Epoka paskiewiczowska - Zmiany strukturalne - wstęp

Wstęp do monografii:"Zmiany strukturalne w Królestwie Polskim wczesnej epoki paskiewiczowskiej. Studium efektywności administracyjnej, społecznej i gospodarczej zniewolonego państwa"-dwa wydania: rok 2004 ISSN 1732-6613; rok 2007 -ISBN 978-83-88845-86-4

 

"Niniejsza monografia, dotycząc zmian strukturalnych zachodzących w Królestwie Polskim wczesnej epoki paskiewiczowskiej, zawiera w swoich ramach studium efektywności administracyjnej, społecznej i gospodarczej zniewolonego państwa.

Przeprowadzenie analizy tematu wiąże się pierwszoplanowo z koniecznością stwierdzenia, iż po upadku powstania listopadowego oraz umocowaniu w Królestwie Polskim administracji uznającej zwierzchnictwo Mikołaja I[1]  nastąpiło unieważnienie wszelkich uchwał rządu powstańczego.[2] Następnie pojawił się w początkowym okresie ery paskiewiczowskiej cały szereg działań o charakterze represyjnym i unifikacyjnym, z założenia możliwie szeroko pogłębiających uzależnienie Królestwa od Cesarstwa Rosyjskiego. Analizując najbardziej istotne działania, których celem miało być stopniowe jednoczenie ówczesnego państwa polskiego z Imperium Romanowych, należy w tym miejscu podnieść, iż:

a) z pośród zagadnień czysto politycznych najważniejsze okazywało się zastąpienie konstytucji Statutem Organicznym, powołanym m.in. po to, aby „/.../Królestwo Polskie mając osobny, potrzebom jego odpowiedni rząd, nie przestawało być połączoną częścią Cesarstwa /.../, aby /.../ mieszkańcy tego kraju składali odtąd z Rosjanami zjednoczony zgodnymi braterskimi uczuciami naród/.../”,[3] przy faktycznej zaś likwidacji polskiego parlamentaryzmu i częściowym ograniczeniu zakresu prac instytucji quasi-reprezentacyjnych, ustanowiono w Petersburgu Komitet do Spraw Królestwa Polskiego, traktowany jako ciało nadzorcze, weryfikujące posunięcia prawne polskich władz lokalnych[4],

b) w pracach (wyższej) administracji państwowej pierwotnie wprowadzono znamionujące ideową niepewność utrzymania odrębnej struktury organizacyjnej rozwiązanie przejściowe - Rząd Tymczasowy[5], w efekcie czego nastąpiły opóźnienia w reaktywacji Rady Administracyjnej i Rady Stanu[6], uszczuplono zarazem ilość agend ministerialnych zastępując zarazem określenie ministra tytułem Dyrektora Głównego prezydującego[7], ograniczono prerogatywy radców i referendarzy stanu[8], wzmożono nadzór i weryfikację urzędników, a także wprowadzono ogólną klasyfikację urzędów cywilnych „/.../w stosunku do posad odpowiednich w Cesarstwie”[9], podjęto na koniec bezpośrednie próby rusyfikacji administracji[10], 

c) pogłębiono kontrolę społeczną reorganizując część służby policyjnej, ograniczono swobodę czy wzmocniono „dozór” podróżowania[11], poszerzono zakres prac cenzury,[12] wprowadzono ustawodawstwo weryfikujące szlachectwo[13], realizowano pobór do armii carskiej oraz system kwaterunkowy[14], wreszcie pozbawione opieki dzieci sieroce przeznaczono na rosyjskich kantonistów[15], 

d) kształtowanie się infrastruktury municypalnej i wiejskiej charakteryzowało się kontynuacją wyprzedaży dóbr narodowych, przejmowaniem majątków prywatnych w drodze konfiskaty i sekwestru[16] względnie  akcją donacyjną[17], zwiększeniem opodatkowania mieszkańców miast (szczególnie Warszawy)[18], czy propagowaniem rusyfikacji nazewnictwa miejscowego[19],

