Paweł Łęski Paweł Łęski
90
BLOG

Polska w teorii Konecznego

Paweł Łęski Paweł Łęski Kultura Obserwuj notkę 2

Polska jest u Feliksa Konecznego przypadkiem szczególnym, bo to dla niego nie jest kraj geograficznie łaciński z definicji, tylko kraj, który ma o łacińskość nieustannie walczyć.


Polska w teorii Konecznego


Feliks Koneczny uważał, że kultura polska urodziła się w cywilizacji łacińskiej, ale w procesie historycznym była zanieczyszczana obcymi wpływami, na przykład wpływ turański miał być przyczyną polskiego sarmatyzmu. Jego teoria jest do dziś przedmiotem kontrowersji, krytycy wskazują na selektywną metodologię i normatywne założenia.  


Kluczowe było dla niego to, że nie da się być pół łacińskim i pół bizantyńskim. Pisał, że gdyby synteza bizantynizmu z latynizmem była możliwa, w Niemczech musiałaby się już dawno dokonać, a jednak oba obozy wciąż walczą.  


Zabór pruski był dla niego szkołą bizantynizmu w praktyce. Politycznie zwyciężał bizantynizm reprezentowany przez państwo pruskie, zdobywające sobie przemocą przewagę. Jego zarzut brzmiał tak: w Prusach władza państwowa myślała i robiła za społeczeństwo, dyktując, jakim ono ma być.  


Paradoks polski polega na tym, że po zaborze pruskim zostało w Wielkopolsce i na Pomorzu to, co Polacy do dziś cenią: sprawna administracja, kolej, szkoły, porządek. A razem z tym zostało też przyzwyczajenie, że państwo wie lepiej. Łacińska nieufność wobec państwa miesza się u nas z pruskim szacunkiem dla urzędu.

Dwa lustrzane oskarżenia o bizantynizm

W dzisiejszej Polsce obie strony używają, świadomie lub nie, języka Konecznego. I obie oskarżają drugą o to samo: że urzędnik i instytucja stają ponad prawem moralnym, bo służą państwu partyjnemu, a nie prawu.


Krytycy obecnej koalicji rządowej, na czele z Donaldem Tuskiem w raporcie Ordo Iuris zarzucają między innymi podważanie statusu TK, Krajowej Rady Sądownictwa, niepublikowania wyroków Trybunał Konstytucyjnego przejęcia Prokuratury Krajowej i przejęcia mediów publicznych.  


W tej opowieści bizantyński jest inny mechanizm: przywracanie praworządności uchwałami, a nie ustawami, oraz decyzje administracyjne, które mają naprawić "wcześniejsze bezprawie" kolejnym bezprawiem. Urzędnik ma wtedy działać w imię wyższej racji, przywrócenia porządku, nawet jeśli formalna procedura tego nie pozwala. To jest dokładnie inwersja Konecznego: racja stanu usprawiedliwia środek, a sumienie urzędnika ma się podporządkować celowi politycznemu.


W soczewce Konecznego spór nie rozstrzyga się więc tym, kto ma rację w konkretnym sporze o sędziego czy dyrektora. Rozstrzyga się pytaniem o metodę: czy każda kolejna ekipa traktuje państwo jako swoją własność do odzyskania, czy jako porządek, który ją ogranicza nawet wtedy, gdy jej się to nie opłaca.


Co w Polsce jest ponadpartyjne


Niezależnie od tego, kto rządzi, widać trzy trwałe tendencje, które Feliks Koneczny nazwałby bizantyńskimi:

• Rozrost aparatu. Rząd jest dziś większy niż Komisja Europejska, liczy 16 ministerstw, ale Rada Ministrów ma 28 członków. Biurokracja, która sama się napędza. Najwyższa Izba Kontroli zwracała uwagę, że w Polsce jest duża grupa urzędników wykonujących niepotrzebną pracę, a jednocześnie w wielu instytucjach jest za mało urzędników, by prawidłowo załatwiać sprawy obywateli. • Brak niezależnej administracji. Badania nad relacją polityki i administracji w Polsce stawiają pytanie, czy niezależna administracja w ogóle istnieje na poziomie subkrajowym.   

Do tego dochodzi warstwa unijna. Polskie ministerstwa i urzędy coraz częściej nie tworzą prawa, tylko wdrażają rozporządzenia z Brukseli. Urzędnik w Warszawie może wtedy powiedzieć obywatelowi: ja tylko wykonuję procedurę unijną. To jest współczesna, miękka wersja pruskiego posłuszeństwa. Odpowiedzialność znika, bo decyzja przyszła z góry, tylko że góra jest teraz w Brukseli, a nie w Berlinie.


Gdzie kończy się analogia


Feliks Koneczny pomógłby nazwać polski problem, ale nie wolno brać jego teorii dosłownie. Polska nie jest państwem bizantyńskim w sensie pruskim. Mamy wolne media prywatne, sprzeciw sumienia, organizacje społeczne i wybory, które realnie zmieniają rządy. Tego w modelu pruskim nie było.


Najcelniejsza zbieżność jest inna i bardziej niepokojąca, bo dotyczy mentalności, a nie ustroju. W Polsce coraz częściej wygrywa przekonanie, że urzędnik nie ma mieć własnego sumienia, tylko ma mieć własną stronę. Raz ma służyć naprawie państwa po Prawo i Sprawiedliwość, raz ma służyć obronie państwa przed Koalicja Obywatelska. A w obu wersjach moralność staje się funkcją lojalności.


U Konecznego to właśnie był test cywilizacji. Nie to, czy państwo jest sprawne, bo państwo pruskie było bardzo sprawne. Tylko to, czy prawo moralne sądzi urzędnika, czy urzędnik sądzi prawo moralne.

Udostępnij Udostępnij Lubię to! Skomentuj2 Obserwuj notkę

There have been many comedians who have become great statesmen and vice versa.

Nowości od blogera

Komentarze

Pokaż komentarze (2)

Inne tematy w dziale Kultura