Zachód go wychwalał, Rosjanie znienawidzili. Ostatni przywódca Sowietów

W ostatnich latach życia Michaił Gorbaczow coraz bardziej jednoznacznie popierał Władimira Putina. Fot. PAP/EPA/CARSTEN REHDER
W ostatnich latach życia Michaił Gorbaczow coraz bardziej jednoznacznie popierał Władimira Putina. Fot. PAP/EPA/CARSTEN REHDER
Zmarł ostatni przywódca komunistycznej partii ZSRS, prezydent imperium sowieckiego, autor reform tego kraju w drugiej połowie lat osiemdziesiątych, laureat pokojowej nagrody Nobla, współodpowiedzialny za siłowe próby tłumienia ambicji niepodległościowych narodów ZSRS. Miał 91 lat.

Problemy z pieriestrojką

Dość szybko „pieriestrojka” – przebudowa – napotkała na liczne trudności. Już w rok po przejęciu władzy przez Gorbaczowa katastrofa w Czarnobylu ujawniła stan gospodarki i administracji imperium sowieckiego. Gorbaczow i jego otoczenie zmagali się także z niechęcią twardogłowych władz lokalnych. Nie sprzyjała mu również część przywódców państw satelickich, którzy w reformach widzieli niebezpieczny precedens zagrażający podstawom ich reżimów. Do pogłębienia chaosu przyczyniła się decyzja o stworzeniu stanowiska prezydenta ZSRS, które w marcu 1990 r. objął Gorbaczow. Niejasne kompetencje tego urzędu doprowadzały do konfliktów z republikami związkowymi. „Postępował metodą prób i błędów, nie miał całkowitego opracowanego programu, który wymagał prowadzenia różnorakich zadań. W Gorbaczowie było dwóch ludzi: przywódca partii i reformator-intelektualista” – powiedział jego towarzysz partyjny i politolog Gieorgij Szachnazarow.

Polityka „głasnosti”

Równie destrukcyjna dla fundamentów systemu totalitarnego była zainicjowana przez Gorbaczowa polityka „głasnosti” (jawności). Tłamszone przez dziesięciolecia narody Związku Sowieckiego odzyskały prawo głosu. W państwach bałtyckich, na Kaukazie, na Białorusi i Ukrainie pojawiły się tendencje do samostanowienia. Gorbaczow wierzył, że ocali ZSRS przed rozpadem dając republikom „tyle suwerenności, ile udźwigną”. Szybko jednak okazało się, że część krajów dąży do pełnej niepodległości. Gorbaczowa postanowił użyć siły. W nocy z 12 na 13 stycznia 1991 roku jednostki Armii Sowieckiej wkroczyły do Wilna – stolicy Litwy, która ogłosiła suwerenność – i zajęły strategiczne obiekty, których broniły tysiące bezbronnych osób. W starciach pod wieżą telewizyjną zginęło wówczas 14 osób.

Pod naciskiem opinii publicznej i dysydentów Gorbaczow zgodził się na częściowe ujawnienie i upamiętnienie zbrodni systemu komunistycznego, szczególnie z okresu stalinowskiego. Gest ten został uznany za jeden z największych przełomów w historii reżimu komunistycznego w ZSRS. Polsko-rosyjski sowietolog Michał Heller opisując reformy Gorbaczowa przypomniał słowa autora „Listów z Rosji” Astolphe’a de Custine: „W tym kraju przyznanie się do tyranii wydaje się prawie postępem”. Zadecydował o powrocie z zesłania fizyka i obrońcy praw człowieka Andrieja Sacharowa, w ZSRS rozpoczął się proces przywracania dysydentom obywatelstwa i rehabilitacji ofiar represji politycznych. Władzom RP Gorbaczow przekazał dokumenty potwierdzające sowiecką odpowiedzialność za Zbrodnię Katyńską. Kilka miesięcy później, 3 listopada 1990 r., Gorbaczow polecił zebrać informacje, które mogłyby być traktowane jako swego rodzaju przeciwwaga dla sowieckiego ludobójstwa. Jednym z elementów „anty-Katynia” miały być rzekome mordy dokonywane na sowieckich żołnierzach w trakcie wojny polsko-bolszewickiej.

Gorbaczow i Zachód

Z punktu widzenia Zachodu Gorbaczow osiągał wiele sukcesów na arenie międzynarodowej. Doprowadził do wycofania wojsk sowieckich z Afganistanu. W 1990 r. zgodził się na zjednoczenie Niemiec. W 1990 roku otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla za działania na rzecz rozbrojenia nuklearnego i umocnienia bezpieczeństwa światowego, które podjął po spotkaniu z prezydentem USA Ronaldem Reaganem w Reykjaviku w 1986 r. Formalnie zrezygnował z doktryny ograniczonej suwerenności państw satelickich nazywanej „doktryną Breżniewa”. Jesienią 1989 r. rzecznik sowieckiego MSZ Giennadij Gierasimow powiedział, że zastąpiła ją „doktryna Sinatry”, który w piosence „I Did It My Way” śpiewał o pójściu własną drogą. W rzeczywistości już od kilku miesięcy większość państw Układu Warszawskiego prowadziło coraz bardziej suwerenną politykę wewnętrzną.

W sierpniu 1991 r. system sowiecki wszedł w ostatnią fazę agonii. Po wielu miesiącach żmudnych negocjacji Gorbaczowowi udało się doprowadzić do uzgodnienia nowego statutu państwa sowieckiego. Do jego podpisania miało dojść 20 sierpnia 1991 r. Twardogłowa opozycja uznała, że dokument jest zagrożeniem dla jedności państwa. 18 sierpnia grupa spiskowców z wiceprezydentem Giennadijem Janajewem postanowiła przejąć władze. Gorbaczow został internowany w rezydencji na Krymie. Po kilkudziesięciu godzinach pokojowego oporu sił demokratycznych z prezydentem Rosji Borysem Jelcynem na czele Gorbaczow powrócił do Moskwy. Przewrót okazał się farsą, która rozpoczęła ostatni etap jego kariery politycznej.

Iluzoryczna władza Gorbaczowa

W kolejnych miesiącach władza Gorbaczowa była coraz bardziej iluzoryczna. Na początku grudnia 1991 r. jego główny konkurent prezydent Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Sowieckiej - Borys Jelcyn - doprowadził do spotkania z przywódcami dwóch pozostałych republik związkowych – Białorusi i Ukrainy.

Lubię to! Skomentuj43 Napisz notkę Zgłoś nadużycie

Więcej na ten temat

Komentarze

Inne tematy w dziale Polityka