e) wpływając na rozwój przemysłu i handlu, w relacjach pomiędzy Królestwem Polskim a Cesarstwem Rosyjskim zastosowano nową, niekorzystną dla polskiej infrastruktury wytwórczej rosyjską taryfę celną oraz ustalono kwoty wywozowe dla wyrobów polskiego przemysłu[20], uprawomocniono też nowe zasady dotyczące emigracji kolonistów, robotników i przemysłowców[21],

f) w systemie skarbowym powiększono zakres obciążeń podatkowych[22],

g) efektywnie wpływając na zakres wymiaru sprawiedliwości ograniczono powszechność amnestii, na skutek czego ustanowiono „dla sądzenia osób wyłączonych” z ustawy amnestyjnej Oddzielny Sąd Kryminalny[23], określając tymczasowe przepisy w materii zbrodni stanu[24] zapowiedziano współpracę zaborców w ściganiu osób winnych „zdrady kraju, obrazy Majestatu lub zbrojnego buntu”[25] ,

h) dalsze istnienie systemu edukacyjnego związano z likwidacją najbardziej znaczących wyższych instytutów naukowych[26], reorganizacją szkolnictwa i jego nadzoru, opracowaniem nowej instrukcji szkolnej i zaostrzeniem szkolnych przepisów administracyjnych[27] oraz z szerokim wprowadzeniem do szkół języka rosyjskiego[28] ,

i) starając się wykorzystać oddziaływanie struktur religijnych na morale społeczeństwa dążono zarazem do swoistego ustabilizowania relacji z klerem, poddając w tym samym czasie jego przedstawicieli presji oraz nadzorowi[29], wyraźnie preferowano religię grecko-rosyjską (prawosławną)[30], etc.       

Owa opisana tu pokrótce, postępująca akcja represyjno-unifikacyjna o dużym bez wątpienia walorze faktycznym i propagandowym, mogła się jednak na dłuższą metę okazać działaniem w znaczącej mierze chybiającym celu. W sytuacji bowiem, gdy wciąż istniały w Królestwie polskie agendy i instytucje, co prawda często o ograniczonych prerogatywach, ale nadal posiadające przemożny wpływ na procesy administracyjne, a przejawy życia narodowego wyraziście uwidaczniały się w rozwoju lokalnych struktur o charakterze społecznym i gospodarczym, aby doprowadzić do jedynego celowego z punktu widzenia najezdniczej władzy prawdziwego ujarzmienia podbitego narodu i państwa, należało:

a) pozyskać czynne, kreatywne współdziałanie lokalnego aparatu administracyjnego w intensyfikacji procesu niwelacji różnic zachodzących pomiędzy Królestwem a Cesarstwem w zakresie zagadnień ustrojowych, społecznych, gospodarczych i - najważniejsze - narodowościowych,

b) stymulować proces zmniejszenia siły odpornościowej polskiego społeczeństwa, traktowany jako czynnik niezbędny (i być może tak naprawdę wyjściowy) przy realizacji założeń unifikacyjnych, o charakterze zasadniczym.

Pierwszy z tych celów określał uwarunkowania stricte polityczno-administracyjne; drugi, realizowany na drodze odpowiedniego oddziaływania na lokalne struktury gospodarcze, społeczne, wymiaru sprawiedliwości, edukacje czy religijne, ogniskował się wokół bezpośredniej możliwości wpływu na możliwie szeroki aspekt życia narodowego. Obydwa te czynniki nawzajem się uzupełniały w sposób nie budzący najmniejszej wątpliwości. Zatem bez kreatywnej współpracy przedstawicieli administracji Królestwa i bez osłabienia siły żywiej społeczeństwa, likwidacja polskiej odrębności cywilizacyjnej (narodowościowej, kulturalnej, czy gospodarczej), a zatem rzeczywiste, dogłębne ujarzmienie narodu polskiego, nie było realne.

