GŁOWA NA PATYKU

 

 

 

W pierwszych dniach maja 1916 roku, po upadku Wielkanocnego Powstania¹ pogodzony z losem, osadzony w celi w Arbour Hill Detention Center Patrick Pearse² – „dowódca o twarzy ministranta”³ pośpiesznie pisał swój ostatni list do matki: „Jesteśmy gotowi na śmierć, będziemy umierać z radością i dumą. Osobiście nie żywię nadziei, czy nawet pragnienia by żyć, ale mam nadzieję, życzenie, i wierzę, że przeżyją ci, którzy nas poparli i wszyscy nam drodzy (z wyjątkiem mnie), i to właśnie będzie dla mnie największą pociechą, gdy umrę. Nie smuć się. Ocaliliśmy honor ojczyzny i własny. To, czego dokonaliśmy w ostatnim tygodniu jest najwspanialszą kartą w dziejach Irlandii. Teraz, ludzie będą mówić o nas różne (złe) rzeczy, ale potomność nas zapamięta i kiedyś otrzymamy błogosławieństwo z rąk jeszcze nienarodzonych pokoleń. I ty je otrzymasz, ponieważ byłaś moją matką.”⁴

 

Pearsea stracono trzeciego maja. Podobnie jak wielu przed nim i wielu po nim zapłacił najwyższą cenę, za wolność, której sam nie mógł doświadczyć. Od Spartakusa⁵ po Che Guevarę⁶, wszyscy buntownicy wierzyli, że jeśli zginą, to w imię człowieka, w obronie słabych, dla dobra następnych pokoleń. Wierzyli, że dzięki ich krwi, kiedyś będzie lepiej. Ale czy w istocie jest lepiej? „Mówiąc słowami Georgea Walda⁷ <<Stoimy naprzeciw pokolenia, które wcale nie jest pewne, że ma jakąś przyszłość>>. Przyszłość jak to określa Spender⁸ jest jak ukryta bomba zegarowa, która tyka w teraźniejszości.”⁹ Innymi słowy: nie żyjmy ani w przeszłości, ani w przyszłości. Dla nas istnieje tylko „tu i teraz”. Jeśli kiedyś uda się nam opuścić teraźniejszość i podejrzeć urywek przyszłości nareszcie będziemy mogli przyznać, że jesteśmy szczęśliwi. Jak do tej pory nikomu to wyszło. Ale bywają momenty, w których czas traci wszelką wagę, zaś spośród wszystkich chwil pozostaje jedynie ta, w której postanawiamy zmienić bieg wydarzeń. Nadzieja jest kluczem do przyszłości, warunkiem życia, które posiłkuje się wiarą w jutro. Określa nas jedno dążenie – chaotyczny pęd ku nieznanemu.

 

Tak – przyszłość jest chaotyczna i jedna, jedyna pewność jaką nam ofiaruje to, że nie możemy mieć żadnej pewności. Tak naprawdę, dla nas, którzy jesteśmy teraz, jak i dla naszych przodków, a także dla potomności przyszłość jest tym, co nigdy nie nastanie, ponieważ zawsze żyliśmy, żyjemy i będziemy żyć w teraźniejszości. „Czyż istnieje bowiem coś bardziej przerażającego, niż zdać sobie sprawę, że mamy chwilę teraźniejszą?”¹⁰ Czy można sobie wyobrazić coś gorszego?

 

Owszem – świadomość bezsilności… Teraźniejszość jest tak samo bezsilna jak przeszłość. Cóż więc nam pozostało? Mieć nadzieję na przyszłość w lepszym świecie? Hannah Arendt¹¹ pisała, że: „Aby odnaleźć lepszy świat, wystarczy maszerować ku przyszłości – czego i tak nie możemy w żaden sposób uniknąć. […] przyszłość ludzkości jako ogółu nie ma nic do zaoferowania jednostkowemu życiu, którego jedyną pewną przyszłością jest śmierć. A jeśli nie bierze się tego w rachubę i myśli wyłącznie w kategoriach ogólnych, oczywistym argumentem przeciwko postępowi jest to, że, mówiąc słowami Hercena¹², <<Ludzki rozwój jest formą chronologicznej niesprawiedliwości, skoro ci, którzy nadejdą później, mogą mieć korzyść z trudu swych poprzedników, nie płacąc tej samej ceny>>. Jak powiedział Kant¹³, <<Dziwne jest w tym jedno: wydaje się mianowicie, że pokolenia wcześniejsze trudziły się tylko dla dobra pokoleń młodszych… i że tylko pokoleniom najmłodszym przypadnie w udziale szczęście mieszkania w gmachu, nad którego wzniesieniem się trudził… długi szereg ich przodków>>.”¹⁴

 

„Wycieczki” Hercena i Kanta naprowadziły mnie na pewien trop, mianowicie na obraz świata, który opuścili bogowie – o czym mówił Albert Camus¹⁵ w wykładzie nobla: „Każda generacja czuje się bez wątpienia powołana do tego, aby naprawiać świat. Moja wie przynajmniej to, że nie zdoła już tego uczynić. Ale być może jej zadanie jest o wiele większe, gdyż polega na tym, aby nie pozwolić go zniszczyć. Będąc spadkobierczynią historii skorumpowanej, w której mieszają się ze sobą upadłe rewolucje, techniki na granicy szaleństwa, umarli bogowie i zwietrzałe ideologie; gdzie zadufane potęgi mogą dzisiaj wszystko zniszczyć, lecz nie są w stanie nikogo do siebie przekonać; gdzie inteligencja stoczyła się na dno już tak nisko, że jest gotowa służyć nienawiści i uciskowi, otóż generacja ta, wyszedłszy z kręgu własnej negatywności, ma obowiązek przywrócić w sobie i wokół siebie godność życia i umierania.”¹⁶

 

Jakby nie było, jest to wizja człowieka i świata w twardych, nieupiększonych ramach. Bowiem, nie żyjemy dla ideologii, nasze racje jako konkretnych jednostek mają dla nas o niebo większe znaczenie od każdej z idei, które powstają jedynie po to, aby dać odpór miażdżącym mechanizmom historii. Wszystko czego doświadczamy – co się dzieje – dzieje się samo z siebie. Świat, a także my jako jego część musimy się zdać wyłącznie na swoje immanentne, samoczynne istnienie, trwanie lub dzianie się. Jedyne, co nam pozostaje to wiara (czemu dał wyraz Pearsea w swoim liście do matki) – siła przekonania i nadziei. Dopóki jednostka nie przekroczy progu śmierci, nigdy nie może mieć pewności, że zostanie zauważona, usłyszana i wysłuchana. Ale wiara w przyszłość akurat w tej wykładni łączy się jeszcze z niepewnością, z ryzykiem i często z absurdem umierania.

