0 obserwujących
123 notki
39k odsłon
343 odsłony

Operacja Ajaks, czyli o działalności wywrotowej CIA w Iranie

Wykop Skomentuj

65 lat temu służby specjalne USA i Wielkiej Brytanii przeprowadziły zamach stanu w Iranie po tym jak rząd Mossadegha znacjonalizował krajowe zasoby ropy naftowej.

Mohammed Mosaddegh (Mosaddeq) był niewątpliwie politykiem irańskim, który w dziedzinie reform polityczno-ustrojowych mógł stać się pod wieloma względami tym dla Iranu, kim dla Turcji był swego czasu Attaturk. Był pierwszym Irańczykiem, który zdobył dyplom zachodniej uczelni i już jako młody polityk dawał dowody swojego przywiązania do legalizmu i zasad. Wielokrotnie wycofywał się z czynnej polityki, rezygnując z zaszczytów, jeżeli tylko Iran znajdujący się pod brytyjskim protektoratem, ulegał wpływom autorytaryzmu i samowoli politycznej. Jako współtwórca irańskiej konstytucji z 1906 roku żarliwie bronił jej zapisów i apelował o wstrzemięźliwość do Rezy Pahlaviego, gdy ten przystąpił do ustrojowego obalenia dynastii Kadżarów i na jej miejsce, osobistego założenia szat monarszych (szacha). Represje na opozycji za czasów Pahlaviego utwierdziły jego niechęć do autorytarnych metod sprawowania władzy i ostatecznie zdobyły go dla idei monarchiczno-konstytucyjnych, a następnie demokratycznych.

Mossadegh powrócił do czynnej polityki w 1944 roku, 3 lata po tym gdy Rezę zastąpił na tronie jego bardziej umiarkowany i chwiejny syn Mohammad Reza Pahlawi. Po 1949 roku wokół Mossadegha zgromadziła się grupa polityków popierająca demokratyzację ustroju, likwidację wpływów kolonialnych i przede wszystkim nacjonalizację ropy naftowej. Mossadegh utrzymywał, że szach powinien panować, a nie rządzić, na podobieństwo monarchii konstytucyjnych w Europie. On i wywodzący się z różnych stronnictw przeciwnicy szacha utworzyli wkrótce Front Narodowy. W wyborach w 1951 r. do irańskiego parlamentu (Madżlesu) Front Narodowy zdobył większość. Mossadegh został premierem, a jego koalicjant reprezentujący wpływy religijne, ajatollah Abolghasem Kaszani otrzymał fotel marszałka parlamentu. Koalicja z nowym premierem na czele wprowadziła w życie szereg reform: właściciele fabryk zostali zmuszeni do wypłat świadczeń na rzecz swoich pracowników, chłopów zaś zwolniono od przymusowej pracy u panów feudalnych. Zapowiadano dalszą demokratyzację ustroju i reformę rolną. Najistotniejszą decyzją rządu Mossadegha była jednak szybka nacjonalizacja irańskiej ropy naftowej, co oznaczało przejęcie przez władze Iranu anglo-irańskiej kompanii naftowej, protoplastę dzisiejszego BP. 

Brytyjski rząd, występujący w roli strony poszkodowanej, w odpowiedzi na ten krok wprowadził embargo na handel z Iranem i rozpoczął blokadę irańskich portów. Strona brytyjska szukała następnie poparcia i arbitrażu ONZ w tej sprawie, ale wystąpienie Mossadegha na forum ONZ w Nowym Jorku, w którym potępił on uzurpatora z Londynu jako kraj „okrutny i imperialistyczny” spotkało się z aplauzem. Roszczenia brytyjskie zostały oddalone, ale konfliktu nie zażegnano. 

W kluczowym momencie kryzysu, jakim było zerwanie stosunków dyplomatycznych z Wielką Brytanią, który utrudnił dyplomacji tego ostatniego kraju grę zakulisową w Iranie, Mossadegh zaapelował do szacha o wzmocnienie pozycji rządowej poprzez zrzeczenie się prawa obsadzania stanowiska ministra obrony. Gdy szach odmówił, premier jako człowiek zasad, ustąpił ze stanowiska. Jego stanowisko zajął Ahmad Ghawam, który szybko zdradził swą brytyjską afiliację: zapowiedział wznowienie negocjacji z Wielką Brytanią i rozliczenie Mosaddegha za nacjonalizację. Zapowiedź uderzenia w wielce popularne reformy wywołało lawinę społeczną. Przeciwko Ghawamowi na ulicach wystąpili nacjonaliści, socjaliści z partii Tudeh i islamiści Kaszaniego. Brutalne represje wobec opornych doprowadziły do ran lub śmierci 250 osób – wojsko odmówiło dalszego tłumienia wystąpień i Ghawam po czterech dnia poczuł się zmuszony do ustąpienia ze stanowiska. Mossadegh ponownie objął tekę premiera i przystąpił do dalszej pluralizacji systemu społeczno-politycznego poprzez wprowadzenie wolności słowa i zgromadzeń, legalizację partii lewicowych i wspomnianych prac nad reformą rolną. 

Sukcesy Mossadegha utrwalały wyzucie brytyjskiej korony z narzędzia jej dominacji, ropy naftowej, ważnego dla gospodarczego krwiobiegu. Brytyjscy dyplomaci zdążą jeszcze zniechęcić do irańskiego premiera niektórych jego partnerów, ale po wydaleniu brytyjskich dyplomatów z terytorium Iranu administracja ówczesnego brytyjskiego premiera, Winstona Churchilla, wydawała się bezsilna. Minister spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii, Anthony Eden, po nacjonalizacji Anglo-Iranian British Oil Company, uważał Mossadegha za poważne zagrożenie dla interesów strategicznych i ekonomicznych Albionu. Utraciwszy środki nacisku na niedawny protektorat sztabowcy Edena i Churchilla zaczęli sondować Amerykanów, na ile byliby gotowi reprezentować ich interesy w Teheranie. 

Wykop Skomentuj
Ciekawi nas Twoje zdanie! Napisz notkę Zgłoś nadużycie

Więcej na ten temat

Salon24 news

Co o tym sądzisz?

Inne tematy w dziale Polityka