Abstrakt
Artykuł rozwija koncepcję pedagogiki modalnej jako kolejnego poziomu logodygmatu. Punktem wyjścia jest teza, że wychowanie nie polega przede wszystkim na przekazywaniu wiedzy, lecz na reprodukcji warunków uczestnictwa człowieka w kulturze i społeczeństwie. Pedagogika zostaje przedstawiona jako proces organizowania relacji pomiędzy naturą, kulturą i przestrzenią społeczną. W tym ujęciu szkoła, rodzina i instytucje wychowawcze nie reprodukują wyłącznie informacji, ale również sposoby rozumienia świata, autorytetu, wspólnoty, odpowiedzialności i samego człowieka. Pedagogika staje się zatem jednym z podstawowych mechanizmów autopoietycznej reprodukcji społeczeństwa.
1. Problem wychowania
W klasycznym rozumieniu pedagogika zajmuje się wychowaniem i nauczaniem.
Najczęściej przyjmuje się, że jej zadaniem jest:
• przekazywanie wiedzy,
• kształtowanie postaw,
• przygotowanie do życia społecznego.
Takie ujęcie jest jednak niewystarczające.
Nie wyjaśnia bowiem, dlaczego społeczeństwa uczą różnych rzeczy, dlaczego uznają odmienne wzory zachowań za pożądane oraz dlaczego podobne systemy edukacyjne mogą prowadzić do odmiennych rezultatów kulturowych.
Pedagogika modalna proponuje inne pytanie:
Jakie warunki uczestnictwa człowieka w świecie są reprodukowane poprzez wychowanie?
2. Od wiedzy do uczestnictwa
Największym uproszczeniem nowoczesnej pedagogiki jest utożsamienie wychowania z przekazywaniem wiedzy.
W rzeczywistości szkoła nigdy nie przekazuje wyłącznie informacji.
Przekazuje również:
• sposoby interpretacji rzeczywistości,
• modele autorytetu,
• wzorce odpowiedzialności,
• sposoby rozumienia sukcesu,
• sposoby uczestnictwa we wspólnocie.
Matematyka, historia czy biologia są jednocześnie nauczaniem określonych sposobów obecności w świecie.
3. Natura i wychowanie
W antropologii modalnej natura organizowała człowieka jako podmiot.
Dziecko przychodzi na świat jako byt posiadający określone możliwości rozwojowe.
Nie rodzi się jednak jako uczestnik kultury.
Nie rodzi się jako obywatel.
Nie rodzi się jako członek określonej wspólnoty symbolicznej.
Wychowanie stanowi proces przejścia pomiędzy naturą a kulturą.
Nie tworzy człowieka.
Organizuje możliwości jego rozwoju.
4. Rodzina jako pierwsza szkoła
Pierwszym środowiskiem pedagogicznym nie jest szkoła.
Jest nim rodzina.
To w rodzinie dziecko po raz pierwszy spotyka:
• autorytet,
• odpowiedzialność,
• współpracę,
• konflikt,
• zaufanie,
• solidarność.
Rodzina nie przekazuje wyłącznie norm.
Przekazuje sposób uczestnictwa w rzeczywistości społecznej.
W tym sensie jest pierwszym miejscem reprodukcji przestrzeni społecznej.
5. Szkoła jako organizacja możliwości
Szkoła nie jest wyłącznie instytucją nauczania.
Jest instytucją organizującą możliwości społeczne.
Uczy nie tylko treści.
Uczy również:
• dyscypliny,
• hierarchii,
• współpracy,
• rywalizacji,
• odpowiedzialności za własne działania.
W rezultacie szkoła reprodukuje nie tylko wiedzę, ale również określony model uczestnictwa społecznego.
6. Habitus pedagogiczny
W tym miejscu szczególnego znaczenia nabiera koncepcja habitusu rozwijana przez Pierre Bourdieu.
Najważniejsze elementy wychowania nie są zwykle przekazywane explicite.
Nie funkcjonują jako zestaw reguł.
Są uwewnętrzniane poprzez codzienne praktyki.
Dziecko nie tyle uczy się świata.
Uczy się sposobu bycia w świecie.
Powstaje habitus pedagogiczny.
7. Pedagogika i reprodukcja kultury
Każda kultura musi rozwiązać ten sam problem.