 

W słowach listu Pearse zrywa z rytuałami i zewnętrzną ostentacją. Dopuszcza do głosu siebie i tylko siebie w rozmowie z sobą samym, w wewnętrznych rozterkach i zmaganiach, w sporze serca z rozumem, w walce z własnym zwątpieniem, w wystąpieniu przeciwko okolicznościom losu, który wciąż wystawia nas na niczym nieusprawiedliwione próby i cierpienia. Jego wiara realizuje się w akcie dramatycznych wyborów i decyzji, jest w swej istocie radykalnie podmiotowa i samotna. W tej jednej, jedynej kwestii nikt nie mógł decydować za niego… Kardynalnym warunkiem i życiodajnym pokarmem tej wiary jest subiektywna wolność. Pisanie Patricka Pearsea przywodzi na myśl słowa, jakie zanotował tuż po wyzwoleniu Paryża spod niemieckiej okupacji Albert Camus w dzienniku „Combat”: „Jesteśmy zdecydowani znieść politykę po to, aby zastąpić ją moralnością. To właśnie nazywamy rewolucją”.

 

Podążając zatem po nitce do kłębka, od Pearsea do Camusa wydaje się, że każdy los można zaakceptować, a nawet czerpać z niego satysfakcję. Należy jedynie zdobyć się na świadomość ceny, jaką przyjdzie nam zapłacić. W tym względzie najważniejszym elementem z którego wynika „interpretacja dziejów, jest doświadczenie zła i cierpienia, zrodzonego przez historyczne działania. […] Czasowym wymiarem jakiegoś ostatecznego celu jest zatem eschatologiczna przyszłość, ta zaś istnieje dla nas tylko w oczekiwaniu nadziei. Ten ostateczny sens jest ogniskową wyczekiwanej przyszłości. Wiemy o niej tylko na modłę nadziei i wiary.”¹⁷

 

„Czy wyobrazimy sobie obraz jednostki, która na przykład z góry znałaby dzień swej śmierci i sytuację, w której wtedy by się znalazła, czy też obraz narodu, który znałby z góry wiek swego upadku – oba obrazy musiałby jako konieczne następstwo ukazać zamęt wszelkiego chcenia, które się w pełni rozwija tylko wtedy, gdy żyje i działa ślepo, tj. ze względu na siebie samo, idąc za własnymi siłami wewnętrznymi. Przyszłości tworzy się przecież tylko wtedy, gdy się to dzieje, a gdyby się to nie działo, postęp i kres człowieka lub narodu przybrałby inny kształt. Znana z góry przyszłość jest niedorzecznością. Abstrahując od niepożądaności, przewidywanie rzeczy przyszłych jest też dla nas nieprawdopodobne. Przede wszystkim stoją mu na drodze błędy poznawcze związane z życzeniowością, nadziejami i obawami, następnie nasza nieznajomość wszystkiego tego, co zwiemy siłami ukrytymi, tak materialnymi, jak i duchowymi, wreszcie zaś nieobliczalność duchowych zarazków, które mogą nagle przekształcić świat.”¹⁸

 

Prawda; świat zmieniają ludzie zarażeni, opętani fanatycy, „geniusze samoograniczenia”, którzy potrafią w kilka dni obalić stary porządek, a potem przez lata budować nowy. Rewolucje same w sobie nie są ani dobre ani złe – zło przychodzi nazajutrz, pod osłoną ciemnej nocy, pod woalem utrzymania raz zdobytych pozycji. Lord Macaulay¹⁹ w iście mistrzowski sposób zdemaskował ów mechanizm: „Zło towarzyszące wielkim przewrotom, dotkliwie odczuć się wtedy dawało, a dobrodziejstw wciąż oczekiwano. Zapłacono drogo, bardzo drogo, a rzeczy kupionej nie otrzymano jeszcze. […] Moc rządu polegała jedynie na sile fizycznej, na jaką zdołał się zdobyć; moralnej zgoła nie posiadał. Sam on przecież wyniknął z niedawnego wstrząśnienia; sam przecież opierał się na tej zasadzie, że bunt można usprawiedliwić, samo wreszcie istnienie jego dowodziło, że bunt czasem bywa skuteczny. Lud przywykł już od wielu lat stawiać opór istniejącym władzom za najlżejszym podmuchem: przywykł patrzeć na to jak istniejące władze ustępują przed oporem. Cały świat polityczny <<był niekształtowny i próżny>>; był nieustającym zamętem sprzecznych atomów, które co chwila układały się w nowe połączenia. […] Słowa umierającej pani Roland²⁰: <<Wolności! Ileż-to zbrodni popełnia się w twoim imieniu!>>, powtarzały naówczas usta niejednego prawego i szlachetnego człowieka. […] Przebrzmiała już hałaśliwa i powszechna wesołość, z jaką witano zebranie się Stanów Generalnych²¹ i upadek Bastylii. W jej miejsce zapanował smutek i posępne niedowierzanie pięknym pozorom. […] I to miałoż być wyswobodzeniem umysłu ludzkiego? Takież to miały być owoce walnego zwycięstwa rozumu nad przesądami? Na toż Francja odrzuciła wiarę Pascala²² i Kartezjusza²³, jak bajkę opowiadaną przez niańki, aby nierządnicę uczynić swym bożyszczem, a szaleńca kapłanem? Na toż broniła swej wolności przeciwko Ludwikowi²⁴, aby upaść na twarz przed Robespierrem²⁵?”²⁶

 

