Makiety potęgi. O krytyce armii, konstytucyjnych złudzeniach i kryzysie ZUS-u.

„Biada narodowi, który bardziej kocha swoje złudzenia niż twardą prawdę, albowiem wznosząc gmach mocarstwowości na piasku propagandy, zapomina, że to niewidoczne fundamenty trzymają go przy życiu podczas burzy.”

Wstęp: Powidoki roku trzydziestego dziewiątego

 Obserwując współczesną polską debatę publiczną, trudno oprzeć się wrażeniu, że jako wspólnota cierpimy na chroniczny syndrom cyklicznego samozadowolenia. Przemierzając nagłówki czołowych portali informacyjnych, wsłuchując się w oficjalne komunikaty rządowe czy analizując płomienne wystąpienia pretendentów do najwyższych urzędów w państwie, na plan pierwszy wysuwa się narracja o bezprecedensowym, niemal skokowym sukcesie cywilizacyjnym. Jesteśmy dumni z faktu, że aspirujemy do miana dwudziestej gospodarki świata, regionalnego mocarstwa, dysponenta najsilniejszej armii lądowej w Unii Europejskiej oraz społeczeństwa, które właśnie przeżywa swój doniosły „moment konstytucyjny”.

Architekci iluzji. O tekturowej armii, konstytucyjnych fetyszach i strukturalnym uwiądzie instytucji, które mają nas chronić

 Z perspektywy psychologii społecznej ten nagły zwrot ku zbiorowej mocarstwowości jest zjawiskiem fascynującym, choć głęboko niepokojącym. Jak trafnie zauważył niegdyś Alexis de Tocqueville, w warunkach permanentnego poczucia zewnętrznego zagrożenia demokratyczne społeczeństwa wykazują instynktowną, niemal biologiczną tendencję do szukania schronienia w sztywnych, tradycyjnych strukturach hierarchicznych. Zagubiony w geopolitycznym chaosie suweren rzuca się im na szyję z rozpaczliwym zawołaniem o ratunek. Wyczerpani niepewnością, Polacy podświadomie pragną uwierzyć w potęgę instytucji, które na papierze prezentują się w sposób nienaganny.

 Jednak dla rzetelnego, chłodnego obserwatora, kierującego się surową etyką dziennikarską i prawem prasowym obligującym do weryfikacji faktów, te triumfalne fanfary brzmią niebezpiecznie znajomo. Dokładnie te same kalki retoryczne – opowieści o armii „silnej, zwartej i gotowej”, o rzekomym rozpadzie strukturalnym potencjalnego przeciwnika i o bezdyskusyjnej mądrości naszego rodzimego dowództwa – karmiły polskie społeczeństwo w przededniu tragicznego września 1939 roku. Największym, śmiertelnym ryzykiem dla dojrzałego państwa nie jest bowiem chwilowy brak materialnych zasobów, lecz bezgraniczne, bezkrytyczne uwierzenie we własną propagandę sukcesu, która paraliżuje instynkt samozachowawczy i zamyka oczy na strukturalne dysfunkcje.

Kult munduru i tabelkizm, czyli obrona przed dachowaniem

 Punktem wyjścia do głębszej rekonstrukcji tego mechanizmu stał się niedawny, niezwykle brutalny w swojej publicznej formie, lecz zaskakująco merytoryczny w treści atak lidera Konfederacji, Sławomira Mentzena, na szefa Sztabu Generalnego, generała Wiesława Kukułę. Choć etyka dziennikarska nakazuje z całą stanowczością potępić wulgarny, szyderczy i heheszkujący ton tej wypowiedzi, który w rażący sposób uchybia powadze mandatu poselskiego – polityk w przestrzeni publicznej reprezentuje bowiem powagę Rzeczypospolitej, a nie swoje prywatne frustracje – to dziennikarski obowiązek poszukiwania prawdy zmusza nas do oddzielenia formy od meritum. A meritum to, niestety, dotyka najczulszych punktów polskiego systemu obronnego.

 W Polsce merytoryczna dyskusja o obronności została w dużej mierze zastąpiona przez bezrefleksyjny „tabelkizm”, fetyszyzację procentów PKB oraz numerologię. Żyjemy w głębokim, niemal magicznym przeświadczeniu, że bezpieczeństwo narodowe można po prostu bezwzględnie kupić, dosypując kolejne miliardy dolarów do kontraktów zbrojeniowych zawieranych z amerykańskimi czy koreańskimi partnerami. Zapominamy jednak o uniwersalnej, ponadczasowej mądrości płynącej z Ewangelii według św. Łukasza: „Bo któż z was, chcąc zbudować wieżę, nie usiądzie wpierw i nie oblicza wydatków, czy ma na wykończenie? Żeby dawszy fundament, a nie mogąc wykończyć, wszyscy, patrzący na to, nie zaczęli naśmiewać się z niego...” (Łk 14, 28-29).

