Epoka paskiewiczowska - system oznaczeń transportowych

Kwestia oznaczeń transportowych została podjęta już w dwa lata po ustanowieniu Królestwa Kongresowego. Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych i Policji w wydanej bowiem w dniu 9 kwietnia 1817 roku do wszystkich Komisji Wojewódzkich „Instrukcji względem naprawy traktów” zamieściła w art. 29 oraz 30 tejże instrukcji rozporządzenie o umieszczaniu drogowskazów na skorzyżowaniach/ rozstajach dróg oraz tablic nazwami wsi. Z artykuły 29 wynikało, że na skrzyżowaniach traktów powinny były zostać ustawione drogowskazy z oznaczeniem destynacji danej trasy Artykuł 30-ty zaś potwierdzał wcześniejsze dyrektywy nakazujące ustawianie tablic z nazwami wsi przy wjeździe do konkretnej miejscowości. Tablica taka „/…/była w ziemię wsadzona”.[1]Już zatem w początkach istnienia Królestwa Polskiego zadbano o prawidłowe oznakowanie skrzyżowań ważniejszych dróg i przypomniano o potrzebie oznakowania wsi tablicami informacyjnymi z nazwą. 

 

 Problemem oznaczen transportowych zajeto się jednak "szerzej" dopiero w epoce po upadku powstania listopadowego.W trzecim roku ery paskiewiczowskiej, w dniu 22 kwietnia/4 maja 1833 roku na posiedzeniu Rady Administracyjnej przyjęto rozporządzenie o przemalowaniu słupów, latarń szlabanów i tzw. cellbud na kolory używane w państwie rosyjskim. Jak zauważono podczas tego posiedzenia, już uprzednio na polecenie Rady Administracyjnej Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych Duchownych i Oświecenia Publicznego nakazano aby wszystkie stawiane właśnie względnie odnawiane słupy, szlabany, latarnie i cellbudy malować na kolory używane w Rosji, tj. czarny, pomarańczowy i biały.[2] Jak wskazał Radzie Administracyjnej w dniu 4 maja 1833 roku feldmarszałek Iwan Paskiewicz, rozporządzenie to dotyczyło jednak wyłącznie nowych lub odnawianych wskazanych obiektów, nie wskazując „/…/sposobu usunięcia stopniowego kolorów dawnych polskich /…/” w miejscach gdzie nie miało miejsca budowanie czy odnawianie szlabanów, cellbud, etc. Rada Administracyjna stwierdzała konieczność przemalowania wszystkich takich budowli na kolory rosyjskie, jako „wystawionych na widok publiczny”. Biorąc też pod uwagę potrzebę oszczędności funduszy publicznych Rada postanowiła określić ostateczny termin zastąpienia dawnych kolorów polskich barwami rosyjskimi.

 

Po takim dictum namiestnika Paskiewicza, Rada Administracyjna jednogłośnie uznała potrzebę uzupełnienia przepisów w zakresie zamiany w całym Królestwie Polskim dawnych kolorów polskich kolorami używanymi w państwie rosyjskim. W konsekwencji w dniu 4 maja 1833 roku postanowiono przemalować do końca roku 1833 na oficjalne kolory rosyjskie wszelkie bariery, słupy, latarnie i cellbudy, służące do użytku służbowego.. Rozporządzenie to dotyczyło: a) Warszawy i wszystkich miast wojewódzkich, b) dróg prowadzących do miast wojewódzkich na przestrzeni jednej mili od takiego miasta, c) traktów bitych oraz wszelkich traktów w odległości jednej mili od komór granicznych, wszystkich urzędów celnych znajdujących się na granicy państwa. Przemalowania w miastach miano sfinansować z funduszy poszczególnych miast, na drogach i traktach z funduszu szarwarkowego, na granicy zaś z funduszu rezerwowego państwa przeznaczonego na służbę celną oraz „konsumpcyjną”.

