Semantyka modalna: logodygmat i autopoietyczna organizacja znaczenia

Abstrakt

Artykuł rozwija koncepcję semantyki modalnej jako kolejnego etapu logodygmatu. Punktem wyjścia jest klasyczny problem relacji pomiędzy znakiem, znaczeniem i rzeczywistością. Autor argumentuje, że współczesna teoria znaczenia coraz częściej odchodzi od statycznego rozumienia semantyki jako relacji pomiędzy słowem i przedmiotem na rzecz rozumienia znaczenia jako efektu reprodukcji komunikacyjnej. Analiza prowadzi do sformułowania pojęcia semantyki autopoietycznej, w której znaczenie nie jest własnością znaku ani przedmiotu, lecz stabilizowaną modalnością komunikacyjną reprodukowaną przez system.

1. Wprowadzenie

Klasyczna filozofia języka stawiała pytanie:

Co oznacza znak?

Od Arystotelesa po Fregego dominował model, w którym znak odnosił się do określonego przedmiotu lub pojęcia.

Semantyka była rozumiana jako teoria relacji:

Znak → Przedmiot

lub:

Wyrażenie → Znaczenie

Współczesna teoria komunikacji, teoria systemów oraz autopoiesis stawiają jednak inne pytanie:

W jaki sposób znaczenie utrzymuje swoją stabilność?

Punkt ciężkości przesuwa się z relacji odniesienia na relację reprodukcji.

2. Klasyczny model semantyczny

W tradycji klasycznej znak pełni funkcję reprezentacyjną.

Słowo „drzewo” oznacza drzewo.

Słowo „człowiek” oznacza człowieka.

Prawda polega na zgodności pomiędzy znakiem a rzeczywistością.

Schemat ten można zapisać jako:

Znak → Rzeczywistość

Znaczenie jest tutaj czymś pośrednim pomiędzy słowem i rzeczą.

Semantyka pełni funkcję mostu pomiędzy językiem a światem.

3. Problem znaczenia

Model klasyczny napotyka jednak trudność.

Znaczenia nie są niezmienne.

Słowa:

własność,

pieniądz,

demokracja,

nauka,

prawda,

zmieniają swoje zakresy znaczeniowe.

Co więcej, różne społeczności mogą używać tych samych słów w odmienny sposób.

Powstaje pytanie:

Co właściwie stabilizuje znaczenie?

Jeżeli znaczenie nie jest tożsame z rzeczą, a jednocześnie nie jest dowolne, musi istnieć mechanizm jego reprodukcji.

4. Morris i trzy poziomy znaku

Charles Morris wyróżnił trzy podstawowe poziomy analizy znaku:

syntaktykę

czyli relacje znaków do znaków,

semantykę

czyli relacje znaków do przedmiotów,

pragmatykę

czyli relacje znaków do użytkowników.^1

Model ten stanowił istotne rozszerzenie klasycznej teorii znaczenia.

Nie odpowiadał jednak na pytanie o warunki reprodukcji samego znaczenia.

5. Od znaczenia do reprodukcji znaczenia

Semantyka modalna proponuje zmianę perspektywy.

Pytanie:

Co oznacza znak?

zostaje zastąpione pytaniem:

Jak system reprodukuje znaczenie znaku?

Znaczenie nie jest tutaj rozumiane jako statyczna treść.

Jest procesem.

Można powiedzieć, że znaczenie istnieje tylko o tyle, o ile jest skutecznie odtwarzane w kolejnych aktach komunikacji.

6. Autopoiesis znaczenia

Z perspektywy autopoietycznej komunikacja nie przekazuje gotowych znaczeń.

Komunikacja reprodukuje komunikację.^2

Znaczenie powstaje jako efekt tej reprodukcji.

Schemat klasyczny:

Znak → Znaczenie

zostaje zastąpiony przez:

Komunikacja → Znaczenie → Komunikacja

Znaczenie staje się elementem obiegu komunikacyjnego.

7. Modalność znaczenia

Każde znaczenie funkcjonuje w określonej przestrzeni możliwości.

Słowo „prawo” nie posiada jednego znaczenia.

Może oznaczać:

normę,

uprawnienie,

system prawny,

ideę sprawiedliwości.

Znaczenie aktualizowane jest zależnie od warunków komunikacyjnych.

Można powiedzieć, że znaczenie posiada charakter modalny.

Nie istnieje jako jedna treść.

Istnieje jako przestrzeń możliwych aktualizacji.

8. Logodygmat znaczenia

Klasyczna semantyka organizowała relacje pomiędzy znakami i rzeczami.

Semantyka modalna organizuje relacje pomiędzy możliwymi znaczeniami.

Powstaje nowy logodygmat:

Możliwe znaczenia → Stabilizacja → Znaczenie aktualne

Znaczenie nie jest już punktem wyjścia.

Jest wynikiem stabilizacji.

9. Przykład prawa

Termin „własność” nie oznacza tej samej rzeczy:

w prawie rzymskim,

w średniowieczu,

w kapitalizmie,

w prawie socjalistycznym.

Pomimo tego istnieje ciągłość komunikacyjna.

Nie wynika ona z niezmiennego znaczenia.

Wynika z reprodukcji systemu komunikacyjnego prawa.

Prawo nie przechowuje znaczeń.

Prawo reprodukuje warunki ich używania.

10. Przykład nauki

Podobnie dzieje się w nauce.

Pojęcie „atomu” u Demokryta, Daltona, Bohra i współczesnej fizyki oznacza coś innego.

Jednak komunikacja naukowa zachowuje ciągłość.

To nie znaczenie jest niezmienne.

Niezmienny pozostaje proces reprodukcji znaczeń.

11. Semantyka a prawda

W klasycznej teorii:

zgodność znaku z rzeczywistością

W semantyce modalnej:

stabilizacja określonej organizacji znaczenia

Nie oznacza to negacji rzeczywistości.

Oznacza przesunięcie punktu ciężkości z reprezentacji na reprodukcję.

Prawda staje się własnością organizacji komunikacyjnej.

12. Wnioski

Semantyka modalna nie zastępuje klasycznej semantyki.

Stanowi jej rozwinięcie.

Klasyczna semantyka pyta:

Co oznacza znak?

Semantyka modalna pyta:

Jak reprodukowane jest znaczenie?

Przedmiotem badań nie jest już pojedynczy znak ani pojedyncze znaczenie.

Przedmiotem badań stają się warunki stabilizacji znaczeń w systemach komunikacyjnych.

W tym sensie semantyka modalna stanowi odpowiednik autopoietycznej logiki.

Jeżeli logika autopoietyczna bada reprodukcję kryteriów poprawności, to semantyka modalna bada reprodukcję kryteriów znaczenia.

Znaczenie nie jest więc ani własnością słowa, ani własnością przedmiotu.

Jest efektem autopoietycznej organizacji komunikacji.

Przypisy

Charles Morris, Foundations of the Theory of Signs, 1938.

Niklas Luhmann, Soziale Systeme, 1984.

Gottlob Frege, Über Sinn und Bedeutung, 1892.

Alfred Tarski, The Concept of Truth in Formalized Languages, 1933.

Humberto Maturana, Francisco Varela, Autopoiesis and Cognition, 1980.

Charles Sanders Peirce, prace z zakresu semiotyki i teorii znaku.