Analizując efektywną możliwość osiągnięcia pierwszego z wymienionych tu założeń, tj. uzyskania kreatywnej współpracy z obcymi (zaborczymi) czynnikami decyzyjnymi znaczącego odłamu przedstawicieli polskiej postinsurekcyjnej administracji, należy stwierdzić, iż zadanie to wiązać się nierozdzielnie musiało ze skłonieniem ówczesnych Polaków do uznania przynajmniej podstawowego, niezbędnego zakresu legalności istniejącej władzy i jej działań. Tylko podnoszenie i względne realizowanie zasady legalizmu mogło w efekcie prowadzić do czynnego włączenia się polskich administratorów w narzucane przez zaborcę prace. Dotychczasowe polskie starania polityczne o odzyskanie niepodległości opierały się bowiem siłą faktu na braku uznania zaborów, a zatem koncentrowały się wokół nie czego innego, jak właśnie legitymizmu władzy[31], a jeszcze przecież po ustanowieniu Królestwa Polskiego[32] ukształtowało się w polskiej myśli politycznej ścisłe powiązanie pojęcia narodu z ideą istnienia własnych przedstawicielstw politycznych i administracyjnych[33]. Wypracowany wówczas w programach politycznych model państwa kładł szczególny nacisk na zasadę legalności (konstytucyjności) rządów[34]. Wobec powyższego, kuszące szerokie, bezwzględne oparcie się wyłącznie o działania pozaprawno-represyjne, realizowane w sposób pozbawiony chociażby pozorów legalizmu oraz braku współpracy czynników miejscowych, być może powierzchownie skuteczne, odsuwało po upadku powstania listopadowego w nie dającą się przewidzieć przyszłość możliwość uzyskania realnego wpływu na mentalność uświadomionej części polskiego społeczeństwa, a zatem (paradoksalnie) nie odpowiadało rosyjskiemu interesowi politycznemu.[35]           

Należy przy tym pamiętać, iż także i pod względem stosunków międzynarodowych, z rosyjskiego punktu widzenia prowadzenie w Królestwie Polskim polityki czysto represyjnej nie było bezpośrednio korzystne, mogąc stanowić ewentualną podstawę do osłabienia pozycji politycznej Imperium Romanowych. Formalne połączenie Królestwa Polskiego z Cesarstwem Rosyjskim[36], dokonane w drodze podpisania traktatów z 3 maja 1815 pomiędzy Rosja i Austrią oraz Rosją i Prusami oraz na podstawie art.1 aktu głównego kongresu wiedeńskiego z 9 czerwca 1815 roku zapewniało już przecież cesarzowi rosyjskiemu i jego następcom pełnię miejscowych praw posiadania, a uzupełniająca normy międzynarodowe, wewnętrzna norma prawna - konstytucja z 27 listopada 1815 roku podnosiła w swoim art. 1 permamentność tego złączenia.[37] Brak uznania przez Mikołaja I, szczególnie w akcie z 25 stycznia/6 lutego 1831, powstańców za stronę wojującą oraz skierowanie przez prezesa insurekcyjnego Rządu Narodowego Jana hr. Krukowieckiego w dniu 7 września 1831 roku do cesarza rosyjskiego i króla polskiego listu, oświadczającego bezwarunkowe poddanie (tj. zrzeczenie się roszczeń emancypacyjnych oraz „wszelkiej odrębności prawno-politycznej”)[38], dawało dodatkowo stronie rosyjskiej wszelkie podstawy do ciągłego podnoszenia legalizmu sprawowanej w Królestwie Polskim władzy. Pomimo też faktu, iż takie stanowisko doskonale wpisywało się w sformułowany przez Lothara Metternicha i odpowiadający cesarzom rosyjskim  program ideologiczny Świętego Przymierza, a szczególnie w wypracowane na kongresie mocarstw w Opawie zasady interwencji zbrojnej, podejmowanej wobec obszarów objętych „rewolucją”[39], oznaczające niemożność rzeczywistego rozwiązania „kwestii polskiej” utrzymywanie kursu wyłącznie represyjnego prowadzić by w efekcie niepotrzebnie musiało do bezpośredniego i pośredniego poważenia niekwestionowanej pozycji Rosji jako lidera Świętego Przymierza[40] .           