Do 1 stycznia 1835 roku Rada Administracyjna wyznaczyła też termin przemalowania w ogóle wszelkich słupów, barier etc na obszarze całego Królestwa Polskiego. Termin ten dotyczył wszystkich terenów miast rządowych i prywatnych, wsi oraz pozostałych traktów wszelkiego rodzaju. Na koniec Rada Administracyjna wskazała w swoim rozporządzeniu z 4 maja 1833 roku źródła finansowania tych zmian: w miastach miano je pokryć z funduszy miejskich, na terenie traktów zaś z funduszy szarwarkowych. Zasługuje na uwagę datacja tej, podejmowanej z inicjatywy namiestnika carskiego Iwna Paskiewicza decyzji Rady Administracyjnej z 4 maja 1833 roku. To spektakularne uderzenie we wszelkie zewnętrzne oznaki polskości następowało w dzień po rocznicy Konstytucji 3-go Maja  

 

Wątpliwości co do kosztów przemalowywania tablic zgłosiła w dniu 14 stycznia 1834 roku Komisja Województwa Augustowskiego w raporcie nr 59233/ 10 619. Pytanie dotyczyło środków finansowania przemalowywania znajdujących się na terenie wsi rządowych i prywatnych drogowskazów oraz słupów z tablicami ( z oznaczeniem; województwa, obwodu, gminy i nazwy samej wsi). W odpowiedzi w dniu 21 lutego 1834 roku KRSWDiOśP przekazała Komisji Augustowskiej, iż na terenie wsi rządowych przemalowanie ma się odbyć na koszt administracji rządowej, zaś we wsiach prywatnych kosztem ich właścicieli. Jednocześnie precyzowano sposób postępowania,  wskazując - w przypadku wsi rządowych - na konieczność pierwszoplanowego starania się o niezbędne środki w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu; natomiast w odniesieniu do wsi prywatnych akcentując potrzebę wezwania ich właścicieli do stosownego przemalowania oznaczeń drogowych. KRSWDiOśP podkreślała możliwość samoistnego przemalowywania znaków we wsiach prywatnych przez funkcjonariuszy administracji rządowej tylko w wypadku odmowy wykonania takiego polecenia przez właścicieli prywatnych danych wsi. Dopiero gdy właściciel nie wykonał danego mu polecenia  należało go obciążyć kosztami przeprowadzonych w jego wsi ewentualnych prac.[3]  Wprowadzony system wprzęgał zatem wielu „posesjonatów” Królestwa Polskiego do aktywnego uczestnictwa –pod karą pieniężną- z mianie znaków drogowych poprzez usunięcie z nich kolorów polskich i zastąpienie ich barwami rosyjskimi.    

 

KRSWDiOśP w dniu 12 listopada 1834 roku wydała przepisy nawiązujące do dawnej ustawy z 9 kwietnia 1817 roku nr 422/01 swoje poprzedniczki ministerialnej, gdzie w art. 30-tym polecono aby we wszystkich wsiach wystawić słupy z oznaczeniem nazw miejscowości.[4] W listopadzie roku 1834 ministerstwo podnosiło bowiem, że „/…/urządzenie to zostało po większej części puszczone w niepamięć /…/” uznając wprowadzenie jednolitych oznaczeń miejscowości za zasadniczo użyteczne. Stąd KRSWDiOśP poleciła lubelskiej Komisji Wojewódzkiej ponowne wydanie (w lokalnym dzienniku urzędowym) przepisów z roku 1817, celem ujednolicenia napisów z nazwami miejscowości. Przy okazji ministerstwo zwróciło uwagę na brak czytelności napisów na wielu tablicach oznaczających nazwy miejscowości, które były na dodatek powieszone na „prostych żerdziach”, przypominając o potrzebie zwrócenia przez władze lokalne uwagi na zachowanie przy wystawianiu znaków opisujących nazwy „więcej przyzwoitości”. Polecenie to szczególnie dotyczyło znaków umieszczanych przy głównych traktach. Komisja Rządowa uznała w dniu 12 listopada 1834 roku potrzebę obarczenia tymi kosztami właścicieli (w oryginale: dominium), natomiast na terenie wsi zamieszkałych przez chłopów-czynszowników mieli za wystawianie takich znaków płacić ciż czynszownicy, ewentualnie – w wypadku niemożliwości opłacenia potrzebnej kwoty przez chłopów -  ponownie właściciele wsi. Wskazane rozporządzenie rzuca negatywne zaskakująco światło na stan oznaczenia nazw miejscowości w Królestwie Polskim w początkach ery paskiewiczowskiej, jak też w zakresie samego sposobu sporządzania i umieszczania tychże nazw.[5]   Należy zaznaczyć, iż o pokryciu kosztów za wystawianie słupów drogowych przez „dominium”, względnie przez „czynszowników” Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych i Duchownych przypomniała dnia 29 kwietnia/ 11 maja 1844 roku.[6]       