Podobne pytania zadawali sobie w 1916 roku Dublińczycy: „To trzeba było aż pół miasta w perzynę obrócić aby udowodnić, że jesteśmy wolnym narodem? Aż tylu chłopców, wepchnąć pod lufy anglików?” Zadawali je sobie także konfederaci barscy²⁷, którym z królem nie było po drodze, pytali chłopi wandejscy²⁸ po pogromach jakie zgotowała im Republika, pytają Rosjanie, którzy jak się wydaje, mimo upływu lat, nie pogodzili się jeszcze ze skutkami rewolucji październikowej²⁹. Zaś dla nas, obecnych tu i teraz – zwłaszcza teraz, najdonioślejszy jest głos „arabskiej zimy ludów”. Pytają więc Egipcjanie, Libijczycy, Tunezyjczycy, Syryjczycy: „Wolności! Ileż-to zbrodni popełnia się w twoim imieniu!” Wolności! Rozpuść swe skrzydła i ofiaruj nam choćby nadzieję! Przykład powstania w Libii pokazuje, że zwykli ludzie stanowią siłę, która może zmieniać świat. A w Syrii? Zdaniem Simona Assafa³⁰ syryjskie powstanie nie jest skierowane przeciwko konkretnym siłom (alawitom³¹ lub chrześcijanom) – z których wielu wsparło rewolucję. Jak gdzie indziej, jest to głownie bunt „przeciw dyktaturze”, przeciw niesprawiedliwości i nadużyciom władzy. „Reżimy arabskie, bez względu na zabarwienie polityczne, nigdy nie reprezentowały interesów ludności. Są to reżimy klęski powstałe z ery porażek. Jeszcze nie dawno wielu Syryjczyków trzymało język za zębami, zdając sobie sprawę z zagrożenia […] Syryjczycy odłożyli na bok ich własne interesy. Ludzie domagali się, by reżim zrealizował swoje obietnice reform, co oczywiście było niemożliwe. Fakt rewolucji jest najlepszym świadectwem ich braku.”³²

 

W ogólnym ujęciu słowo „rewolucja” pochodzi z wczesnośredniowiecznej łaciny „revolutio” – „toczenie się do tyłu, powrót”, z łacińskiego „revolvere” – przewracać, obracać. W języku angielskim pojawiło się w 1390 roku, ze starofrancuskiego revolution, pierwotnie dotyczyło ciał niebieskich lecz już około roku 1450 było używane jako „przykład wielkiej zmiany biegu wydarzeń”. W dzisiejszym znaczeniu rewolucja to gwałtowne obalenie istniejącego ustroju społecznego i politycznego oraz zastąpienie go innym, na ogół przy masowym poparciu społeczeństwa, któremu najczęściej towarzyszy użycie przemocy. Takie rozumienie upowszechniło się po Wielkiej Rewolucji Francuskiej, która sama w sobie była wielką ideą – bowiem u podstaw rewolucji leży zazwyczaj ideologia, która dostrzega niesprawiedliwość istniejącego systemu oraz głęboką niechęć rządzących elit do zmian. Bardzo często rewolucje umieszczano w historiozoficznym schemacie postępu ludzkości – uzasadnieniem rewolucji jest konieczność przyspieszenia owego postępu, rozumianego jako wielki akt wyzwolenia otwierający nową erę.

 

Ale nie czarujmy się – rewolucje są jak nierządnice – owszem, piękne po wierzchu – a w środku? W środku często obrzydliwe, do tego, aby zdobyć i potem utrzymać przy sobie żywiciela, muszą udawać rozkosz, choć w rzeczywistości – jedyne czym się rozkoszują to śmierć i cierpienie. Che Guevara mówił, że: „Rewolucja musi być dziełem poza wszelka miarą, spaleniem wszystkiego co było przed nią. […] Jeśli ludzkość ma kiedykolwiek uciec od swej nędzy, istnieje tylko jedna metoda: zniszczenie wszystkiego w ogniu i krwi... Nie ma żadnej innej drogi, żadnej innej nadziei.” W jego słowach dopełnia się mit o feniksie, który pierwej się spala by raz wtóry odrodzić się we własnym popiele. Pożoga zbudzona w ten sposób do życia, nie dość, że rychło ogarnia wszystkie bez wyjątku warstwy społeczne, to jeszcze oducza ludzi niezwykle chwalebnego nałogu posłuszeństwa. Zacierają się ślady dawnej świetności, płowieje urok minionych czasów, a społeczne warunki, na których kwitła powaga urzędów zatruwa cuchnące tchnienie rewolucyjnej demagogii. Moc kruchych i niestałych rządów opiera się jedynie na sile fizycznej. Zaczyna brakować mechanizmów, które mógłby z dobrym skutkiem wprawić w ruch społeczne wahadło współczucia. Siła moralna przestaje mieć jakiekolwiek znaczenie. Bo jak nie trudno się domyślić: co wyłoniło się z niedawnego wstrząśnienia, co jest dziecięciem buntu, samo przecież opiera się na tej zasadzie, że po pierwszym wstrząsie przychodzi kolejny, po pierwszym wybuchu feerią krwi wzbiera następny – po stokroć tragiczniejszy. Ludzie widząc, że bunt można usprawiedliwić – rozkoszując się jeszcze niedawną skutecznością – z wielką ochotą sięgają po oręż i przy każdej nadarzającej się okazji robią zamach. Tak oto, po pierwszym zachwycie nad siłą i zręcznością ludu (ogłaszanym wszem i wobec, zwłaszcza w czasie nieładu) rodzi się przykre i ciężkie przeczucie, że wybryki i wady społeczne niweczą wszelkie starania tych, którym leżą na sercu – rzeczywisty porządek i dobro sąsiada. Okropna to rzecz podobna świadomość i może lepiej byłoby jej nie dożyć. Bowiem wśród tych, którzy cało wyszli spod noży, w majestacie nowych czasów i potrzeb przebrzmiewa powszechna wesołość a w jej dotychczasowym posłaniu układają się smutek i posępna niewiara w to, że świat zrodzony z gwałtu może być lepszy.

 

Rewolucje sprawiają, że ludzkość zrzeka się osobowości na rzecz umasowienia myśli. Te zaś, odbierają jednostkom świadomość, a pozostałą po niej pustkę wypełniają ideą bliżej nieokreślonej szczęśliwości. Tak na naszych oczach i za naszą zgodą dokonuje się falsyfikacja rzeczywistości – ludzie stają się jedynie igraszką okoliczności do jakich sami doprowadzili. To wyobraźnia pospołu z nadzieją nadają rewolucjom pęd, zapraszają do tego świata, wprowadzają do rzeczywistości. Tylko, że każdą nadzieję trzeba sowicie opłacić… I nikt nie ma czystego sumienia. Wszyscy mamy podstawy by odczuwać winę, „by czuć się nie wykrytym przestępcą, nie zdemaskowanym oszustem”³³. Szczególnie w momentach upojenia zwycięstwem - jedną z najbardziej ogólnych form, w jakich tragedia, „przesyt – gwałt – klęska” dają o sobie znać – tym bardziej i mocniej im bardziej czujemy się bezkarni. Bo też jak powiada Bronisław Baczko³⁴: „Rewolucyjne namiętności są wiecznie nienasycone i żaden rewolucyjny projekt nie jest dość radykalny”.³⁵

 

Zacznijmy jednak od początku, od dnia w którym upadła Bastylia. Czternastego lipca nie była już twierdzą – jak nas przekonywali, ci którzy ją zdobyli – w owym czasie była jedynie więzieniem o lekkim rygorze. Pilnowało jej zaledwie trzydziestu Szwajcarów i osiemdziesięciu inwalidów wojennych. Szybko się poddali, gdyż przyrzeczono im wolność. Ale gdy tylko złożyli broń, oszalały tłum rzucił się na nich z całą bezwzględnością. Część zamordowano na miejscu, paryżanie wlekli ulicami ich dowódcę, a potem nosili jego głowę zatkniętą na pice. Wkrótce na placach stanęły gilotyny. Zgładzono króla, królową i tysiące wrogów republiki. A kiedy zabrakło nieprzyjaciół, ludzie jak zwierzęta rzucili się do gardeł sąsiadów i w myśl zasady, że „rewolucja pożera własne dzieci” wysyłali pod szafot niemal każdego kto się nadarzył.

