1. Wprowadzenie
Historia nauki zwykle przedstawiana jest jako linearny proces:
odkrycie → uznanie → postęp.
Jednak rzeczywisty rozwój nauki ma strukturę znacznie bardziej złożoną. Istnieją bowiem dwa przeciwstawne, lecz komplementarne zjawiska:
odkrycia prawdziwe lub istotne, które przez długi czas pozostają niewidzialne dla systemu nauki,
teorie uznane, nagrodzone i modalnie ustabilizowane, które później tracą centralność lub zostają częściowo zdeaktualizowane.
Oba przypadki pokazują, że nauka:
nie operuje bezpośrednio na „prawdzie”,
lecz na modalnie organizowanych strukturach sensu.
Celem niniejszego tekstu jest analiza tych dwóch procesów:
przedoperacyjności odkryć,
oraz modalnej dezaktualizacji teorii.
2. Odkrycia przedoperacyjne
2.1. Gregor Mendel: odkrycie bez modalności biologii
Gregor Mendel opublikował swoje badania nad dziedziczeniem w 1866 roku¹.
Jego prawa:
segregacji,
i niezależnej asortacji cech,
stanowią dziś fundament genetyki.
Jednak w XIX wieku:
biologia nie posiadała jeszcze struktury pojęciowej umożliwiającej integrację pojęcia „genu”,
brakowało aparatu eksperymentalnego i matematycznego,
dominowały modele ciągłości dziedziczenia.
Odkrycie Mendla:
istniało epistemicznie,
lecz nie mogło zostać modalnie ustabilizowane przez system biologii.
Dopiero około 1900 roku:
Hugo de Vries,
Carl Correns,
i Erich von Tschermak
ponownie „odkryli” prawa Mendla².
Przypadek ten pokazuje:
odkrycie może poprzedzać modalność systemu zdolnego do jego rozpoznania.
2.2. Ignaz Semmelweis: prawda bez integracji systemowej
Ignaz Semmelweis zauważył w połowie XIX wieku, że:
mycie rąk przez lekarzy znacząco redukuje śmiertelność kobiet po porodzie³.
Empiryczne wyniki były jednoznaczne.
Jednak:
teoria drobnoustrojów jeszcze nie istniała,
system medyczny nie posiadał operatorów sensu umożliwiających integrację odkrycia,
Semmelweis został odrzucony i zmarginalizowany.
Prawda:
była operacyjnie niewidzialna.
Dopiero rozwój:
Pasteura,
Kocha,
i mikrobiologii,
umożliwił retroaktywną integrację jego obserwacji.
2.3. Alfred Wegener: kontynenty przed tektoniką płyt
Alfred Wegener zaproponował teorię dryfu kontynentów w 1912 roku⁴.
Problem polegał na tym, że:
geologia nie dysponowała jeszcze mechanizmem wyjaśniającym ruch płyt,
dominujący model Ziemi był statyczny,
teoria wydawała się „niefizyczna”.
Wegener:
posiadał trafną intuicję,
lecz brakowało modalnej infrastruktury systemu.
Dopiero po II wojnie światowej:
rozwój badań dna oceanicznego,
paleomagnetyzmu,
i tektoniki płyt
umożliwił pełną integrację jego teorii.
3. Odkrycia istniejące przed nauką
Wszystkie powyższe przypadki pokazują ten sam mechanizm:
Powstaje więc:
przedpole modalne nauki
— przestrzeń odkryć:
istniejących,
lecz niewidzialnych dla aktualnej autopoiesis systemu.
4. Druga strona problemu: modalna dezaktualizacja teorii
Jeżeli istnieją odkrycia:
zbyt wczesne dla systemu,
to istnieją również teorie:
zbyt silnie ustabilizowane przez system,
które później tracą modalną centralność.
4.1. Nagrodzone teorie eteru
Pod koniec XIX wieku:
teoria eteru była centralnym elementem fizyki⁵.
Wielu wybitnych uczonych:
traktowało eter jako konieczny substrat fal elektromagnetycznych.