 

W dniu 5 grudnia 1834 roku Franciszek hr. Potocki, ówczesny Prezes Komisji Województwa Mazowieckiego, podał do publicznej wiadomości w podległym mu województwie przepisy wprowadzone przez KRSWDiOśP, a określające zasady wystawiania oznaczeń drogowych. Oznaczenia drogowe powinny się były znajdować na  wkopanych w solidnie w grunt grubych na gładko okorowanych słupach drogowych. Słupy te powinny być (co najmniej) cztery łokci nad ziemią wysokie u góry zaokrąglone i pomalowane „stosownie do przepisów”. Szczególnie zwracano uwagę na to aby słupy, na których miały być osadzone oznaczenia drogowe   były u dołu dobrze pomalowane „/.../dla zapobieżenia gniciu”. [7] „/.../W pół łokciowym odstępie od góry ” powinna była być na takim słupie zamieszczona tablica informacyjna. Na takiej tablicy należało wypisać „/.../nazwisko miasta lub wsi, obwodu lub gminy”.[8] W takim samym odstępie półłokciowym powinny były znaleźć się na słupie przytwierdzone horyzontalnie tzw. wskazówki (kierunkowskazy), na których wpisywano odległości od miasta „/.../najbliżej na pryncypialnym trakcie położonego i nazwisko wsi najbliższej, przez którą trakt wskazany przechodzi’. Drogowskazy te musiały mieć długość dwu łokci i szerokość sześciu cali. Zapis ten miał brzmieć „/.../do miasta N mil N przez wieś N”. Przepisy postlistopadowe nakazywały także, iż wszędzie tam gdzie dochodziło do rozwidlenia się względnie krzyżowania dróg należało wystawić słupy z tak pisanymi drogowskazami, gdzie każdy rozchodzący się trakt musiał być odpowiednio opisany.[9] Na granicy każdej gminy i odwodu musiał być z kolei wkopany słup zawierający oznaczenie nazwy danej jednostki administracyjnej.[10] 

 

W początkach roku 1835 KRSWDiOśP wydała rozporządzenie o wprowadzeniu słupów granicznych na granicach poszczególnych województw. Do wprowadzenia takiego rozwiązania przyczynił się Eugeniusz Aleksandrowicz Gołowin, ówczesny Dyrektor Główny prezydujący w tym ministerstwie (od kwietnia 1834 roku), który po zwiedzeniu województw Królestwa położonych po lewej stronie Wisły oświadczył, iż uznaje on za rzecz niezbędną wprowadzenie przy głównych traktach Królestwa słupów granicznych pomiędzy poszczególnymi województwami. W związku z powyższym KRSWDiOśP wydała w dniu 27 stycznia/ 8 lutego 1835 rozporządzenie tej treści, oryginalnie skierowane do Dyrekcji Komunikacji Lądowych i Wodnych.[11] Widoczny terytorialnie in situ podział Królestwa na poszczególne województwa, istotny szczególnie z punktu widzenia kontroli przepływu ludności, został zatem wprowadzony dopiero ponad trzy lata po upadku powstania listopadowego.

 

Sukcesywne (aczkolwiek początkowo bardzo nieśmiałe) próby wprowadzania rusyfikacji w różnych dziedzinach funkcjonowania struktur popowstaniowego Królestwa Polskiego, dotarły też i do polskiego systemu drogowego. Na skutek decyzji Dyrektora Głównego KRSWDiOśP – Gołowina - z 28 czerwca/ 10 lipca 1835 roku, drogowskazy znajdujące się przy głównych traktach bitych, jak i „niebitych” miały nosić napisy polskie oraz rosyjskie. W rozporządzeniu ministerstwa nr 10235/ 32076 nakazano Dyrekcji Komunikacji Lądowych i Wodnych aby przy odnawianiu znaków drogowych zamieszczać napisy dwujęzyczne.[12] Od lata roku 1835 w Królestwie Polskim wprowadzono zatem system oznaczeń drogowych o charakterze na wpół rusyfikacyjnym.  