 Kupowanie pięciuset wyrzutni rakietowych systemu HIMARS bez jednoczesnego zabezpieczenia kodów źródłowych, zintegrowanego oprogramowania, zaplecza logistycznego, satelitarnego rozpoznania oraz – co najbardziej kluczowe – adekwatnych, głębokich zapasów amunicji jest właśnie budowaniem owej ewangelicznej wieży bez fundamentów. Przemysł zbrojeniowy i wojsko stają się w ten sposób strukturami fasadowymi, co w swojej głośnej, wstrząsającej diagnozie reporterskiej „Wojsko z tektury” obnażyła Edyta Żemła. Z relacji oficerów składanych off the record wyłania się ponury obraz armii silnie zbiurokratyzowanej, w której z setek tysięcy etatów na papierze zaledwie ułamek stanowią realne, w pełni wyszkolone siły zdolne do podjęcia samodzielnych, długotrwałych działań bojowych.

 Co więcej, prosta logika ekonomiki wojny sugeruje, że użycie rakiety wartej milion dolarów do zestrzelenia drona za tysiąc dolarów jest finansowym szaleństwem. To jednak niebezpieczny redukcjonizm. W warunkach realnego konfliktu decyzja ta ma charakter kontekstowy – koszt niezestrzelenia drona, który uderzy w infrastrukturę krytyczną, taką jak elektrownia, węzeł kolejowy czy osiedle mieszkaniowe, przewyższa cenę rakiety po tysiąckroć. Niestety, w Polsce jakakolwiek próba cywilnej dyskusji nad tymi niuansami jest natychmiast piętnowana jako sianie defetyzmu czy cios w plecy zadany polskiemu mundurowi.

 Tymczasem fundamentalną zasadą zdrowej republiki jest cywilny nadzór nad armią. Jak pisał Cyceron: „Niech zbroja ustąpi przed togą”. Generałowie z racji swojej profesji wiedzą doskonale, jak walczyć na poziomie taktycznym, ale to naród, ustami swoich demokratycznie wybranych reprezentantów, ma nie tylko prawo, ale wręcz święty obowiązek decydować, po co, o co i za jakie pieniądze krew ta ma być przelewana. Ślepy kult instytucji wojskowych, odgrodzonych od społecznej kontroli murem rzekomej nieomylności, prowadzi prostą drogą do katastrofy, co boleśnie udowodniła chociażby historia Francji w 1940 roku, bezgranicznie wierzącej w trwałość Linii Maginota.

Konstytucyjne fetysze a polska dusza

 Równie jaskrawym przejawem ucieczki od odpowiedzialności w sferę czystej iluzji i inżynierii politycznej jest ogłoszony niedawno przez prezydenta Karola Nawrockiego „moment konstytucyjny” oraz powołanie Rady Konstytucyjnej z perspektywą radykalnych zmian ustrojowych do 2030 roku. Debata o ustawie zasadniczej stała się w Polsce ulubionym, cyklicznym fetyszem klasy inteligenckiej. Gdy tylko system polityczny dostaje zadyszki, publicyści i profesorowie prawa zbiegają się z entuzjazmem, aby toczyć akademickie, oderwane od realiów spory o wyższość systemu prezydenckiego nad kanclerskim, tak jakby przepisanie paragrafów mogło za pomocą magicznego zaklęcia uzdrowić skomplikowaną tkankę społeczną. W tych dyskusjach jak bumerang powraca bezkrytyczny zachwyt nad modelem V Republiki Francuskiej – podświadome marzenie o silnym prezydencie-monarsze, który dekretem zaprowadzi upragniony porządek.

 Jest to jednak fundamentalne nieporozumienie o charakterze kulturowym i socjologicznym. Francuski system prezydencki nie działa sprawnie dzięki samej literze konstytucji z 1958 roku, lecz opiera się na wielowiekowym, nienaruszalnym dziedzictwie absolutyzmu Richelieu, Colberta i Napoleona. Francuzi posiadają niemal religijny stosunek do państwa jako organizatora życia narodowego, a strukturami terenowymi zarządza potężna, zracjonalizowana biurokracja oraz kasta technokratów kształcona w elitarnych uczelniach. Przeszczepienie tego modelu na grunt polski, gdzie dominuje kultura sarmacko-republikańska, odruchowo egalitarna i głęboko nieufna wobec wszelkiej władzy centralnej, jest groźną chimerą.