Biorąc pod uwagę te dwa, narodowościowy i międzynarodowy aspekty podstawowych zasad sprawowania władzy w podbitym Królestwie Polskim, Rosjanie stanęli zatem w początkach okresu popowstaniowego wobec dylematu sprowadzającego się w dziedzinie zarządu państwem do określenia rzeczywistego charakteru wprowadzanego tu tzw. militarnego cenralizmu[41]. Takie czynniki, jak likwidacja powstania narodowowyzwoleńczego (z punktu widzenia Mikołaja I - rokoszu), zamknięcie ery konstytucyjnej i ogłoszenie w dniu 14/26 lutego 1832 roku Statutu Organicznego[42], a nawet wprowadzenie w roku 1833 stanu wyjątkowego[43], stawiały jednak przed cesarzem Mikołajem I, Księciem Warszawskim, Namiestnikiem królewskim Iwanem Fiodorowiczem hr. Paskewiczem Erywańskim oraz współpracującymi z nimi rosyjskimi czynnikami decyzyjnymi teoretyczne tylko pytanie o dalszy charakter sprawowania rządów w Królestwie Polskim. Jak to umotywowano powyżej, tego nowego system władzy, stającego się wyznacznikiem obowiązującej linii politycznej carów wielkorosyjskich w Królestwie Polskim, nie należało bowiem przeprowadzać w sposób maksymalnie rygorystyczny, a raczej wypadało go realizować przy względnym poszanowaniu stanowionego prawa oraz przy wykorzystaniu współpracy przedstawicieli polskiej administracji. W sposób formalny kwestię tę rozwiązano zresztą w drodze zapisu artykułu 68 zastępującego konstytucję Statutu Organicznego, gdzie zapowiedziano, iż zawarte w tym akcie prawnym normatywy „/.../będą stosownie do potrzeby rozwijanie i dopełnianie”[44]. Oznaczało to, iż zastosowanie wszystkich bez mała rozwiązań nadzorczo-administracyjnych z założenia niejako nie miało naruszać legalnych podstaw sprawowanych w Królestwie Polskim zaborczych rządów. Pozostawało jeszcze pytanie w jaki sposób ów nacisk na swoistą formalizację struktur władzy i legalność podejmowanych tam decyzji zdyskontują tak petersburskie czynniki decyzyjne, a przede wszystkim feldmarszałek Paskiewicz, jak i przedstawiciele lokalnej administracji Królestwa.

Stąd właśnie zasadniczego znaczenia dla oceny efektywności ujarzmianego we wczesnym okresie paskiewiczowskim państwa polskiego, jego wpływu na możliwość podtrzymania odrębności narodowej wobec najezdniczej władzy nabiera zagadnienie weryfikacji prac lokalnego aparatu władzy, tj. instytucji i agend administracyjnych Królestwa początków epoki popowstaniowej. Uzyskane z pozostałej po administracji państwowej dokumentacji dane pozwolą na przedstawienie rzeczywistego charakteru ówczesnych rządów, a przede wszystkim zakresu i znaczenia legitymizacji podejmowanych wówczas prac państwowotwórczych. Z zagadnieniem tym nierozerwalnie łączy się możliwie szerokie przedstawienie, objawiających się w redakcji dekretów, rozporządzeń i decyzji, przejawów pragmatyki administracyjnej czy urzędniczej i jej uwarunkowań. Ukazując zatem cele prac ówczesnych gremiów rządowych, zakres i charakter podejmowanych we wzajemnym współdziałaniu decyzji oraz stanowiska zajmowane przez przedstawicieli administracji Królestwa polskiej i rosyjskiej proweniencji, a także wydane rozporządzenia szczegółowe można będzie uzyskać obraz ożywiających  ówczesne struktury władzy trendów oraz idei.