 

Dotyczące przemalowania barier etc na kolory rosyjskie przepisy z 22 kwietnia (4 maja) 1833 roku doczekały się w grudniu roku 1835 dalszego doprecyzowania.. Na wniosek KRSWDiOśP Rada Administracyjna wydała bowiem 29 listopada/ 11 grudnia 1835 roku postanowienie dotyczące określenia proweniencji finansowania wystawiania, naprawy i malowania barier, słupów, szlabanów, drogowskazów, „celowni rogatkowych” etc. Postanowienie to wydano - jak wspomniano - „w zamiarze wprowadzenia w egzekucję/…/ we wszystkich miastach Królestwa”  rozporządzeń z początku maja 1833 roku, które najwidoczniej nie były prawidłowo realizowane. Jednocześnie Rada wskazywała na konieczność wprowadzenia na przyszłość stałej zasady dotyczącej opłacania tych czynności w miastach, które nie posiadały przeznaczonych na ten cel wystarczających funduszy.[13]Postanowienie to podkreślało w swoim artykule pierwszym, iż w miastach rządowych, instytutowych oraz prywatnych (nie posiadających własnych funduszów) koszty wystawiania, naprawy i przemalowania na kolory rosyjskie (czarny, biały i pomarańczowy) barier, słupów, szlabanów, drogowskazów i „calowni rogatkowych” musiały być ponoszone przez dziedziców i mieszkańców „/…/w miarę otrzymywanych przez nich korzyści/…/. Kwestię oszacowania tych „korzyści” pozostawiono w gestii samego ministerstwa, które rozkładało także pomiędzy lokalnych mieszkańców koszty wystawiania i utrzymywania tych budowli „/…/na zasadzie miejscowego położenia rzeczy, ze względu na stan kontrybuentów/…/”. Z powyższego wynikałoby, iż przepisy dotyczące mi.in. przemalowania szeregu urządzeń użyteczności publicznej nie były przez długi okres czasu w pełni realizowane. Nie zaskakuje też kolejna próba wprzęgnięcia ludności Królestwa w czynne uczestnictwo w zewnętrznej przynajmniej rusyfikacji kraju (przemalowanie na kolory rosyjskie), tym razem potęgowana mirażem ewentualnych zysków z utrzymywania tak „spreparowanych” urządzeń. 

         Wreszcie w roku 1843 Paskiewicz postanowił aby oznaczające nazwę miejscowości (miejsca) słupy drogowe stawiane przez właścicieli dóbr na ich terenie przy drogach Królestwa uzupełnić odwujęzyczne napisy, zawierające informacje o „nazwie miejsca i liczbie domów”.  Tablice te wzorowano na rozwiązaniach stosowanych w Cesarstwie Rosyjskim. O wskazanym postanowieniu feldmarszałka Radę Administracyjną poinformował jej sekretarz stanu przesyłając odezwę z dnia 8/20 grudnia 1842 roku, nr 9 269.  Przesyłając rozporządzenie do wiadomości poszczególnych rządów gubernialnych dnia 29 kwietnia/ 11 maja 2844 roku, KRSWiD przypominała o konieczności pokrycia kosztów za wystawianie słupów drogowych przez właścicieli „dominium”/ „czynszowników”, a to zgodnie z uprzednim postanowieniem z dnia 12 listopada 1834 roku ,nr 23891/ 40315.[14]

        W ten sposób w roku 1844 dokonało się znaczące pogłębienie procesu rusyfikacji polskiego systemu transportowego, poprzez wprowadzenie na terenie Królestwa nowych rozwiązań stosowanych w Cesarstwie, a przede wszystkim poprzezzastosowanie na znakach drogowych napisów w języku rosyjskim.