Manifest z Ventotene a błąd genealogiczny w interpretacji Unii Europejskiej

1. Wprowadzenie: czym jest błąd genealogiczny

W debacie publicznej oraz części refleksji teoretycznej często pojawia się teza, iż współczesna Unia Europejska stanowi realizację idei zawartych w Manifeście z Ventotene (1941) autorstwa Altiera Spinellego i Ernesta Rossiego. Teza ta opiera się na założeniu ciągłości między projektem ideowym a aktualną formą instytucjonalną UE. W niniejszym tekście zostanie wykazane, że mamy tu do czynienia z błędem genealogicznym: wyjaśnianiem bieżącej ontologii porządku politycznego przez jego historyczny moment ideowy, który nie determinuje już sposobu jego istnienia.

Błąd genealogiczny polega na tym, że pochodzenie ideowe traktuje się jako zasadę aktualnego działania, mimo że doszło do zasadniczej zmiany ontologii porządku.

2. Manifest z Ventotene jako projekt ideologiczny

Manifest z Ventotene powstał w warunkach skrajnego kryzysu historycznego: wojny totalnej, rozpadu państw narodowych i kompromitacji europejskiej polityczności pierwszej połowy XX wieku¹. Tekst ten ma wszystkie konstytutywne cechy projektu ideologicznego:

jasno sformułowany telos (federalna Europa),

diagnozę fundamentalnego braku (nacjonalizm jako źródło wojny),

wezwanie do aktu założycielskiego (zerwanie z porządkiem państw narodowych),

normatywną wizję przyszłego ładu.

Manifest operuje językiem decyzji, konfliktu i odpowiedzialności historycznej. W sensie arystotelesowskim mamy tu do czynienia z czystą możnością ukierunkowaną na akt (dynamis → energeia).

3. Ontologia współczesnej Unii Europejskiej

Współczesna Unia Europejska funkcjonuje w zupełnie innej ontologii niż ta, którą zakłada Manifest. Jak pokazują analizy systemowe, UE nie jest porządkiem projektowym, lecz systemem autopojetycznym, którego podstawową zasadą nie jest realizacja idei, ale reprodukcja własnych operacji².

Cechy konstytutywne tego porządku to:

brak aitia finalis (przyczyny celowej),

ciągłość proceduralna zamiast aktu założycielskiego,

neutralizacja konfliktu zamiast jego organizacji,

prymat prawa i administracji nad decyzją polityczną.

UE nie zmierza ku określonemu spełnieniu historycznemu. Jej racjonalność jest wewnętrzna i operacyjna, a nie ideowa.

4. Trzy przesunięcia ontologiczne: od Ventotene do UE

Między projektem Spinellego a współczesną UE zaszły co najmniej trzy zasadnicze przesunięcia strukturalne:

4.1. Telos → regulacja

Projekt federalny zakładał przyszły stan spełnienia. UE operuje bez takiego punktu odniesienia, zastępując cel ciągłą regulacją.

4.2. Akt założycielski → ciągłość systemowa

Manifest wzywał do zerwania. UE rozwija się poprzez traktaty, korekty i rozszerzenia – bez momentu decyzji granicznej³.

4.3. Polityka → administracja

Konflikt ideowy i antagonizm, niezbędne dla projektu politycznego, zostały w UE systematycznie neutralizowane na rzecz konsensu proceduralnego.

Te przesunięcia nie są „zdradą” Ventotene, lecz dowodem zmiany rodzaju porządku.

5. Funkcja Ventotene we współczesnym dyskursie

Odwoływanie się do Manifestu z Ventotene pełni obecnie funkcję symbolicznej kompensacji braku telosu. W systemie, który nie wytwarza już sensu przyszłości, sens zostaje zaimportowany z przeszłości.

Ventotene działa więc jako:

mit założycielski post factum,

depozyt intencji zastępujący brak projektu,

narzędzie legitymizacji, a nie realny punkt odniesienia operacyjnego.

Jest to mechanizm charakterystyczny dla porządków późnych, które – jak zauważa Arendt – utraciły relację z historią jako przestrzenią działania, lecz zachowują jej symbole jako formy pamięci⁴.

6. Dlaczego utożsamienie jest błędem analitycznym

Utożsamienie UE z realizacją Manifestu Spinellego zaciera fakt, że:

projekty ideowe nie przetrwają swojej własnej realizacji,

sukces stabilizacyjny niszczy warunki sensowności projektu,

porządek autopojetyczny nie może działać na podstawie idei.

Jak pokazuje Luhmann, w systemach tego typu geneza historyczna nie determinuje bieżącej racjonalności⁵. Odwoływanie się do Ventotene mówi więcej o potrzebie sensu obserwatora niż o realnym sposobie funkcjonowania UE.

7. Teza końcowa

Manifest z Ventotene nie stanowi ontologicznego klucza do zrozumienia współczesnej Unii Europejskiej. Jest on klasycznym projektem ideologicznym epoki kryzysu, natomiast UE funkcjonuje jako system autopojetyczny po wyczerpaniu projektów tego typu. Odwoływanie się do Spinellego w interpretacji UE stanowi błąd genealogiczny, polegający na myleniu historycznego źródła z aktualnym sposobem istnienia porządku.

Przypisy

A. Spinelli, E. Rossi, Il Manifesto di Ventotene, 1941.

H. Maturana, F. Varela, Autopoiesis and Cognition, Reidel, Dordrecht 1980.

J. H. H. Weiler, The Constitution of Europe, Cambridge University Press, 1999.

H. Arendt, Between Past and Future, Penguin Books, 1961.

N. Luhmann, Die Gesellschaft der Gesellschaft, Suhrkamp, Frankfurt am Main 1997.