1. Autopoiesis jako kategoria analityczna
Pojęcie autopoiesis, wprowadzone pierwotnie przez H. Maturanę i F. Varelę na gruncie biologii, a następnie zaadaptowane przez Niklasa Luhmanna do teorii systemów społecznych, opisuje systemy zdolne do:
• samopodtrzymywania,
• samoreprodukcji,
• operacyjnego domknięcia¹.
System autopojetyczny:
• nie odtwarza bezpośrednio rzeczywistości zewnętrznej,
• lecz reaguje na nią wyłącznie poprzez własne operacje,
• reprodukuje własne elementy przy pomocy własnych elementów.
Zastosowanie tej kategorii do postępowania cywilnego pozwala uchwycić strukturalną zmianę charakteru procedury.
2. Postępowanie cywilne jako system operacyjnie domknięty
W modelu klasycznym postępowanie cywilne było środkiem poznania rzeczywistości prawnie relewantnej. W modelu opartym na stwierdzalności procedura staje się systemem, który:
• przetwarza wyłącznie własne operacje (pisma, wnioski, dowody, postanowienia),
• uznaje za relewantne tylko to, co może zostać ujęte w formach procesowych,
• nie potrzebuje odniesienia do świata zewnętrznego, aby funkcjonować poprawnie.
Rzeczywistość empiryczna zostaje zredukowana do bodźca inicjującego proces, lecz nie stanowi jego miary ani kryterium prawdziwości.
3. Autopojetyczny fakt procesowy
W systemie autopojetycznym fakt procesowy:
• nie jest śladem zdarzenia,
• nie jest wynikiem poznania,
• lecz produktem operacji systemowych.
Fakt powstaje wówczas, gdy:
• zostaje zgłoszony w odpowiedniej formie,
• nie zostanie skutecznie zakwestionowany,
• zostanie uznany za relewantny przez system.
Fakt procesowy reprodukuje się poprzez:
• powołania w kolejnych pismach,
• utrwalenie w protokołach,
• powtórzenie w uzasadnieniach.
4. Autopoiesis a kontradyktoryjność
Zasada kontradyktoryjności pełni w tym modelu funkcję mechanizmu selekcyjnego, nie epistemicznego.
System nie pyta:
• który opis rzeczywistości jest prawdziwy,
lecz:
• który opis utrzyma się w obiegu operacyjnym.
Spór stron staje się paliwem reprodukcji systemu:
• generuje kolejne pisma,
• inicjuje kolejne czynności,
• uzasadnia dalsze trwanie postępowania.
5. Rola sądu w systemie autopojetycznym
W systemie autopojetycznym sąd:
• nie jest poznającym podmiotem,
• nie rekonstruuje rzeczywistości,
• lecz zarządza przepływem operacji.
Sędzia:
• selekcjonuje komunikaty,
• decyduje o ich dopuszczalności,
• stabilizuje system poprzez rozstrzygnięcia formalne.
Autorytet sądu nie wynika z dostępu do prawdy, lecz z pozycji w strukturze systemu.
6. Autopoiesis a czas postępowania
Jednym z efektów autopoiesis jest samopodtrzymywanie czasu postępowania.
Postępowanie:
• trwa, ponieważ generuje kolejne operacje,
• operacje uzasadniają dalsze trwanie,
• brak rozstrzygnięcia nie jest defektem, lecz stanem stabilnym.
W tym sensie opieszałość nie jest patologią zewnętrzną, lecz wewnętrzną cechą systemu.
7. Autopoiesis a interesy profesjonalne
System autopojetyczny:
• premiuje podmioty zdolne do sprawnego operowania jego kodami,
• marginalizuje doświadczenie nieprzekładalne na język procedury.
Profesjonalni uczestnicy:
• nie muszą dążyć do zakończenia postępowania,
• ich interes może być zbieżny z dalszą reprodukcją systemu.
Autopoiesis sprzyja więc asymetrii kompetencyjnej i interesów.
8. Autopoiesis a utrata korekty wewnętrznej
W systemie domkniętym:
• korekta nie pochodzi z rzeczywistości,
• nie pochodzi z doświadczenia krzywdy,
• nie pochodzi z intuicji sprawiedliwości.
Jedyną korektą jest:
• zmiana reguł systemowych,
• reinterpretacja norm,
• modyfikacja procedury.
To oznacza, że system nie posiada immanentnego mechanizmu powrotu do rzeczywistości.
9. Autopoiesis jako dopełnienie stwierdzalności
Stwierdzalność dostarcza:
• kryterium faktu.
Autopoiesis dostarcza:
• mechanizmu reprodukcji tego faktu.
Razem tworzą system, w którym:
• prawda materialna jest zbędna,
• odniesienie do rzeczywistości fakultatywne,
• funkcjonowanie prawa niezależne od świata życia.
Postępowanie cywilne funkcjonujące w paradygmacie stwierdzalności przyjmuje charakter systemu autopojetycznego: reprodukuje własne fakty, operacje i czas trwania, nie wymagając odniesienia do rzeczywistości empirycznej ani korekty aksjologicznej; autopoiesis nie jest patologią zewnętrzną, lecz wewnętrzną zasadą jego stabilności.
Komentarze
Pokaż komentarze