MARCOWA GRA. Czy Władysław Gomułka był antysemitą?

Inspiracja: film Sławomira Koehlera i Mieczysława B. Vogta

MOTTA:

„To żaden wstyd, że hrabia Plater jedzie jako Żyd” – Janusz Szpotański

„Jest to spaczenie perspektyw społecznych, toż wiele innych grup i środowisk dostało w dupę, tyle że nie mają swoich bardów.” – Stefan Kisielewski

LOGLINE:

Marzec 1968 to giełda tożsamości. Jedni fałszują papiery żeby wyjechać jako Żydzi, bo to jedyna bezpieczna droga przez żelazną kurtynę. Drudzy porywają myśliwce na Bornholm. W środku stoi samotny człowiek pod blokiem z psem chow-chow, który ma tylko dwie koszule i musi zdecydować kogo poświęcić.

BOHATER:

Władysław Gomułka. 63 lata. Człowiek z jednej strony niepohamowany, rzucający w podwładnych kałamarzami, z drugiej samotny, spóźniony, o znużonym wzroku, dopalający w fifce ćwiartki papierosów. Na którego w mieszkaniu w bloku czeka żona Zofia (Liwia Szoken), syn Ryszard i pies chow-chow. Robotnikom FSO z dumą powtarza, że miał tylko dwie koszule i by nie sprzedali się dla pieniędzy i dobrobytu. Zasada filmu: Człowiek pieniędzy ginie od pieniędzy, a człowiek władzy zginie od władzy.

TRZY DROGI UCIECZKI:

1. DROGA POWIETRZNA 5 marca 1953 ppor. Franciszek Jarecki z 28 PLM w Słupsku porywa MiG-15 bis i ląduje na Bornholmie. Potem 20 maja 1953 ppor. Zdzisław Jaźwiński z 41 PLM Malbork i 25 września 1956 por. Zygmunt Gościniak z 26 PLM Zegrze Pomorskie. Wszyscy dostają azyl.

Kontrapunkt: ppor. Edward Pytko z Radomia, 7 sierpnia 1952 próbuje Jak-9 do Berlina Zachodniego. Kończy mu się paliwo nad Austrią pod sowiecką okupacją. Deportowany, skazany na śmierć, stracony 29 sierpnia 1952 na Rakowieckiej. Szczątki odnalezione 1 marca 2015 w Kwaterze na Łączce przez IPN.

2. DROGA PAPIEROWA Hrabia Plater. Fałszowanie dokumentów by wyjechać na Zachód w sposób bardziej bezpieczny niż porywanym samolotem czy przez zieloną granicę. Uciec z PRL-u nie było łatwo, trzeba było pokonać granice „bratnich” państw. Więc drogą powietrzną? Nie – papierową. Paszport w jedną stronę jako bilet.

3. DROGA IDEOWA ZSRR, lata 70. Ruch praw człowieka powiązany z żądaniem emigracji żydowskiej. Ikona: Natan Szarański. Odmowa w 1973 z powodu „bezpieczeństwa narodowego”, tłumacz Andrieja Sacharowa, założyciel ruchu odmawiających, część Moskiewskiej Grupy Helsińskiej Jurija Orłowa.

DWIE NARRACJE:

Narracja 1:

W latach 68-69 wyjechało: 422 inżynierów, 371 lekarzy, 166 prawników, 249 ekonomistów, 222 humanistów, 114 dziennikarzy, 44 artystów. Emigracja 68 to 13-20 tys. osób.

Narracja 2:

Wśród nich: 525 osób na kierowniczych stanowiskach w ministerstwach (członkowie partii), 200 osób z prasy i wydawnictw, 217 pracowników naukowych, 61 z Polskiego Radia i TV, 176 z MSW (w tym 12 dyrektorów departamentów, szefów WUBP), 28 z sądownictwa, 55 z MON, 998 rencistów (w tym 204 renty za szczególne zasługi dla PRL z okresu stalinowskiego) oraz ok. 1000 studentów.

Dla porównania: Wielka Ucieczka 1980-81 to wg IPN ok. 1,1 mln osób, wróciło ok. 60 tys.

Cytat Gierka: „Stalin uważał, że będzie partie lepiej kontrolował, jeśli na ich czele postawi Polaków pochodzenia żydowskiego...”

Cytat Zambrowskiego: Gdy Gomułka został oskarżony o antysemityzm na Międzynarodówce Socjalistycznej, w obronę wzięła go Golda Meir twierdząc, że tylko ułatwił wyjazd Żydów z Polski.

KLUCZOWE SCENY:

• 8 marca 1968 Gomułka jest za granicą, wraca 13-go. Wypadki zaczynają się pod jego nieobecność. Źródła rok wcześniej: wojna sześciodniowa, zerwanie stosunków z Izraelem przez Blok Wschodni prócz Rumunii, przekazanie Izraelowi dokumentacji sprzętu sowieckiego przez polskich oficerów, toasty za Dajana w gabinetach. Jaruzelski pod naciskiem Moskwy zaczyna czystki w armii. • Scena u Gomułków (relacja syna Ryszarda Strzeleckiego): „Siedzieliśmy przy stole z ojcem i matką i oglądaliśmy przemówienie Edwarda Gierka z Katowic krytykujące wystąpienia studenckie. Gdy skończył, matka powiedziała do ojca: Władku powinieneś zabrać głos. Ojciec zdenerwowany odpowiedział: Łatwo tobie mówić zabierz głos, ale właściwie co ja mam mówić?” • Analiza Gierka o Moczarze: Moczar prowokuje atak ze strony pozornie najmniej groźnej – inteligencji i studentów – by wpłynąć na linię partii. Atak trzęsie państwem, Moczar zostaje członkiem Biura i sekretarzem KC nadzorującym wojsko i bezpieczeństwo. To złudny awans, klęska ambicji. Partyzanci mieli swój gabinet cieni. I wszystko na nic.

STRUKTURA:

Akt I – SAMOTNOŚĆ: Pusty blok, jedno światło, pies. Człowiek który miał dwie koszule.

Akt II – GRA: Notacje wypowiedzi na kolizyjnej trajektorii. Archiwum 19 marca – pokazane nie z mównicy, tylko z kuchni, gdzie Zofia słucha radia. FSO.

Akt III – CENA: Gra wygrana. Odejdzie w niesławie, gdy osiągnie cel życia – uznanie przez RFN polskiej granicy zachodniej.

STYL: Archiwum + rekonstrukcja + animacja map lotów. Dźwięk: szum krótkofalówki, stukot kałamarza.

ZASADA: W filmie więcej pada pytań niż otrzymuje się odpowiedzi.

Link do filmu Koehlera: vod.tvp.pl/video/marcowa-gra-czy-wladyslaw-gomulka-byl-antysemita