Weryfikacja wpływu określonych postaw czynników administracyjnych na dalszy rozwój poszczególnych aspektów istnienia zamieszkującego Królestwo narodu oraz w uogólnieniu na samą możliwość dalszego utrzymania okrojonej, ale nadal istniejącej w wielu aspektach odrębności państwa, nie będzie jednak możliwe bez w miarę całościowego przedstawienia kształtowania się struktury społecznej i gospodarczej Królestwa. Takie właśnie przedstawienie stanowi drugi podstawowy postulat badawczy niniejszej pracy. Aby prześledzić rzeczywisty, uwidaczniający możliwości dalszych perspektyw i kierunków rozwoju stan Królestwa Polskiego, autor podejmuje tu próbę ukazania maksymalnie szerokiego spektrum tematycznego, obejmującego swoim zakresem zarówno kwestie natury społeczno-administracyjnej, jak i podaje informacje dotyczące funkcjonowania struktury stricte gospodarczej, skarbowej, oświatowej czy religijnej państwa i społeczeństwa. Takie ujęcie tematu, jako wynikające z postulatów (historycznych) badań porównawczych, przedstawiając całość życia społeczno-gospodarczego Królestwa Polskiego początków epoki paskiewiczowskiej, daje możliwość uzyskania komparatywnego, a przez to w miarę spójnego, istotnego spojrzenia na całokształt zachodzących przemian poprzez przedstawienie wielorakich aspektów funkcjonowania państwa i zamieszkującego je społeczeństwa. Pozostając w decydującym stopniu w zasięgu czynników krajowych, były bowiem owe przekształcenia na tyle istotne, iż wpływały nie tylko na położenie ekonomiczne, czy ogólny postęp cywilizacyjny, ale też a może przede wszystkim, na kwestie polityczne.

Stąd ogromne znaczenie złożonej i wielopłaszczyznowej analizy strukturalnej szczegółowych zagadnień związanych z egzystencją polskiego państwa i społeczeństwa w pierwszych latach po upadku powstania listopadowego. Uzyskane dane stanowić będą odzwierciedlenie dynamizmu rozwojowego wczesnopaskiewiczowskiego Królestwa w jego aspektach gospodarczym, społecznym, wyznaniowym czy edukacyjnym, wnosząc dzięki przeprowadzonemu zebraniu i zestawieniu informacji pochodzących z raportów administracyjnych niezaprzeczalne wartości poznawcze. Co więcej, ukażą one widziany przez pryzmat rządowych raportów panoramiczny stan wiedzy ówczesnej władzy o państwie polskim, jego gospodarce i zamieszkującym go społeczeństwie[45].     

Obydwa przedstawione tu postulaty badawcze, opisując niezmiernie ważne, splatające i uzupełniające się nawzajem wyznaczniki dalszych losów zniewolonego wówczas państwa, prowadzić powinny do głębszego zrozumienia procesów politycznych, społecznych i gospodarczych natury ogólnej, jak i składających je czynników twórczych.

Zakres chronologiczny pracy obejmuje przy tym okres szczególny, rozpoczynający się wraz z formalnym ukonstytuowaniem się (pro)rosyjskiej władzy w popowstaniowym Królestwie Polskim, czyli wraz z 16 września roku 1831, kiedy to powołano do życia Rząd Tymczasowy. Datą krańcową opracowania w jego ogóle stają się natomiast czasy spektakularnego i wysoce symbolicznego zakończenia pierwszego etapu ery paskiewiczowskiej, oceniane przez autora rozprawy na okres zapoczątkowany momentem, kiedy województwa zostały „/.../przekształcone na gubernie, komisje wojewódzkie na rządy gubernialne”[46]. Datą poza którą nie sięgają już zainteresowania autora niniejszego opracowania, są więc lata 1837-1838[47].

Tak ukształtowany układ tematyczny i chronologiczny badań ma zatem na celu podjęcie próby zrozumienia tego fenomenu dziejowego, z którego istnieniem wiązało się funkcjonowanie praktycznie wszystkich czynników administracyjnych, społecznych i ekonomicznych, uwidaczniających się w Królestwie Polskim w pierwszych latach po upadku powstania listopadowego, a które decydowały w stopniu zasadniczym o przetrwaniu narodu, o ewentualnym umocnieniu jego odporności w walce z obcą przemocą.

W rekapitulacji postulatów badawczych niniejszej monografii należy zatem podnieść, iż analizując przy użyciu materiałów gromadzonych przez stanowiące zasadniczą nierozdzielną część składową cywilnej administracji krajowej władze centralne Królestwa możliwie wszystkie aspekty życia administracyjnego, społecznego i gospodarczego, edukacyjnego czy religijnego Polski epoki popowstaniowej klęski, a więc ukazując zachodzące w latach trzydziestych XIX w. kształtowanie się zastanych po upadku powstania listopadowego podstaw egzystencjalnych kraju i społeczeństwa, jednocześnie trzeba postawić zasadnicze pytanie o prawdziwy charakter sprawowanej władzy i o to czy (i jak) ówczesna administracja państwowa próbowała w miarę swoich możliwości realizować w ramach istniejących uwarunkowań i norm prawnych długofalowy interes rozwojowy Królestwa Polskiego.  

