Epoka paskiewiczowska – kontrola i przekraczanie granic

Po upadku Powstania Listopadowego, w początkach okresu paskiewiczowskiego w Królestwie Polskim kwestie nadzorczo-wojskowe, jako najważniejsze z najezdniczego punktu widzenia, szczególnie przy ocenie kontroli i możliwości przekraczania granic nasuwają zaskakujące wnioski.

I. Granica państwa

Można stwierdzić, że przez znaczną cześć okresu lat trzydziestych XIX w. granica Królestwa Polskiego nie była ostatecznie ustabilizowana. Trwały w tym czasie prace działających z ramienia tak polskich, jak i obcych władz Komisji Demarkacyjnych. Komisje te przeprowadzały lokalne rozgraniczenie Królestwa od strony Prus i Austrii. Jest charakterystyczne, iż szczególnie dużo pojawiło się nieporozumień na linii Królestwo Polskie - Prusy, ale konflikty zdarzały się nawet na linii rozgraniczającej Królestwo i Cesarstwo Rosyjskie.

W tych ostatnich wypadkach Komisji Demarkacyjnych nie oddelegowano, gdyż z punktu widzenia Petersburga ewentualne problemy nie mogły tu mieć jakiegokolwiek podłoża administracyjno-politycznego, sprowadzając się do lokalnych kwestii natury ekonomicznej.

Dzięki takiemu ujęciu problemu podkreślano trwałość i niezmienność stosunku prawno-państwowego łączącego Królestwo z Cesarstwem.

II. Znaki graniczne, czatownie i straże

Trudności z oznaczeniem i umocnieniem ówczesnych granic związane były zarazem ze zniszczeniem czy brakiem ujednolicenia polskich znaków granicznych, względnie z wystawianiem tzw. czatowni czy bud strażniczych. Z tymi problemami postinsurekcyjne władze nie mogły sobie poradzić przynajmniej do końca roku 1834. Wobec powyższego, logiczna zdawałoby się teza o szybkim ustabilizowaniu i tzw. „zabezpieczeniu” granic zewnętrznych Królestwa Polskiego wczesnej epoki paskiewiczowskiej musi zostać poddana weryfikacji.

III. Ograniczenia w podróżach zagranicznych

Natomiast nadzwyczaj prędko wprowadzono ograniczenia w podróżach zagranicznych, sprowadzające się głównie do wydawania obywatelom Królestwa Polskiego paszportów jedynie przez Generał Gubernatora warszawskiego (a następnie także przez Naczelnika Wojennego województwa krakowskiego).

Wraz z działaniami podjętymi przez władze rosyjskie w zakresie uzgodnienia zasad prowadzenia bardziej rygorystycznej polityki paszportowej przez liberalną stronę pruską, stanowiły te ograniczenia emanację pryncypiów polityki carskiej, zakładającej maksymalne odcięcie społeczeństwa Królestwa Polskiego od bezpośrednich kontaktów zagranicznych.

W tych wypadkach gdzie nie zachodziło podejrzenie istnienia ewentualnego politycznego podłoża wyjazdu, opisane powyżej założenia nie były przestrzegane w sposób bezwzględny. Ograniczając do minimum możliwość uzyskania typowego paszportu, rosyjskie władze wykazywały się poczuciem rozsądku ekonomicznego, umożliwiając właścicielom dóbr ziemskich znajdujących się po obu stronach granicy państwowej uzyskiwanie specjalnych „biletów legitymacyjnych”.

IV. Ekstradycja

Najbardziej pragmatycznym przejawem kontrolnego aspektu polityki granicznej staje się jednak uczestnictwo w działaniach ekstradycyjnych przedstawicieli rozwiązanego już Wojska Polskiego. Pozwala ono wnioskować nie tylko o znalezieniu się w szeregach zlikwidowanej już pod nadzorem generała lejtnanta Józefa Rautenstraucha armii Królestwa dość licznej grupy ludzi otwarcie zaprzedanych sprawie rosyjskiej, ale i o rozsądku Rosjan, wykorzystujących do prowadzenia ekstradycji fachowy element polski. Sprawując rzeczywistą kontrolę graniczną, Imperium Romanowych sankcjonowało w ten sposób moralnie ścisły zakres wprowadzonej blokady.

V. Wnioski

Jak zatem widać, realizując swoje postulaty kontrolno-graniczne władze petersburskie ukazywały przemyślany tok postępowania, mający w założeniu skutecznie zabezpieczać rosyjskie podstawowe założenia polityczne, jak i oddziaływać na psychikę ogólnospołeczną w Królestwie.

Silny, chociaż nie do końca sprawny i niezbyt szybko uskuteczniony nacisk na finalne ustabilizowanie i ochronę granic chronił Królestwo Polskie przed ewentualnym, niewielkim uszczupleniem terytorialnym, a przede wszystkim ograniczał do minimum przepływ ludności.

Udzielenie niewielkich ustępstw w stosunkach ze zmuszonymi do wielokrotnego przekraczania granicy ze względów ekonomicznych obywatelami, czyli tzw. limitowane wydawanie „biletów legitymacyjnych”, świadczyć miało o realistycznym, zdroworozsądkowym spojrzeniu władz carskich na zagadnienie przekraczania polskich granic. Wytrącało to argument o bezwzględności i bezmyślności postępowania władz carskich.

Wyzyskanie do działań ekstradycyjnych jednostek pochodzenia polskiego sankcjonowało system kontrolny, a przez to osłabiało morale narodu.

Połączenie tych aspektów akcji graniczno-kontrolnej daje obraz polityki rosyjskiej wysokiej klasy. Mówi też o jej potencjalnych możliwościach, objawiających się szczególnie dobitnie przy braku efektywnej kontrakcji ze strony administracji Królestwa Polskiego.