 

Joseph de Maistre³⁶ w „Rozważaniach nad Francją” tak opisał ówczesny stan rzeczy: „W świecie politycznym i moralnym, tak jak w świecie fizycznym, istnieje pewien porządek zwykły i istnieją też wyjątki od niego. Zazwyczaj widzimy, że te same przyczyny wywołują te same skutki, ale w pewnych epokach jesteśmy świadkami, jak działania zostają zawieszone, przyczyny sparaliżowane i jak pojawiają się nowe skutki. […] Najbardziej uderzającą rzeczą w rewolucji francuskiej jest ta siła porywcza, co zmiata wszystkie przeszkody. Jej wir unosi jak słomkę wszystko, cokolwiek moc ludzka umiała przeciwstawić; nikt bezkarnie nie sprzeciwiał się jej pochodowi. Czystość intencji może okryć chwałą tych, co stają jej na przeszkodzie, i na tym koniec. A owa zawistna siła, krocząc niezmiennie ku swemu celowi, odrzuca na bok jednako Charettea, Dumourieza, Droeta³⁷. Zauważono nadzwyczaj słusznie, że rewolucja francuska bardziej kieruje ludźmi niż ludzie nią. To spostrzeżenie jest niezwykle trafne i chociaż można je zastosować w mniejszym stopniu do wszystkich wielkich rewolucji, ale nigdy jeszcze w sposób tak uderzający niż obecnie.

 

Nawet zbrodniarze, którzy zdają się kierować rewolucją, są dla niej tylko zwykłymi narzędziami i z chwilą, gdy zaczynają rościć pretensje do tego, by nad nią panować, upadają haniebnie. Ci, co ustanowili republikę, uczynili to nie pragnąc tego, ani nie wiedząc, co czynią: zawiodły ich do tego wydarzenia; nie powiódłby się podobny projekt, gdyby był z góry powzięty. Robespierre, Colllot czy Barere³⁸ nigdy nie myśleli o ustanowieniu rządu rewolucyjnego i reżymu terroru: doprowadziły ich do tego niepostrzeżenie okoliczności. Czegoś podobnego nie ujrzymy już nigdy. Ci ludzie, niezwykle mierni, sprawowali nad występnym narodem najstraszliwszy despotyzm, jaki zna historia, i na pewno ze wszystkich mieszkańców tego królestwa sami byli najbardziej zdumieni własną potęgą. [...] Tak więc, im więcej badamy najaktywniejsze z pozoru osobistości rewolucji, tym wyraźniej dostrzegamy w nich coś biernego i mechanicznego. Nigdy nie dość powtarzania prawdy, że to bynajmniej nie ludzie kierują rewolucją, lecz rewolucja posługuje się ludźmi. Najlepiej wyrazimy to powiadając, że ona kroczy sama. [...]”³⁹

 

W związku z konkluzją hrabiego de Maistre pomyślałem sobie o psychologii tłumu, to znaczy, że w obliczu pewnych okoliczności i tylko w tych okolicznościach ogół ludzi – masa – nabiera zgoła innych właściwości, różniących się znacząco od tych, które zwykle ukierunkowują działania poszczególnych jednostek. I tak: w tłumie zanika poczucie własnej odrębności, tworzy się „ dusza zbiorowa tłumu”. Uczucia, myśli i działania wszystkich zaczynają mieć własny, wspólny kierunek. Poziom inteligencji tłumu jest znacznie obniżony w stosunku do poziomu inteligencji poszczególnych uczestników wydarzeń. Decyzje podejmowane w tłumie są, więc zwykle prymitywne i najprostsze. Odzew tłumu bywa zazwyczaj przesadny, co z kolei wpływa na gwałtowność jego reakcji. W tłumie ludzie o wiele łatwiej ulegają niskim instynktom, zaś jednostka, choćby pod wrażeniem jego ogromu, nabywa poczucia najwyższej potęgi, dzięki czemu może pozwolić sobie na upust tych namiętności, które będąc sama z pewnością by stłumiła. Zanika poczucie odpowiedzialności. Tłum jest zawsze anonimowy. Zaraźliwość, a konkretnie zwielokrotnienie podobnych doznań i czynów jest w tym aspekcie typowym zjawiskiem. Osoba w tłumie jest bardziej podatna na sugestie i ma niejako zmniejszony stan świadomości oraz w dużym stopniu upośledzoną zdolność racjonalnego myślenia.

 

Gustave Le Bon⁴⁰ pisał że: „Być może, wstąpienie na widownię tłumów będzie jedną z ostatnich faz cywilizacji Zachodu, zapowiedzią powrotu do pierwotnej anarchii, która poprzedza każde kiełkowanie nowych form społecznych. Ale, czy istnieją środki, by temu zapobiec? Nie od dziś tłum przyjął na siebie rolę jawnego burzyciela przestarzałych cywilizacji. Historia uczy nas, że zawsze wtedy, kiedy siły moralne, na których opiera się dane społeczeństwo, traciły swą życiodajną moc, tłumy nieświadome i brutalne, słusznie nazwane barbarzyńcami, przyśpieszały dogorywanie wyczerpanej cywilizacji. Faktem jest, że cywilizację tworzyły i rozwijały w minionych okresach dziejów zawsze tylko drobne grupy arystokracji intelektualnej, nigdy zaś tłumy. Moc tłumów jest tylko niszcząca. Ich rządy były zawsze okresem rozstroju. Istnienie cywilizacji domaga się określonych, stałych praw, dyscypliny, zastąpienia instynktów rozumem, myślenia o przyszłości, pewnego stopnia kultury, czyli takich właśnie warunków, na jakie tłum zdany na siebie nigdy się nie zdobędzie. Swą bowiem potęgą wyłącznie niszczycielską działa on jak bakterie przyśpieszające rozkład osłabionych organizmów lub trupów. Tłumy są zawsze tą siłą, która rozsypuje zmurszałą budowlę cywilizacji. Wtedy spełniają swą rolę, a siła polegająca na ilości jest wówczas ideą przewodnią historii.”⁴¹

