Paweł Łęski Paweł Łęski
66
BLOG

Pan Smith

Paweł Łęski Paweł Łęski Kultura Obserwuj notkę 0

Gdy Encyclopedia Britannica przy haśle Propaganda wymienia jako przykład filmowej twórczości propagandowej polski film Wzywam Mr. Smitha, stawia czytelnika wobec paradoksu. Nie chodzi bowiem o wielką produkcję fabularną ani o klasyczny dokument wojenny, lecz o dziesięciominutowy, eksperymentalny film awangardowy z 1943 roku, zrealizowany w Londynie na emigracji. To właśnie ta nieoczywistość wyboru czyni go tak dobrym punktem wyjścia do refleksji nad tym, czym propaganda może być, gdy nie służy kłamstwu, lecz próbie przebudzenia sumienia.  


Adresat, który woli nie wiedzieć


Film powstał w Wydziale Filmu Ministerstwa Informacji i Dokumentacji przy Rządzie RP na uchodźstwie w Londynie, a napisali go, wyreżyserowali, sfotografowali i zmontowali Franciszka Themerson i Stefan Themerson. Themersonowie nie zwracali się do wroga ani do żołnierzy na froncie. Ich adresatem był tytułowy Pan Smith, przeciętny Brytyjczyk, Everyman, człowiek, który dla zachowania spokoju ducha woli przymykać oczy na okrucieństwa popełniane przez Niemców wobec pokonanych narodów.  


Dialog filmu jest, jak ujęli to komentatorzy, szczerą prośbą skierowaną do Pana Smitha, by otworzył oczy na zaprogramowane niszczenie polskiej kultury i tragiczną dewastację dokonaną przez nazistów. Celem było pokazanie Brytyjczykom terroru niemieckiej okupacji i skrytykowanie ich bierności. W tym sensie oskarżenie nie dotyczy wyłącznie sprawców. Dotyczy także widza, który wybiera niewiedzę, bo wiedza zobowiązywałaby do działania. Propaganda Themersonów nie obiecuje więc pocieszenia ani triumfu. Ona odbiera alibi.  


Kultura przeciwko Kultur


Siła filmu tkwi w kontraście. Themersonowie zestawiają po części autentyczny materiał wojenny, fotografie i fragmenty kronik, z obrazami spustoszenia w kulturze krajów okupowanych. Pytanie, które z tego zestawienia wynika, brzmi: jak naród tak kulturalny jak niemiecki mógł dopuścić się tak barbarzyńskich okrucieństw. Niemcy chwalili się przecież swoimi wybitnymi postaciami, takimi jak Goethe i Beethoven, a jednocześnie wprowadzali w życie swoją własną wersję kultury, Kultur III Rzeszy, której owocem były mord, głód i perwersja władzy.  


Ten kontrast Themersonowie wyrażają nie tylko obrazem, lecz także dźwiękiem. Obrazom towarzyszą fragmenty utworów: Fryderyk Chopin, Johann Sebastian Bach i Karol Szymanowski, splecione i dramatycznie skontrastowane ze słynnym hymnem legionów Hitlera, Horst-Wessel-Lied. Muzyka staje się tu argumentem. Bach przeciwstawiony zniekształconemu hymnowi nazistowskiemu pokazuje, że kultura wysoka nie chroni przed barbarzyństwem, a może być przez barbarzyństwo zawłaszczona i zdeformowana.  


Forma jest równie znacząca jak treść. Film powstał jako kolaż gotowych obrazów, zdjęć i fragmentów kronik, animowanych przy użyciu przygotowanych ręcznie slajdów, ciętych w sylwetki fotografii, rozpuszczanych w świetle i cieniu i barwionych w technice Dufaycolor. Themersonowie posługują się fotomontażem, fotogramami, podwójną ekspozycją i animacją poklatkową, łączą obrazy nieruchome z ruchomymi, a nawet sięgają po niemieckie kroniki, by obrócić je przeciwko ich autorom. To wczesny przykład found footage i satyry na propagandę: wróg zostaje zdemaskowany własnymi obrazami.

  

Propaganda prawdy i jej granice


Paradoksalnie, film, który miał wstrząsnąć sumieniami, sam napotkał opór. Themersonowie odmówili wycięcia sceny przedstawiającej powieszoną kobietę, której zażądała brytyjska cenzura, w konsekwencji film mógł być pokazywany jedynie prywatnie, w październiku 1943 roku w Polish Film Unit i dwa miesiące później w Edinburgh Film Guild. Jednocześnie został dobrze przyjęty przez brytyjskich krytyków, opisywany jako sensacja w londyńskich kręgach filmowych i jako jedyny film eksperymentalny zrealizowany w Anglii w czasie wojny.  


To napięcie między zainteresowaniem a niedowierzaniem jest najważniejszą lekcją filmu. Brytyjska publiczność była poruszona, ale wciąż traktowała niemieckie okrucieństwa z wielkim niedowierzaniem. Prawda okazała się zbyt straszna, by od razu w nią uwierzyć. Propaganda w wydaniu Themersonów nie przegrywa więc z kontrpropagandą wroga. Przegrywa, przynajmniej częściowo, z psychologiczną obroną odbiorcy, który woli uznać świadectwo za przesadę niż przyjąć, że świat, w którym żyje, dopuszcza takie zbrodnie.


Dlatego Wzywam Mr. Smitha tak dobrze pasuje do hasła Propaganda w Britannice. Pokazuje, że propaganda nie musi oznaczać fabrykowania rzeczywistości. Może być także zorganizowanym wysiłkiem, by rzeczywistość, już udokumentowana, stała się widoczna. Themersonowie używają środków awangardy nie po to, by uciec od prawdy, lecz by uczynić ją znośną do zobaczenia i niemożliwą do zignorowania. W ich filmie sztuka nie zdobi przekazu politycznego. Ona go umożliwia, bo sam suchy dokument, bez formy, bez muzyki, bez wstrząsu, łatwo odrzucić jako niewiarygodny.


W tym sensie film pozostaje aktualny także poza swoim historycznym kontekstem. Pan Smith nie zniknął wraz z końcem wojny. Jest figurą każdego z nas, gdy wygoda spokoju ducha każe nam odwrócić wzrok. Themersonowie nie proszą go o współczucie. Proszą go o to, by przestał udawać, że nie widzi.

Udostępnij Udostępnij Lubię to! Skomentuj Obserwuj notkę

There have been many comedians who have become great statesmen and vice versa.

Nowości od blogera

Komentarze

Pokaż komentarze

Inne tematy w dziale Kultura