Po teorii względności:
eter utracił status ontologiczny,
a cała modalność fizyki została zreorganizowana.
System:
wcześniej stabilizował eter jako konieczny,
później zdeaktualizował go niemal całkowicie.
4.2. Nagroda Nobla dla Johannesa Fibigera
Johannes Fibiger otrzymał Nobel Prize in Physiology or Medicine za rzekome odkrycie pasożytniczej przyczyny raka⁶.
Później okazało się, że:
jego interpretacja była błędna,
nowotwory były związane głównie z niedoborami witaminowymi.
To pokazuje, że:
Nobel stabilizuje aktualną modalność systemu,
a nie ponadczasową prawdę.
4.3. Eugenika jako modalność nauki początku XX wieku
Na początku XX wieku:
eugenika była uznawana za nowoczesną i naukową⁷,
wspierali ją wybitni uczeni,
posiadała instytucjonalną centralność.
Dziś:
została niemal całkowicie zdelegitymizowana.
Przypadek ten pokazuje:
modalna centralność nie gwarantuje trwałości epistemicznej.
5. Nauka jako dynamiczna organizacja modalności
Z perspektywy teorii systemów:
nauka nie operuje bezpośrednio na prawdzie,
lecz na:
możliwościach integracji,
stabilizacji sensu,
organizacji powtarzalności.
To oznacza, że:
prawda może wyprzedzać naukę,
a nauka może stabilizować struktury później dezaktualizowane.
6. Modalność zamiast prawdy
W klasycznym modelu:
Nauka→Prawda
W modelu modalno-autopoietycznym:
Nauka→stabilizacja modalności
Prawda:
nie znika,
lecz przestaje być jedynym organizatorem historii nauki.
7. Wnioski
Historia nauki ujawnia dwa komplementarne zjawiska:
odkrycia prawdziwe, lecz przedoperacyjne,
teorie modalnie centralne, lecz później zdeaktualizowane.
Oba przypadki pokazują, że:
nauka nie jest prostym mechanizmem odkrywania prawdy,
lecz dynamicznym systemem organizacji modalności poznawczej.
Przedpole modalne nauki:
poprzedza operacyjność systemu,
wskazuje granice aktualnej autopoiesis,
oraz ujawnia fundamentalną niezupełność każdej historycznej organizacji wiedzy.
Przypisy
Gregor Mendel, “Versuche über Pflanzen-Hybriden,” Verhandlungen des naturforschenden Vereins in Brünn 4 (1866).
Thomas Kuhn, The Structure of Scientific Revolutions (Chicago: University of Chicago Press, 1962).
Sherwin B. Nuland, The Doctors’ Plague: Germs, Childbed Fever, and the Strange Story of Ignác Semmelweis (New York: Norton, 2003).
Alfred Wegener, Die Entstehung der Kontinente und Ozeane (Braunschweig: Vieweg, 1915).
Olivier Darrigol, Electrodynamics from Ampère to Einstein (Oxford: Oxford University Press, 2000).
Ronald W. Clark, The Life of Ernst Chain (London: Weidenfeld & Nicolson, 1985), fragmenty dot. krytyki Fibigera.
Daniel Kevles, In the Name of Eugenics (Berkeley: University of California Press, 1985).
Bibliografia
Darrigol, Olivier. Electrodynamics from Ampère to Einstein. Oxford: Oxford University Press, 2000.
Kevles, Daniel. In the Name of Eugenics. Berkeley: University of California Press, 1985.
Kuhn, Thomas. The Structure of Scientific Revolutions. Chicago: University of Chicago Press, 1962.
Mendel, Gregor. “Versuche über Pflanzen-Hybriden.” Verhandlungen des naturforschenden Vereins in Brünn 4 (1866).
Nuland, Sherwin B. The Doctors’ Plague. New York: Norton, 2003.
Wegener, Alfred. Die Entstehung der Kontinente und Ozeane. Braunschweig: Vieweg, 1915.
Komentarze
Pokaż komentarze