 

„Refleksje nad fenomenem rewolucji należą do najważniejszych tematów XX wieku. Rewolucje fascynowały i nadawały sens życiu, wyzwalały i obalały tyranów, przynosiły wolność i rodziły zniewolenie, bywały kataklizmem pełnym okrucieństw i ruszały z posad bryłę świata.[…] Rewolucja <<zaciera granice między publicznym a prywatnym, upolitycznia wszystkie konflikty, od wszystkich i każdego z osobna żąda totalnego zaangażowania [...], powołuje się na legitymację dawniejszą niż porządek prawny, wyraża się poprzez przemoc, burzącą zarazem dawny porządek i stwarzającą nowy świat [...]; nie przyznaje wolności wrogom wolności, polaryzuje stanowiska i upodabnia politykę do pola bitwy, na którym wrogie obozy wydają sobie walkę na śmierć i życie: trzeba wybierać między rewolucją i kontrrewolucją, letni i obojętni podejrzani są o zdradę>>. […] Rewolucja musi bowiem <<radykalizować się nieprzerwanie, na każdym z jej etapów zawsze znajdą się rewolucyjni fundamentaliści, dla których rewolucja nie jest zakończona, dopóki nie zrealizuje swego ostatecznego celu, wszystkich swoich obietnic.>>”⁴²

W przeważającej mierze będą to obietnice „oświeconego rozumu”, tego samego który wzrastał na gruncie filozofii Voltaire'a,⁴³ Rousseau,⁴⁴ i Monteskiusza⁴⁵ - tytanów złotej epoki Oświecenia – czasu, w którym podjęto próbę reformowania wadliwego systemu społecznego, głównie poprzez upowszechnienie władzy i wyzwolenie umysłów. 

 

Voltaire mawiał, że nietolerancja jest „niedorzeczna i barbarzyńska”, jako że prawo naturalne głosi tolerancję i szacunek dla odmienności, a prawo ludzkie opiera się właśnie na prawie naturalnym.  Reprezentował tzw. „wojujący humanizm” i racjonalizm XVIII wieku. Inspirowały go poglądy Johna Locke’a,⁴⁶ rzecznika liberalizmu (umowa społeczna nie likwiduje praw naturalnych jednostki). Jego zdaniem poznanie kształtuje się przez doświadczenie; wszystko poza tym jest hipotezą. Człowiek jako istota rozumna musi sam dążyć do kształtowania własnego losu i rozwoju dzięki wiedzy, technice, sztuce i dobremu ustrojowi społecznemu, sprawiedliwość zaś, jest wartością uniwersalną i ponadkulturową.

 

Rousseau z kolei wychodził z założenia, że najważniejszym przymiotem człowieka jest jego wolność. Głosił potrzebę znalezienia takiej formy społeczności, która by broniła każdego z jej członków, zapewniając im bezpieczeństwo, a jednocześnie nie ograniczając w żaden sposób ich wolności. Każdy miał mieć prawo do własnego zdania i niezależności. Oznaczało to negację własności, że państwo w stosunku do obywatela jest panem wszystkich jego dóbr. Tym samym przyznawał ogółowi prawo do rewolucji totalnej w każdej dziedzinie życia jednostki, grup a w efekcie całego społeczeństwa. Odrzucał wszelkie formy pośredniczenia w wyrażaniu woli suwerennego ludu.

 

Natomiast Monteskiusz uważał, że o jakości państwa stanowi gwarantowanie przez nie wolności obywateli. Wysunął myśl, że sprzyja temu  trójpodział władzy kładąc jednocześnie nacisk na rozdział kompetencji ośrodków sprawujących władzę i równowagę między jej ogniwami (władza  wykonawcza-monarcha, ustawodawcza-parlament i sądownicza) – przy czym żadna władza nie jest nadrzędną. Podsumowując w telegraficznym skrócie, można się wyrazić o Oświeceniu, że jest ono przedsionkiem nowoczesności, albo jak pisał Bronisław Baczko, że stanowi jej próg.

 

Kant, jak w wielu innych, także i w tej sprawie wyraził nie dającą się podważyć opinię: „Oświeceniem nazywamy wyjście człowieka z niepełnoletności, w którą popadł z własnej winy. Niepełnoletność to niezdolność człowieka do posługiwania się swym własnym rozumem, bez obcego kierownictwa. Zawinioną jest ta niepełnoletność wtedy, kiedy przyczyną jej jest nie brak rozumu, lecz decyzji i odwagi posługiwania się nim bez obcego kierownictwa. Sapere aude!⁴⁷ Miej odwagę posługiwać się swym własnym rozumem — tak oto brzmi hasło Oświecenia. [...] Jeśli więc teraz kto zapyta: czy żyjemy obecnie w oświeconej epoce? — odpowiedź brzmieć będzie: Nie! ale w epoce Oświecenia. Tak jak się teraz sprawy mają, brak jeszcze wiele do tego, by ludzie, ogólnie biorąc, byli już w stanie albo mogli co najmniej być doprowadzeni do tego, by w sprawach religii kierowali się sami w sposób pewny i słuszny swym rozsądkiem, bez obcego kierownictwa. Istnieją natomiast poważne oznaki, że otwiera się przed nimi pole swobodnej pracy nad sobą i że stopniowo zmniejszają się przeszkody, stojące na drodze ogólnego oświecenia, czyli wyjścia ludzi z zawinionej przez nich samych niepełnoletności”⁴⁸

 

„Nigdy dość przypominania tej znakomitej odpowiedzi Kanta na pytanie: „Co to jest Oświecenie?”. Z drugiej strony jest oczywiste, że na to pytanie nie ma jednej jedynej, prostej odpowiedzi. Nieuchronnie tych odpowiedzi musi być wiele. Przede wszystkim dlatego, że istotnie nie istnieje jakieś jedno Oświecenie, lecz jest ono wielopłaszczyznowe. Zmienia się w zależności od kraju i atmosfery kulturowej […] pytanie: „Co to jest Oświecenie?” jest notorycznie dwuznaczne. Dotyczy ono jednocześnie bogatej i złożonej przeszłości kulturowej oraz pewnego wzorca, modelu idealnego, którego trafność należy nieustannie sprawdzać. Ogólnie rzecz biorąc, tworzenie definicji Oświecenia to również definiowanie swojego własnego stosunku do „oświeconego stulecia” i jego kulturalnego dziedzictwa. Wskutek tego kolejne pokolenia na nowo stają wobec pytania: „Co to jest Oświecenie?” i muszą szukać swych własnych odpowiedzi. Wszystko dzieje się więc tak, jakby same rozważania na temat tego „stulecia” podlegały władzy dwóch wymiarów czasowych: czasu erudycji, w którym stopniowo gromadzi się i wzrasta wiedza na temat Oświecenia, oraz czasu refleksji, w którym cyklicznie powraca pytanie o jego sens, a zatem i o jego przyszłość.”