 Polakom historycznie i psychologicznie znacznie bliżej jest do tradycji samorządowej i zdecentralizowanej. W polskiej mentalności, uformowanej przez traumatyczne doświadczenie zaborów, okupacji oraz autorytarnego PRL-u, państwo zbyt często jawi się jako zewnętrzny łupieżca, a nie wspólny dom. Wprowadzenie czystego prezydencjalizmu w warunkach tak głębokiej polaryzacji społecznej, jakiej doświadczamy obecnie, nie przyniosłoby stabilizacji, lecz spersonalizowaną wojnę totalną. Cała energia opozycji zjednoczyłaby się w destrukcyjnej nienawiści do jednej figury na szczycie hierarchii, paraliżując państwo i zamieniając politykę w nieustanny festiwal plemiennych igrzysk w mediach społecznościowych.

 Prawda ustrojowa, poparta wnioskami z prawdopodobieństwa historycznego, jest bezwzględna: prawo nie jest abstrakcyjnym, sterylnym zbiorem reguł, lecz wyrazem realnego doświadczenia, obyczaju i dojrzałości danego narodu. Zamiast widowiskowej, lecz jałowej rewolucji konstytucyjnej, polskie państwo potrzebuje organicznej pracy u podstaw, którą można i należy wykonać bez zmiany ani jednego przecinka w ustawie zasadniczej. Mowa o pilnym uaktualnieniu granic okręgów wyborczych z uwzględnieniem dramatycznych zmian demograficznych, ostatecznej likwidacji tzw. sejmowej zamrażarki poprzez wprowadzenie sztywnych terminów proceduralnych, czy wreszcie o głębokim odpartyjnieniu spółek Skarbu Państwa poprzez powołanie niezależnych komitetów nominacyjnych. Odpowiedzialność za decyzje państwowe wymaga odwagi porzucenia wielkich, fetyszystycznych narracji na rzecz nudnej, lecz skutecznej inżynierii instytucjonalnej.

Choroba kosztów Baumola i państwo bez orzeczników

 Najbardziej bolesne i bezlitosne zderzenie mitycznej potęgi Rzeczypospolitej z szarą prozą rzeczywistości obserwujemy jednak w obszarze podstawowych usług publicznych, a symbolicznym epicentrum tego kryzysu stał się Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Gdy oficjalne statystyki donoszą z zatrwożeniem, że w skali roku Polacy generują ponad 290 milionów dni absencji chorobowej, a jednocześnie blisko połowa etatów lekarzy orzeczników w ZUS pozostaje permanentnie nieobsadzona, stajemy w obliczu strukturalnego uwiądu państwa. Instytucja powołana do stania na straży publicznych finansów i weryfikacji elementarnej uczciwości obywateli kapituluje, ponieważ nie posiada fizycznych rąk do pracy. Dlaczego dwudziesta gospodarka świata, aspirująca do miana regionalnego hegemona, rozbija się o tak prozaiczny problem?

 Odpowiedzi na to pytanie dostarcza zaawansowana ekonomia polityczna i sformułowana w latach 60. XX wieku teoria znana w nauce jako „choroba kosztów Baumola”. W dynamicznie rozwijającej się, wysoce produktywnej gospodarce, sektory komercyjne (takie jak IT, nowoczesny przemysł czy prywatne kliniki medyczne) gwałtownie podnoszą wynagrodzenia pracownicze, co jest bezpośrednio napędzane wzrostem technologicznej wydajności. Sektor publiczny – edukacja, urzędy, kontrola ubezpieczeń – z natury rzeczy nie jest w stanie zwiększyć swojej produktywności w ten sam sposób; lekarz orzecznik nie zbada w ciągu godziny tysiąca pacjentów więcej tylko dlatego, że wyposażono go w szybszy komputer. Aby jednak te kluczowe dla przetrwania wspólnoty instytucje całkowicie nie opustoszały, państwo musi proporcjonalnie i drastycznie podnosić płace w budżetówce, co oznacza, że utrzymanie sprawnego aparatu publicznego staje się z każdym rokiem relatywnie droższe.

 Konieczność podnoszenia podatków i składek na utrzymanie sektora publicznego nie jest więc, wbrew neoliberalnym dogmatom, dowodem na słabość czy marnotrawstwo gospodarki, ale paradoksalnie – twardym dowodem na jej wysoką produktywność na rynkach prywatnych. W Polsce ten elementarny mechanizm socjaldemokratycznego myślenia o państwie został całkowicie zignorowany. Państwo, licytując się na spektakularne obietnice militarne i socjalne, permanentnie morzyło głodem swoje instytucjonalne ramię wykonawcze. Lekarz specjalista, mając do wyboru intratną, prestiżową praktykę kliniczną lub rynkowe stawki w sektorze prywatnym, nie podejmie frustrującej pracy biurokratycznej w ZUS-ie za ułamek tych kwot.

