnie jak Pankratiew) obowiązki Gubernatora Wojennego Warszawskiego.[12] W okresie pełnionych przez siebie obowiązków wiceprezydującego Eugeniusz (Jewgenii) Gołowin był nieobecny na 22 z 28 posiedzeń Rady Stanu, a na ostatniej sesji odbytej przez Ogólne Zgromadzenie w roku 1837 dnia 16/28 XII, w ogóle nie figuruje już on jako członek tej instytucji.[13]

           Po oddelegowaniu Gołowina na dowódcę Oddzielnego Korpusu Kaukaskiego, funkcję zastępcy prezydującego w Ogólnym Zgromadzeniu, na mocy decyzji monarszej z 31 I/12 II roku 1838 (przez ponad miesiąc stanowisko to nie było obsadzone) pełnił czynny radca Roman Fuhrmann - Dyrektor Główny prezydujący w KRPiS. Funkcję tę piastował on aż do końca istnienia Rady w roku 1841.[14]

           Ostatnią adnotację w tej kwestii znajdujemy w wypisie z protokołu posiedzenia Rady Administracyjnej z dnia 19/31 VIII 1841 roku, wydanym po finalnym w praktyce posiedzeniu Ogólnego Zgromadzenia. Namiestnik Królestwa „wyjeżdżając z rozkazu Najwyższego do Kowna”, zostawił rozporządzenie, mocą którego „prezydowanie w Radzie Stanu pozostawało przy tajnym radcy Fuhrmannie”. Roman Fuhrmann przejawiał minimalną aktywność w pracach Ogólnego Zgromadzenia. Nie uczestniczył on bowiem w czasie swego zastępstwa w 32 posiedzeniach Rady, będąc jedynie na 7 z nich.[15]

           Stopień nasilenia działań Rady znacznie spadał w czasie nieobecności Namiestnika: żaden zastępca nie powołał w tym czasie ani jednej sesji Ogólnego Zgromadzenia. Rażące zaniedbania w pełnieniu przez Gołowina czy Fuhrmanna obowiązków zastępcy prezydującego w Radzie Stanu w niczym jednak nie hamowały przyjętego toku działań strukturalnych tej agendy rządowej.[16]Wbrew zatem opinii, iż Rada Stanu „/.../ była prezydowana przez jenerała rosyjskiego, zastępującego w niej Namiestnika”,[17] ta prestiżowa funkcja miała znikome lub żadne znaczenie. Świadczy o tym nie tylko permanentne uchylanie się wiceprezydujących od uczestnictwa w obradach Rady, ale przede wszystkim brak reakcji na tę sytuację ze strony Namiestnika, który niejako fakt ten akceptował. Na ironię w tej sytuacji zakrawa kilkakrotne przypominanie przez hr. Paskiewicza Radzie Stanu o przeznaczeniu, szczególnie zaniedbującego swoje obowiązki w Ogólnym Zgromadzeniu, Romana Fuhrmanna do prezydowania w tej instytucji rządowej na czas jego nieobecności. Z drugiej strony fakt, iż (poza Rautenstaruchem, który nigdy w praktyce nie objął tego stanowiska) wszyscy wiceprezydujący nie byli Polakami,[18]skłania do wnioskowania o wysokim - w opinii rosyjskich władz - prestiżu tej funkcji, której przypisywano znaczenie jeśli już nie decyzyjne, to przynajmniej kontrolne.