 W dotychczasowej literaturze przedmiotu nie podejmowano problematyki spójnej, całościowej krytyki efektywności administracyjnej, społecznej i gospodarczej zniewolonego po upadku powstania listopadowego państwa polskiego. Dlatego też, jak i przede wszystkim ze względu na złożenie merytoryczne pracy, dążącej do uchwycenia w drodze analizy protokolarnej rzeczywistych tendencji administracyjnych, jak i możliwej w drodze weryfikacji raportów ministerialnych i ogólnorządowych oceny stanu społeczeństwa i gospodarki ówczesnego Królestwa Polskiego podstawową, zasadniczą bazą źródłową wykorzystaną w niniejszym opracowaniu są zespoły archiwalne. Zespoły te, jako pozostałe po władzach centralnych Królestwa, znajdują się w Archiwum Akt Dawnych w Warszawie.     

Informacje źródłowe odnoszące się do bezpośrednich początków ery paskiewiczowskiej podają zachowane w zespole Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego protokoły posiedzeń Rządu Tymczasowego Królestwa Polskiego, stanowiące szczątek tzw. Kancelarii Ogólnej wzmiankowanego Rządu.[48] Zapisy te, dotyczące wielorakich zagadnień z pierwszego okresu działalności popowstańczej (pro)rosyjskiej administracji Królestwa, obejmują sobą wszystkie 43 sesje Rządu Tymczasowego, począwszy od 12 października 1831 roku, a skończywszy na 20 marca roku 1832.[49] Przy dostępie do wyłącznie chronologicznego układu zapisu wnoszonych na posiedzenia Rządu i rozpatrywanych tam spraw (jak: rozkazy i odezwy feldmarszałka Paskiewicza, opinie i postanowienia Rządu, raporty Komisji Rządowych, podania obywateli jako osób prywatnych), klasyfikacja i krytyczne opracowanie tego fragmentu zespołu archiwalnego okazały się znacznie utrudnione i czasochłonne.

Podobna sytuacja dotyczyła zapisów protokolarnych posiedzeń reaktywowanej w marcu roku 1832 Rady Administracyjnej[50]. Przy braku pomocy kancelaryjnych i archiwalnych (jak: dzienniki, skorowidze, repertoria i inwentarze) opracowano 79 protokołów posiedzeń Rady Administracyjnej z okresu 27 marca 1832 - 30 grudnia 1832 roku ( po tej dacie występuje luka w zachowanych zapisach protokolarnych), przeprowadzając i w tym wypadku szczegółową kwerendę archiwalną w zakresie klasyfikacji oraz krytyki całości dostępnego materiału[51].