 W efekcie kontrole zwolnień stają się wyrywkowe, losowe i niesprawiedliwe, co z punktu widzenia socjologii prawa niszczy fundament zaufania obywatela do państwa. Obywatel, widząc systemową bezradność, traci szacunek do norm prawnych, czując, że uczciwość stała się domeną ludzi naiwnych. Sytuację tę potęgują głębokie patologie kulturowe, przed którymi oficjalna debata publiczna ucieka w milczenie: nasz system ubezpieczeń społecznych corocznie bezwiednie finansuje dziesiątki tysięcy zwolnień lekarskich wystawianych na... objawy zwykłego kaca, a na tzw. renty alkoholowe wydaje miliony złotych ze składek wypracowanych przez rzetelnie pracujących obywateli.

 Z perspektywy poważnych aksjomatów moralnych i sprawiedliwości społecznej, tolerowanie sytuacji, w której państwo refinansuje koszty prywatnych autodestrukcji, przy jednoczesnym dramatycznym braku środków na realne, systemowe wsparcie dla współuzależnionych rodzin i ofiar dotkniętych tą samą plagą alkoholową, jest głębokim kryzysem etycznym. Pismo Święte w Księdze Przysłów przypomina z surową jasnością: „Fałszywa waga wstrętna jest dla Pana, lecz miłe Mu odważniki rzetelne” (Prz 11, 1). Państwo, które z powodu braku orzeczników przymyka oko na fikcyjne dokumenty medyczne, pozwala na fałszowanie owej moralnej wagi społecznej. Naiwne recepty sugerujące, że problem ten rozwiąże całkowita cyfryzacja i sztuczna inteligencja, są przejawem niebezpiecznego solucjonizmu. Żaden algorytm nie zastąpi ludzkiego, etycznego namysłu. Jedyną drogą wyjścia jest powrót do dofinansowania i odbudowania prestiżu sektora usług publicznych, tak aby państwo przestało być jedynie papierową makietą.

Komentarz obserwatora: Odpowiedzialność zamiast igrzysk

 Stojąc na stanowisku bezstronnego obserwatora, analizującego te trzy pozornie odległe, lecz strukturalnie tożsame sfery – obronność, ustrojowość i zabezpieczenie społeczne – nie sposób nie sformułować wniosku o charakterze ostatecznym: jeśli nie zmienimy radykalnie paradygmatu naszej debaty publicznej, prawdopodobieństwo bolesnego zderzenia się polskich iluzji z twardą, kryzysową ścianą rzeczywistości w najbliższych latach drastycznie wzrośnie.

 Nie zbudujemy bezpiecznej i stabilnej Rzeczypospolitej, kupując najdroższe systemy uzbrojenia na świecie w imię czystego poklasku zewnętrznych patronów, jeśli w tym samym czasie nasi obywatele będą musieli masowo uciekać na fikcyjne zwolnienia lekarskie, aby opiekować się swoimi schorowanymi rodzicami z powodu całkowitego uwiądu publicznej opieki środowiskowej. Nie naprawimy mechanizmów władzy centralnej, kopiując bezrefleksyjnie francuskie dekrety ustrojowe, jeśli nasza codzienna kultura polityczna będzie przesiąknięta nihilizmem, brakiem powagi i plemienną nienawiścią.

 Predykcja na przyszłość jest jasna: prawdziwy, dojrzały patriotyzm i odpowiedzialne obywatelstwo nie polegają na bezkrytycznym potakiwaniu i skandowaniu haseł w rodzaju „murem za mundurem” czy „murem za taką czy inną opcją polityczną”. Prawdziwa odpowiedzialność polega na odważnym, rzetelnym i merytorycznym „szukaniu dziury w całym” – nie po to, aby instytucje państwa zniszczyć lub zdeprecjonować, lecz po to, aby je uszczelnić, wzmocnić i uczynić realnie odpornymi na nadchodzące wstrząsy dziejowe.

Musimy jako dojrzały naród porzucić kulturę fasad i makiet potęgi. Czas najwyższy, aby architekci naszych narodowych iluzji zrozumieli, że siłę państwa mierzy się nie liczbą zakupionych czołgów w tabelkach ani grubością konstytucyjnych woluminów, ale sprawnością, rzetelnością i powagą jego najbardziej podstawowych urzędów, w których zwykły obywatel spotyka się z literą prawa. Bez tej fundamentalnej trzeźwości, każda wybudowana przez nas wieża pozornej potęgi runie przy pierwszym silniejszym podmuchu historii.

^{| Obronność Narodowa | Debata Publiczna | Choroba Baumola | System Ustrojowy | Odpowiedzialność Państwa | Dwie Lewe Ręce |}

_{Oprac. 17/5/2026,
redaktor Gniadek}

_{Fot. ilust. msn.com - Pełny skład TK może być mniejszy. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego}

_{!!! Nota: Materiał poglądowy opracowano ze starannością przy użyciu językowego narzędzia generatywnego modelu w oparciu o dostarczone dane.}