 

„Wiara w przyszłość ludzkości i strach przed nieobliczalną zdolnością ludzi do pomnażania swych własnych nieszczęść, równość wszystkich ludzi ze względu na ich prawa i godność oraz przeświadczenie, że każda jednostka ma przyrodzone prawo do odmienności i bycia samą sobą, woluntarystyczna utopia sprawiedliwego państwa i pragmatyczny program reform łagodzących istniejące niesprawiedliwości, przeświadczenie, że każdy z nas ma przyrodzone prawo do poszukiwania swego szczęścia na własną modłę i dręcząca pewność, że nikt z nas nie umknie czyhającemu i nieuchronnemu złu. Te wszystkie nadzieje, napięcia i zwątpienia musiały dojść do głosu w Rewolucji, nie mówiąc już o dylematach, które ona sama wyłoniła. […] Rewolucjonista — to znaczy ktoś, kto uprawia działalność polityczną w celu przygotowania i wywołania rewolucji — to aktor występujący na innej, nie ówczesnej, lecz współczesnej scenie politycznej. Ta postać zrodziła się z doświadczenia Rewolucji, z jej obietnic i z jej porażek. Rewolucjonista to ktoś, kto żywi się jej idealnym wyobrażeniem i minionymi doświadczeniami. Skoro rewolucja miała już miejsce w przeszłości, to da się ją również przeprowadzić w przyszłości, skoro wówczas nie spełniła wszystkich swych obietnic, to należy ją wywołać ponownie, aby je mogła wreszcie urzeczywistnić. […] Rewolucyjna przemoc łączy w sobie to, co nowoczesne i to, co archaiczne, gilotynę i masakrę. […] Z idei i oczekiwań Oświecenia, że jednostka ma prawo szukać swego szczęścia, a zbiorowa pomyślność stanowi najwyższy cel życia społecznego, Rewolucja buduje swą wielką obietnicę. I oto w samym centrum tej obietnicy w brutalny sposób, w postaci rozpętanych namiętności, powszechnej podejrzliwości i zbrodniczej przemocy, ujawnia się nieuchronność zła. By pojąć, że idee, jak ludzie, są kruche i śmiertelne, z pewnością nie trzeba było czekać na Rewolucję, będącą czasem marzeń i nadziei, lecz również klęsk i nieszczęść; lecz o tej oczywistości Rewolucja przypomniała w sposób brutalny.„⁴⁹

 

W niemniej brutalny sposób zetknąłem się w swoim czasie, nie tyle z samą ideą rewolucji – tą bowiem rozłożyliśmy tu na czynniki pierwsze - co z jej żywą wykładnią, w postaci pewnego znajomego, co do którego wcześniej nie miałem podejrzeń, jaką skarbnicą wiedzy i natchnień może okazać się dla kogoś takiego jak ja. Otóż ów znajomy imieniem Alyas⁵⁰ jest z pochodzenia Palestyńczykiem, w Dublinie mieszka od blisko ośmiu lat i właściwie oprócz charakterystycznej urody nie wyróżnia się niczym szczególnym. Interesował mnie na tyle na ile wymagała tego grzeczność – „dzień dobry, do widzenia, jak się dziś czujesz” itp.

 

Kiedyś podczas niezaplanowanego spotkania, w zupełnie niezamierzony sposób nawiązaliśmy niezobowiązującą rozmowę o fali rewolucyjnych wystąpień na Bliskim Wschodzie. W jej trakcie Alyas przyznał, że będąc jeszcze w Palestynie brał czynny udział w drugiej Itifadzie⁵¹ i w związku z tym „wie, co znaczy walczyć o wolność i o godność.” Nie mogłem uwierzyć w swoje szczęście, gdy wreszcie dotarło do mnie, z kim tak naprawdę rozmawiam – pomyślałem wówczas – opatrzność zetknęła mnie z tym człowiekiem nie bez powodu… Już od dawna nosiłem się z zamiarem napisania tekstu, w rodzaju tego, jaki tu czytacie, z tym, że brakowało mi czegoś, czego nie potrafiłem uchwycić – brakowało mi Alyasa!

 

Mój znajomy identyfikował się nie tyle z celami jakie przyświecały powstańcom w Egipcie czy w Libii, ile z tymi, którzy ku tym celą zdążali. Dało się odczuć w tej jego szczególnej identyfikacji coś na modłę ducha braterstwa broni. Jak mówił – „jego nauczycielem był karabin i izraelskie kule, których ukąszenia nieraz odczuł na własnej skórze”. Zaciekawiła mnie wyczuwalna w jego głosie „obietnica wielkiej przygody”, więc ośmielony szczerym wyznaniem – nic nie przeczuwając – zadałem z pozoru niewinne pytanie:

 

 

O co walczycie?

 