Reaktywowanie w maju roku 1833 Ogólnego Zgromadzenia II Rady Stanu stworzyło sytuację, wymuszającą sięgnięcie po protokoły posiedzeń z kolei tej najważniejszej w owym czasie agendy prawodawczej i weryfikacyjnej Królestwa. Protokoły tej instytucji rozpoczynają się od posiedzenia z dnia 29 kwietnia/11 maja 1833 roku[52]. Akta Rady Stanu są też o tyle istotne, iż zawierają one materiał źródłowy dotyczący w praktyce całości życia administracyjnego, społecznego i gospodarczego kraju, który - głównie ze względów natury politycznej ale także i wynikających z samej pragmatyki urzędniczej - okazał się dla opracowana niniejszego zagadnienia kluczowy. Zawarte w trzech sekcjach (II - IV) nawiązujących do istniejących we wczesnym okresie paskiewiczowskim ministerstw, akta Komisji Rządowej Sprawiedliwości (II), Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych, Duchownych i Oświecenia Publicznego (III) oraz Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu (IV) stanowią praktycznie całość dostępnych administracji centralnej danych obrazujących administracyjne, społeczne, religijne i gospodarcze aspekty życia narodu i państwa[53]. Są to sprawozdania okresowe, składane przez poszczególne Komisje Rządowe II Radzie Administracyjnej i Radzie Stanu, gdzie odnajdujemy szczególnie dużo informacji o charakterze szczegółowym, jak i niezmiernie istotne dane instytucjonalne.[54] Stąd też ich wykorzystanie stało się szczególnie niezbędne dla uzyskania całościowego obrazu zmian strukturalnych, zachodzących w Królestwie Polskim wczesnej doby paskiewiczowskiej. To skomasowanie stanowiących bez wątpienia bezpośrednią spuściznę aktową poszczególnych agend administracyjnych Królestwa danych statystycznych i agenturalnych w zespole akt pozostałych po Ogólnym Zgromadzeniu II Rady Stanu staje się zrozumiałe, gdy weźmie się pod uwagę, iż to właśnie z grona Rady wyłoniono oddzielny Komitet do Ułożenia Ogólnego Rysu Sprawozdań Rządowych, który musiał przy realizacji postawionego przed nim zadania posługiwać się oryginalnymi, całościowymi raportami ministerialno-agenturalnymi[55] .

Wykorzystano też w niniejszym opracowaniu sporządzony przez wzmiankowany komitet sumaryczny raport ogólnopaństwowy za okres 1829 - 1834, stanowiący sam w sobie doskonałe źródło wiedzy tak o rzeczywistym stanie ówczesnego wielowarstwowego życia kraju, jak i o zasadniczych tendencjach dominujących w kręgach administracji Królestwa. Znaczenia tego raportu nie umniejsza fakt, iż musiał on mieć charakter skrótowy i wybiórczy, gdyż zestawione tam dane oddają kwintesencję przekazywanej przez polskie czynniki administracyjne do petrsburskiej centrali wiedzy[56].

Zarówno ministerialno-agenturalne raporty okresowe, dane instytucjonalne, jak i ogólnopaństwowe zestawienie statystyczne Komitetu do Ułożenia Ogólnego Rysu Sprawozdań Rządowych czy informacje zawarte w protokołach posiedzeń Rządu Tymczasowego i Rady Administracyjnej okresu przełomu w jakim znalazło się Królestwo Polskie na początku lat trzydziestych XIX wieku nie zostały dotychczas przebadane czy opublikowane. Jedynie protokoły posiedzeń II Rady Stanu Królestwa Polskiego były już uprzednio weryfikowane przy pracach nad strukturą i działalnością tegoż Ogólnego Zgromadzenia[57].     

W niniejszym opracowaniu wykorzystano też dane publikowane oficjalnie w okresie początku lat trzydziestych w Dzienniku Praw Królestwa Polskiego oraz w Dzienniku Urzędowym Województwa Mazowieckiego. W pierwszym wypadku istotne są zapisy odnoszące się do publikacji ustaw ogólnopaństwowych o charakterze zasadniczym. Natomiast Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego, traktowany jako najbardziej reprezentatywny dla wszystkich publikacji tego rodzaju, zawiera znaczną ilość rozporządzeń zarówno feldmarszałka Paskiewicza, rosyjskiej administracji wojskowej, polskich władz centralnych, wreszcie poszczególnych Komisji czy magistratur rządowych. Dane te, często niedostępne w Dzienniku Praw i szczególnie ważne wobec luki w zapisach protokolarnych Rady Administracyjnej,  były najczęściej przekazywane do wiadomości publicznej w formie pisma (prezesa) Komisji Wojewódzkiej.[58] Poprzez swoją różnorodność i zasadniczo całościowe spectrum tematyczne, stanowią one kolejne uzupełnienie sprawozdań ministerialnych i ogólnorządowych.              