Jak sprawić, aby następne pokolenie uznało określony świat za własny?
Odpowiedzią jest pedagogika.
To właśnie wychowanie reprodukuje:
• język,
• symbole,
• pamięć zbiorową,
• wzory zachowań,
• system wartości.
Kultura trwa dlatego, że zostaje przekazana.
8. Pedagogika i przestrzeń społeczna
Podobnie jak kultura, również społeczeństwo reprodukuje się poprzez wychowanie.
Socjalizacja oznacza wprowadzenie jednostki do istniejących relacji społecznych.
Dziecko uczy się:
• komu ufać,
• komu nie ufać,
• jakie role są pożądane,
• jakie zachowania są nagradzane,
• jakie zachowania są sankcjonowane.
W ten sposób wychowanie reprodukuje strukturę społeczną.
9. Pedagogika i polityka
W tym miejscu pedagogika spotyka politykę.
Polityka organizuje teraźniejszość wspólnoty.
Pedagogika organizuje przyszłe możliwości tej wspólnoty.
Spory dotyczące:
• historii,
• patriotyzmu,
• religii,
• autorytetu,
• obywatelskości,
są w istocie sporami o przyszły kształt człowieka społecznego.
Nie chodzi jedynie o treści programowe.
Chodzi o reprodukcję określonych sposobów uczestnictwa w świecie.
10. Kryzys pedagogiczny
Współczesne społeczeństwa coraz częściej doświadczają kryzysu pedagogicznego.
Nie wynika on wyłącznie z problemów szkoły.
Wynika z rozpadu wspólnego obrazu człowieka.
Jeżeli nie istnieje zgoda co do tego:
• kim jest człowiek,
• czym jest wspólnota,
• czym jest odpowiedzialność,
wówczas wychowanie traci punkt odniesienia.
Pedagogika zaczyna reprodukować niepewność zamiast uczestnictwa.
11. Autopoiesis wychowania
Najważniejszą cechą pedagogiki jest jej charakter autopoietyczny.
Wychowanie nie reprodukuje jedynie wiedzy.
Reprodukuje warunki reprodukcji wiedzy.
Nie reprodukuje jedynie społeczeństwa.
Reprodukuje warunki reprodukcji społeczeństwa.
Nie reprodukuje jedynie kultury.
Reprodukuje warunki reprodukcji kultury.
W tym sensie pedagogika znajduje się u podstaw wszystkich procesów społecznych.
12. Logodygmat pedagogiczny
Logodygmat pedagogiczny można przedstawić następująco:
Natura
↓
Podmiot
↓
Wychowanie
↓
Jednostka kulturowa
↓
Socjalizacja
↓
Uczestnik przestrzeni społecznej
↓
Reprodukcja kultury i społeczeństwa
↓
Nowe wychowanie
Proces zostaje zamknięty.
Społeczeństwo wychowuje człowieka, który następnie współuczestniczy w wychowywaniu kolejnego pokolenia.
13. Wnioski
Pedagogika nie jest wyłącznie techniką nauczania.
Nie jest nawet wyłącznie teorią wychowania.
Stanowi mechanizm organizowania przejścia pomiędzy naturą, kulturą i społeczeństwem.
Dzięki niej biologiczny podmiot staje się uczestnikiem świata znaczeń oraz przestrzeni społecznej.
W tym sensie pedagogika jest jednym z najważniejszych mechanizmów autopoietycznej reprodukcji człowieka.
Podstawowe pytanie pedagogiki modalnej nie brzmi więc:
Jak przekazywać wiedzę?
Lecz:
Jak reprodukowane są warunki uczestnictwa człowieka w kulturze, społeczeństwie i świecie znaczeń?
To właśnie na tym poziomie wychowanie okazuje się nie dodatkiem do życia społecznego, lecz jednym z jego fundamentalnych mechanizmów organizacyjnych.
Bibliografia
• Aristotle, Polityka.
• Thomas Aquinas, Summa Theologiae.
• Émile Durkheim, Education et sociologie.
• John Dewey, Democracy and Education.
• Pierre Bourdieu, La reproduction.
• Paulo Freire, Pedagogy of the Oppressed.
• Piotr Sztompka, Socjologia. Analiza społeczeństwa.
• Niklas Luhmann, Das Erziehungssystem der Gesellschaft.
Komentarze
Pokaż komentarze