Od Sprawy Dreyfusa do radykalnego antyklerykalizmu

Po odkryciu, że w armii i w części kongregacji wspierano narrację antydreyfusowską, do władzy dochodzi rząd "obrony republikańskiej" Waldeck-Rousseau /1899-1902/ a po nim najbardziej antyklerykalny rząd Émile Combes /1902-1905/.

Atmosfera była faktycznie jak z thrillera paranoicznego: tajne kartoteki, wykradzione bordereau, fałszywe dokumenty, afera fiszkowa - czyli kartoteki na oficerów o poglądach politycznych i praktykach religijnych, która ostatecznie obaliła rząd Combesa w styczniu 1905.

Ferdinand Buisson, to kluczowa postać. To nie tylko krytyk, to przewodniczący komisji parlamentarnej do spraw separacji, a jej sprawozdawcą był Aristide Briand. Buisson jako pedagog i późniejszy noblista uważał szkołę wyznaniową za szkołę biernego posłuszeństwa, sprzeczną z republikańską ideą autonomii sumienia.

2. Ustawa z 1901 i wielka likwidacja

Ustawa z 1 lipca 1901 o stowarzyszeniach poddała kongregacje zakonne obowiązkowi uzyskania zezwolenia ustawodawczego, co oznaczało ich pełną kontrolę przez państwo.

Combes wykorzystał to maksymalnie:

• w czerwcu 1902 zamknął 135 szkół otwartych po 1901, w lipcu zniósł 2500 innych założonych przed 1901 • latem 1902 na terenie całego kraju zamknięto 3000 szkół kongregacji nieautoryzowanych • w 1904 kolejne 2500 szkół religijnych

Do tego doszła ustawa z 7 lipca 1904 zakazująca w ogóle nauczania członkom kongregacji. Szacuje się, że po 1901 zamknięto 500 kongregacji i około 3000 szkół katolickich. To wywołało masowy exodus - dziesiątki tysięcy zakonników wyjechało z Francji, głównie do Belgii, Hiszpanii i Polski.

Doprowadziło to do zerwania stosunków z Watykanem. Relacje zaostrzyły się tym bardziej, że nowy papież Pius X był nieprzejednany.

3. Ustawa z 1905

Ustawa uchwalona 9 grudnia 1905 roku z inicjatywy Aristide’a Brianda jest wbrew mitowi ustawą liberalną, nie represyjną. Jej art. 1: "zapewnia wolność sumienia" i "gwarantuje swobodne wykonywanie kultu"

Co do mienia - kościoły zbudowane przed 1905 stały się własnością państwa i gmin, oddane do użytku stowarzyszeniom kultu. Kościoły zbudowane po 1905 już należą do diecezji.

Przykład z pomnikiem Jana Pawła II jest podręcznikowy i aktualny. Chodzi o Ploërmel w Bretanii. Pomnik z łukiem i krzyżem, dar Rosjanina Zuraba Cereteliego z 2006, stanął na placu publicznym. Na podstawie art. 28 ustawy z 1905, który zakazuje na przyszłość wznoszenia lub umieszczania znaków i emblematów religijnych w przestrzeni publicznej, Rada Stanu uznała, że sam posąg i łuk mogą zostać, ale nakazała usunięcie krzyża. Krzyż ostatecznie usunięto w 2018.

4. Co po 1905?

I wojna światowa to Union Sacrée - katoliccy żołnierze ginęli tak samo. To przełamało lody.

W 1919 Francja odzyskała Alzację i Mozelę /Bas-Rhin, Haut-Rhin, Moselle/ i zostawiła im derogację. Te trzy departamenty do dziś nie podlegają ustawie z 1905, tylko konkordatowi z 1801: księża, pastorzy i rabini są opłacani przez państwo, a w szkole publicznej jest lekcja religii.

A powrót antyklerykalizmu w latach 30. - to efekt poparcia części katolików dla lig prawicowych jak Action Française, co Republika odczytała jako zdradę Union Sacrée.