Istnieje też bardzo poważna liczba publikacji dotycząca poszczególnych problemów ustrojowo-polityczno-społeczno-gospodarczego życia epoki, z pośród których jednak tylko nieliczne monografie zawierają analizę decydującego o dalszym rozwoju Królestwa początku okresu międzypowstaniowego. Z tych ostatnich najbardziej znane są prace autorstwa F. Skarbka[59], N. N. Szczerbatova[60], J. Kucharzewskiego[61] oraz H. Radziszewskiego[62]. Wśród wielu pozycji, których całościowy spis został zamieszczony w znajdującej się na końcu niniejszego opracowania bibliografii, niezwykle cenny jest rozpoczęty w latach sześćdziesiątych XX w. cykl publikacji opatrzony wspólnym tytułem „Społeczeństwo Królestwa Polskiego”[63]. Należy również zaznaczyć, iż w ostatnim okresie powstały prace bezpośrednio odnoszące się do struktury oraz zakresu sprawowania władzy[64].

Autor niniejszego opracowania przyjął jednak, iż tylko i wyłącznie przedstawione powyżej archiwalne odnośniki materiałowe w pełni i w sposób niepodważalny umożliwiają ukazanie oraz przeanalizowanie niejako u źródła i w sposób bezpośredni efektywności administracyjnej, społecznej i gospodarczej zniewolonego państwa polskiego wczesnej epoki paskiewiczowskiej.[65] Stąd pragnąc uchwycić istotę zagadnienia i uznając wiarygodność dostępnych danych, skupiono się w niniejszej rozprawie na analizie (dotychczas nie publikowanych) zapisów archiwalnych oraz stanowiących emanację ówczesnych decyzji administracyjnych wydawnictw źródłowych epoki. Podjęcie bowiem tego nieprzebadanego jeszcze tematu implikowało bowiem w sposób oczywisty priorytetowość kwerendy materiałowej. Oznacza to, iż niniejsze opracowanie ma za swoją podstawę zebrany, usystematyzowany i poddany ostatecznie analizie wnioskującej materiał archiwalny[66]. Właśnie koniecznością ukazania niewydanych jeszcze drukiem danych tłumaczy się przy tym szczegółowość zaprezentowanych opisów.

           Praca posiada wielostopniową konstrukcję tematyczną, głównie o charakterze trójstopniowym, z odstępstwami na korzyść struktury czterostopniowej. Poszczególne rozdziały zostały podzielone na podrozdziały, a niekiedy podpunkty. Rozprawa została podzielona na 24 [ w drugim wydaniu: 25] zasadniczych części, gdzie ujęcie strukturalne poszczególnych rozdziałów zostało przeprowadzone zgodnie z założeniami autorskimi, tj. usystematyzowano je według własnego rozumienia ich znaczenia.

        Monografię rozpoczyna rozdział analizujący system kontrolny państwa.

       Następnie przedstawiono takie zagadnienia, jak: 

administracja wojskowa,

policyjna kontrola społeczeństwa,

uwarunkowania zarządu administracji cywilnej,

[gratyfikacja "zaslóg szczególnych"],

stan społeczeństwa,  

infrastruktura municypalna,  

gospodarka rolna,

transport lądowy i wodny,

prace Wydziału Pocztowego,

handel zagraniczny,

produkcja przemysłowa,

polityka budżetowa Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu,

działalność Banku Polskiego i wybranych instytucji zarządzających funduszami,

cywilny wymiar sprawiedliwości,

sądownictwo karne i wojenne,

system penitencjarny,

zmiany przepisów i weryfikacja systemu edukacyjnego,

funkcjonowanie struktury edukacyjnej,

fundusze edukacyjne,

administracja i pragmatyka wyznaniowa,

funkcjonowanie strukturalne systemów religijnych,

budowle oraz fundusze sakralne.

    Klamrą zamykającą opracowanie jest rekapitulacyjno-analityczny rozdział dwudziestyczwarty [dwudziestypiąty], traktujący o kształtowaniu się administracyjnej, społecznej i gospodarczej rzeczywistości popowstaniowego Królestwa Polskiego pod wpływem działań struktur decyzyjno-wykonawczych państwa.

           Taki sposób ujęcia strutkuralno-tematycznego poszczególnych części składowych rozprawy odpowiada też przedstawionym powyżej założeniom autorskim, aspirującym do przedstawienia możliwie najszerszego spectrum zagadnień dotyczących administracyjno-prawno- społeczno-gospodarczego życia Królestwa Polskiego okresu 1831 - 1838."

Copyright Marek Rutkowski