A czy to istotne o co? Walczymy i to jest najważniejsze – powód zawsze się znajdzie. Widzisz mój drogi, przemoc pasuje do każdej Ideologii – zawsze pojawią się tacy, którzy będą umieli pięknie ją wytłumaczyć. Nie pytaj więc, o co walczymy – raczej po co? A jeśli już musisz wiedzieć, to wiedz, że dla wprawy. Przynajmniej będziemy gotowi, kiedy nadejdzie właściwa pora… „Bogowie grają w kości i nie pytają wcale czy chcesz przyłączyć się do gry [...] Bogowie kpią sobie z twojego poukładanego życia [...] nie przejmują się zbytnio ani naszymi planami na przyszłość ani oczekiwaniami. Gdzieś we wszechświecie rzucają kości i przypadkiem wypada twoja kolej. I odtąd zwyciężyć lub przegrać – to tylko kwestia szczęścia.”⁵²A czymże jest szczęście dla tego, kto się zbuntował – swobodą? Bzdura! Nie, my nie umiemy być swobodni –jesteśmy tylko ludźmi i to właśnie jest dla nas największym ograniczeniem – człowieczeństwo…Gdybyśmy byli jak dzikie zwierzęta; wtedy tak, zgoda – nie istniałoby nic droższego od wolności, ale jesteśmy tym czym jesteśmy, z własnej woli i z woli Bogów, których przywiędliśmy do istnienia, jedynie po to, aby obarczyć winą za niepowodzenia. Bogowie są nam potrzebni – właśnie dla tego, aby ich obwiniać. Nie, kolego w ludzkim świecie nie ma prawdziwej swobody. Dlatego ciągle się buntujemy, dlatego walą się trony i spadają głowy. Dla nas najważniejszy jest trup i jego czerep na patyku, to pozwala nam czuć się wyjątkowo. Głowa znienawidzonego oprawcy była, jest i będzie symbolem – a raczej totemem – zwycięstwa. Bo nie przestrogą, gdyby to miało być prawdą – mówię o przestrodze – po pierwszej nie wybuchłby kolejne rewolucje. Ale my się nie uczymy, nam potrzeba więcej i więcej. Zbieramy głowy tyranów jak kolorowe paciorki i czujemy się coraz lepsi, coraz bardziej szlachetni, bardziej wolni. Ale wolność jest nienasycona – poczekaj, a jurto pokażą nam nowy łeb i pouczą: widzicie? Tak kończą zbrodniarze! Więc pytam: kim są ci którzy trzymają patyk?

 

Przyznam szczerze, że nie wiem – ty wiesz?

 

Wiem! Pochodzę z takiej rodziny, w której walczy się od pokoleń. Mój dziad, ojciec, ja… Być może moje dzieci? To kwestia wychowania, kwestia zaszczepienia nienawiści. Nasi ojcowie urobili nas jak plastyczną masę. Sam zrobiłem to swoim synom. Nie chciałem, ale to było silniejsze ode mnie. To tkwi we mnie tak głęboko, że już stało się częścią mnie – ja i nienawiść to jedno. Rozumiesz?

 

Nie, nie rozumiem… Nie boisz się takiego życia?

 

Może kiedyś, jak byłem młodszy, ale teraz? Teraz już nie. Boje się życia bez walki. Walka jest tym, co mnie napędza, jest sensem istnienia.

 

Ale przecież już nie walczysz, mieszkasz tu, w innym miejscu, w innym kraju, z daleka od tego wszystkiego.

 

Tak, i z każdym nowym dniem umieram, dusze się. To życie tutaj, jest jak powolna agonia powtarzająca się dzień po dniu. Żyję tylko w snach, gdzie znów stoję na barykadzie, gdzie sciskam broń i biorę wroga na cel... Pewnie już tam nie wrócę. Ale przynajmniej w snach jestem tym, kim mnie stworzono. Rodzimy się po to by walczyć, walczymy po to by żyć – reszta to tylko pozory, dzięki którym umiemy zaakceptować okrutną rzeczywistość. A ona co rusz wciska nam patyk do ręki i każe szukać nowej głowy do zatknięcia na jego zaostrzonym końcu.

 

Doprawdy nie wiem co odpowiedzieć. To, o czym mówisz, to jakiś obłęd – coś czego przeciętny zjadacz chleba nie zrozumie, nie zaakceptuje!

 

Mylisz się… Zrozumienie jest tylko kwestią warunków. Obłęd człowieka i świata można pokazać, i pokazują go nam codziennie w telewizji, można go też zrozumieć, ale nie przez obraz, trzeba go dotknąć, poczuć ciepło krwi pod opuszkami palców, oddech wroga na piersi, kiedy odbierasz mu życie gołymi rękoma równocześnie patrząc w jego gasnące źrenice, albo kiedy niesiesz na rękach konającą żonę, lub ostatnie dziecko, co do którego miałeś nadzieję, że przeżyje. Codziennie patrzysz na ten obłęd, codziennie go słyszysz i akceptujesz ale tylko na poziomie obrazu i dźwięku – odbierasz przekaz, ale nie myślisz, nie towarzyszy temu żadna refleksja, właśnie dlatego, że wszystko dzieje się z dala od ciebie, ale uwierz mi: jeśli byś w tym uczestniczył, musiałbyś to zaakceptować do głębi – w pełnym pakiecie; ze strachem, żalem, nienawiścią, wściekłością, z furią, która dodaje sił, wciąga w wir walki i każe zabijać. Jedyne co trzyma nas przy życiu to akceptacja stanu faktycznego. Nie, nie zgoda – powtarzam – akceptacja, czyli: z tym, co się stało nie mogę już nic zrobić, ale mogę zrobić coś, aby w przyszłości temu zapobiec. Tylko, że po drugiej stronie są dokładnie tacy jak ja. W naszym przypadku akceptacja jest zamkniętym kręgiem, z którego nie ma wyjścia – przynajmniej dopóki wszyscy nie zginą…Tak panie pisarzu – dopóki śmierć nas nie powstrzyma. W tym największa zagadka. Walcząc liczymy się ze śmiercią – nawet więcej – możemy być pewni, że ona nadejdzie, a mimo to walczymy. To tak, jakby w głowie rozbrzmiewała bezustanna pobudka – wezwanie do walki, odwieczny zew krwi…

 

Jest w tym, co mówisz coś z Kafki⁵³: „Jedną z najbardziej skutecznych pokus zła jest wezwanie do walki.”

 

Kafka? Nie znam… Więc nich ci będzie: Owszem można to nazwać pokusą, ale nie mieszałbym do tego zła. Śmierć sama w sobie nie jest czymś złym. Jest jak piękna, dojrzała kobieta, w którą z zachwytem wpatrują się chłopcy, i której boją się dorośli mężczyźni. Nie ma nic do ukrycia i właśnie dlatego wydaje się tajemnicza. Paradoksalnie absurd umierania nadaje naszemu życiu krytyczny sens. Ale odkryć go możemy jedynie wtedy, kiedy się z nią zetkniemy. Będziemy mogli coś o niej powiedzieć tylko, jeśli pozwoli nam się dotknąć – czy to wówczas, gdy przychodzi po naszych bliskich, czy wówczas, gdy upomni się o nas samych. I tylko w takich okolicznościach będzie doświadczeniem, którym – w ten bądź inny sposób – podzielimy się z resztą. Jej siła tkwi w tym, że działa z ukrycia. Najpierw w spokoju, powoli wypracowuje sobie dostęp do naszej świadomości – niby jest, ale się o niej nie myśli, wreszcie umierają znajomi i wtedy staje się nieco bliższa, lecz nie na tyle by brać ją na poważnie. Ani się człowiek nie obejrzy a już dziesiątkuje rodzinę, nieśmiało podchodzi bliżej i bliżej, a ty coraz częściej masz ją w pamięci, choć nie dopuszczasz myśli, że ona idzie po ciebie. I kiedy wreszcie rozumiesz, jaki jest jej prawdziwy cel, jest już za późno. Czy kiedyś myślałeś, że umrzesz? Ale tak szczerze – z pełnym przekonaniem, że jutro cię już nie będzie? Nie odpowiadasz? Więc nie myślałeś – nikt tak nie myśli. Nawet ja – zawsze miałem nadzieję, zakrzykiwałem strach gotowy walczyć ze śmiercią aż do śmierci…W istocie jedynym momentem, w którym odniesiemy nad nią zwycięstwo, będzie chwila kiedy umrzemy. Może właśnie tu tkwi tajemnica? Zresztą nie wiem… Pocieszające w tym wszystkim jest jednak to, że wcześniej lub później, lecz z cała pewnością odkryjemy jej sekret.

