1. Wprowadzenie: przesunięcie problemu prawdy
Klasyczna refleksja nad prawdą w prawie operowała dychotomią prawdy materialnej i prawdy formalnej (procesowej). Prawda materialna zakładała odniesienie do rzeczywistości – zdarzeń, relacji przyczynowych, stanów faktycznych – natomiast prawda formalna była uzasadniana jako pragmatyczny substytut tego odniesienia w warunkach ograniczeń procesowych.
W świetle przeprowadzonych analiz takie ujęcie okazuje się niewystarczające. Współczesna procedura cywilna nie operuje już prostym przeciwstawieniem prawdy materialnej i formalnej. Pomiędzy nimi wykształciła się trzecia postać prawdy – prawda proceduralna o charakterze redundantnym, która nie tylko neutralizuje odniesienie do rzeczywistości, lecz zastępuje je mechanizmem samopotwierdzania systemu.
2. Prawda materialna jako relacja odniesienia
Prawda materialna – w sensie klasycznym, wywodzącym się jeszcze z Arystotelesowskiej koncepcji adaequatio intellectus et rei – zakładała, że ustalenia prawne powinny pozostawać w relacji do tego, co rzeczywiście zaszło. Nawet jeśli relacja ta była niedoskonała, prawda materialna pełniła funkcję regulatywną: wyznaczała kierunek, ku któremu powinno zmierzać postępowanie dowodowe i rozstrzygnięcie.
W tym sensie prawda materialna była nierozerwalnie związana z:
• pojęciem przyczyny,
• czasowością zdarzeń,
• doświadczeniem życiowym,
• odpowiedzialnością podmiotu.
3. Prawda formalna jako alibi proceduralne
Prawda formalna została wprowadzona jako rozwiązanie pragmatyczne: miała umożliwiać rozstrzyganie sporów w sytuacji, gdy pełne odtworzenie rzeczywistości nie jest możliwe. Jej funkcja była pierwotnie ograniczona – prawda formalna miała zastępować prawdę materialną jedynie w zakresie koniecznym do zakończenia postępowania.
W nowoczesnym systemie proceduralnym prawda formalna ulega jednak absolutyzacji i zaczyna funkcjonować jako alibi systemowe. To, co zostało ustalone zgodnie z regułami procedury, uchodzi za prawdziwe niezależnie od relacji do rzeczywistości pozaprocesowej. Język prawdy zostaje zachowany, lecz jego funkcja poznawcza ulega zasadniczemu osłabieniu.
4. Redundancja – pojęcie i znaczenie
Aby uchwycić istotę tego przesunięcia, konieczne jest wprowadzenie pojęcia redundancji.
W teorii informacji redundancja oznacza:
• powtarzalność komunikatu,
• brak przyrostu nowej informacji,
• stabilizację systemu kosztem poznania.
W teorii systemów społecznych, rozwijanej m.in. przez Niklas Luhmann, redundancja pełni funkcję homeostatyczną: umożliwia systemowi dalsze funkcjonowanie poprzez powielanie własnych sensów, niezależnie od zmienności środowiska.
Redundancja nie jest błędem. Jest mechanizmem stabilizacji.
5. Redundancyjna prawda proceduralna – definicja
Redundancyjna prawda proceduralna to taka postać prawdy, która:
• jest wytwarzana wewnątrz systemu proceduralnego,
• jest wielokrotnie potwierdzana przez uzasadnienia, orzecznictwo i doktrynę,
• zachowuje pełną poprawność formalną,
• lecz nie zwiększa poznania rzeczywistości, do której rzekomo się odnosi.
Prawda ta:
• nie jest już relacją do świata,
• nie jest wyłącznie alibi,
• jest samopowielającym się komunikatem systemowym.
6. Redundancja a zamknięta epistemologia procedury
W konfiguracji wyznaczonej m.in. przez art. 232, 233 i 174 KPC:
• przedmiotem poznania są wyłącznie fakty procesowo relewantne,
• brak dowodu zostaje utożsamiony z brakiem faktu,
• „swobodna ocena dowodów” sankcjonuje autonomię systemu w zakresie kryteriów racjonalności.
W rezultacie procedura nie tylko ustala prawdę, lecz wytwarza własne warunki prawdziwości, które następnie sama potwierdza. Mamy do czynienia z epistemologią zamkniętą, w której każda kolejna decyzja wzmacnia sens już istniejący, bez odniesienia zewnętrznego.
7. Redundancja a niezamierzone modele sensu (Skolem)
Mechanizm ten można opisać w analogii do twierdzenia Löwenheima–Skolema: formalny system zawsze dopuszcza modele wewnętrznie poprawne, lecz niezamierzone semantycznie. W prawie proceduralnym prowadzi to do sytuacji, w której system realizuje modele prawdy poprawne formalnie, lecz obce zamierzonej interpretacji prawa jako formy sprawiedliwości.
Redundancyjna prawda proceduralna jest więc skutkiem strukturalnym formalizacji, a nie wynikiem nadużyć czy błędów indywidualnych.
8. Konsekwencje: prawda jako element homeostazy systemu
Redundancyjna prawda proceduralna:
• stabilizuje system,
• umożliwia jego dalszą reprodukcję,
• neutralizuje krytykę zewnętrzną,
• eliminuje korektę aksjologiczną.
Jednocześnie prowadzi do:
• utraty relacji między prawdą a rzeczywistością,
• zastąpienia poznania rozstrzygalnością,
• podporządkowania sensu wymogom proceduralnym.
W tym sensie prawda przestaje być kategorią poznawczą, a staje się funkcją operacyjną systemu.
Współczesna procedura prawna nie operuje już prostym przeciwstawieniem prawdy materialnej i formalnej. Pomiędzy nimi wykształciła się redundancyjna prawda proceduralna – samopotwierdzający się mechanizm wytwarzania rozstrzygnięć, który stabilizuje system kosztem odniesienia do rzeczywistości, sensu i sprawiedliwości.
Redundancja ta nie jest patologią, lecz logicznym następstwem autonomizacji procedury. To ona sprawia, że system prawa może funkcjonować poprawnie formalnie, a zarazem oddalać się od tego, co pierwotnie miało być jego treścią: życia, prawdy i odpowiedzialności podmiotu.
Komentarze
Pokaż komentarze