 

 

Dla Alyasa, wbrew przeciwnościom, sens umierania jest czymś więcej niż tylko końcem. Alyas w śmierci widzi nowy początek – „sens przyszłości” – co, jak się zdaje jest właściwością duszy faustowskiej. Jednocześnie jest daleki od tego, by z typowym spokojem ducha uznawać nieuniknione przeznaczenie, myśli – jak niegdyś Nietzsche⁵⁴ – że winniśmy z upodobaniem chcieć tego przeznaczenia, by je z rozmysłem wypełnić. A więc świadomie wybiera przeznaczenie upadku? I tak i nie… Z jego słów wynika bowiem, że przeznaczenie jest nieubłaganą koniecznością bycia i wtedy próby podejmowania jakichkolwiek decyzji są bezcelowe, ale równocześnie odczytujemy z nich, że jest ono także losem wybranym przez nas samych, a więc „żadnym nieubłaganym fatum”. Palestyńczyk nie wyjaśnia sprzeczności między zapisanym losem a życiową decyzją – niczego nie kwestionuje. Jak Spengler⁵⁵ łączy wolę przyszłości, której możliwości stoją jeszcze otworem, z przyjęciem stałego rezultatu. „<<Historia świata jest sądem nad światem>> – trybunałem bez sędziego […] Przepowiadanie historii nie jest poznaniem, które analizuje wyznaczony z samej natury bieg dziejów, lecz śmiałą próbą i ryzykiem, mianowicie ryzykowną próbą antycypowania wyroku historii.”⁵⁶ Faustowska dusza Alyasa nie poddaje się innej interpretacji, niż tej, którą odczytujemy z perspektywy eschatologicznej. Podobnie jak w liście Patricka Pearsea, w którym starał się on uzmysłowić matce, a pośrednio potomnym jakiś ostateczny cel i sens gdy pisał: „będziemy umierać z radością i dumą […] potomność nas zapamięta i kiedyś otrzymamy błogosławieństwo z rąk jeszcze nienarodzonych pokoleń. I ty je otrzymasz, ponieważ byłaś moją matką.” Pocieszająca myśl dla kogoś, kto w przybliżeniu poznał swoją ostatnią godzinę. Także i Alyas pociesza się mówiąc na końcu, że wcześniej lub później ale wreszcie odkryjemy sekret śmierci.

 

Wydaje się, że nic nowego nie można tu dodać, że są to frazy powtarzane z pokolenia na pokolenie – spowiedź poszukująca rozgrzeszenia. Tak… ale jest w nich również coś innego, coś świeżego: życie tych ludzi to wzajemna relacja wyzwania i odpowiedzi – mimo wolności i odpowiedzialności, które tkwią w ich słowach i czynach. Takie słowa i takie uczynki przenoszą góry. Patrząc na nich jesteśmy świadkami wielkiej i prawdziwej rewolucji, jaka dokonuje się w sposobie patrzenia na świat, na ludzkie życie, w sposobie rozumienia przyszłości, a co za tym idzie wpływania na jej kształt – choćby i własną śmiercią. Bo tak po prawdzie; każdy ma swój patyk, na którym zawiśnie czyjaś głowa. I tylko od nas zależy, czyja to będzie makówka. Po zdobyciu Bastylii rozwścieczony tłum obnosił zatkniętą na pice głowę dowódcy starzy znienawidzonego więzienia, w Warszawie po upadku komunizmu powieszono pomnik Feliksa Dzierżyńskiego⁵⁷, Nicolae Ceausescu⁵⁸ zginął rozstrzelany na „śmietniku historii”, w Iraku najpierw wieszano pomniki Saddama Husajna⁵⁹, a później powieszono samego zainteresowanego. Nasi bohaterowie, gdyby tylko mieli taką sposobność, z pewnością zafundowaliby wrogom podobny los – rzecz w tym, że nie mieli. Wybrali więc inną drogę. Rzeczywistość, zwłaszcza rzeczywistość buntu domaga się ofiar. Pearse ofiarował siebie, wierząc, że tym sposobem najlepiej przysłuży się potomności. Nie walczył ze śmiercią, ale ją przyjął jako naturalne następstwo losu – równocześnie rozumiał, że koniec podróży na tym świecie jest dla niego początkiem o niebo ważniejszej wędrówki przez dzieje, zaś tam będzie miał o wiele więcej do zrobienia niż tu. Alyas natomiast, akceptując śmierć walczy z nią „aż do śmierci”. W istocie odróżnia go jedynie przyjęta metoda, ale podobnie jak Pearse wie, że skutek może być tylko jeden. Nie wiem czy rodzaj ludzki może zdobyć się na jeszcze bardziej radykalne działania. Rewolucjonista, buntownik, który niesie przed sobą, zatkniętą na patyku własną głowę?

 

PRZYPISY:

---

 

1 Wielkanocne powstanie, Easter Rising, powstanie dublińskie, wystąpienie zbrojne w Dublinie (Irlandia) w dniach 24-29 kwietnia 1916, skierowane przeciwko panowaniu brytyjskiemu. Wywołane przez Irlandzkie Bractwo Republikańskie popierane przez Sinn Féin. W Poniedziałek Wielkanocny paramilitarne oddziały Ochotników Irlandzkich oraz Armii Obywatelskiej dowodzone przez P.H. Pearse’a i J. Connolly’ego opanowały część Dublina. Proklamowano niepodległą Republikę Irlandzką na czele z P. Pearse’em. Po 5 dniach miasto zostało spacyfikowane przez wojska brytyjskie. 16 przywódców stracono, wielu powstańców aresztowano. 1917 zostali amnestionowani pod naciskiem brytyjskiej i amerykańskiej opinii publicznej.