Abstrakt
Artykuł podejmuje próbę porównania klasycznej teorii struktur dyssypatywnych z proponowaną koncepcją kompensacji organizacyjnej. Punktem wyjścia jest teoria Ilya Prigogine, zgodnie z którą samoorganizacja powstaje w układach otwartych, dalekich od równowagi termodynamicznej. Autor proponuje uogólnienie tej perspektywy poprzez rozróżnienie otwartości energetycznej, materialnej oraz organizacyjnej. W konsekwencji pojawia się hipoteza, że zdolność systemu do reprodukcji organizacji nie zawsze wymaga klasycznej otwartości termodynamicznej. Może wynikać z zachowania ciągłości możliwości organizacyjnej.
Słowa kluczowe: Prigogine, struktury dyssypatywne, systemy złożone, logodygmat, kompensacja organizacyjna, metaontologia.
1. Wprowadzenie
Jednym z najważniejszych osiągnięć współczesnej nauki było wykazanie, że porządek może spontanicznie powstawać w układach dalekich od równowagi termodynamicznej.
Najpełniej ideę tę rozwinął Ilya Prigogine, wprowadzając pojęcie struktur dyssypatywnych.¹
Klasyczna interpretacja zakłada, że samoorganizacja wymaga przepływu materii lub energii pomiędzy układem a otoczeniem.
Powstaje jednak pytanie.
Czy warunek ten posiada charakter uniwersalny?
2. Prigogine i organizacja daleka od równowagi
Według teorii struktur dyssypatywnych organizacja pojawia się dzięki ciągłemu przepływowi energii.
Układ pozostaje otwarty.
Nie osiąga równowagi.
To właśnie odległość od równowagi umożliwia spontaniczne powstawanie nowych struktur.
Teoria ta znalazła zastosowanie w chemii, biologii oraz fizyce układów złożonych.
3. Problem Wszechświata
Na gruncie współczesnej kosmologii pojawia się jednak trudność.
Wszechświat zazwyczaj traktowany jest jako układ bez zewnętrznej wymiany materii i energii.
Jeżeli tak, to nie spełnia klasycznego warunku otwartości.
Jednocześnie obserwujemy:
powstawanie gwiazd,
narodziny galaktyk,
ewolucję planet,
rozwój życia,
powstawanie nowych poziomów organizacji.
Powstaje więc pytanie.
Czy organizacja rzeczywiście wymaga wyłącznie otwartości energetycznej?
4. Trzy poziomy otwartości
Proponowana teoria wprowadza rozróżnienie trzech rodzajów otwartości.
4.1 Otwartość energetyczna
Dotyczy wymiany energii pomiędzy układem i otoczeniem.
Jest podstawową kategorią termodynamiki.
4.2 Otwartość materialna
Dotyczy wymiany materii.
Opisuje klasyczne układy biologiczne oraz chemiczne.
4.3 Otwartość organizacyjna
Dotyczy zdolności systemu do tworzenia nowych struktur organizacyjnych.
Nie musi oznaczać istnienia zewnętrznego źródła energii ani materii.
Może polegać na wewnętrznej reorganizacji procesów zachodzących w systemie.
5. Kompensacja organizacyjna
W proponowanym ujęciu organizacja nie jest utożsamiana z konkretną strukturą.
Organizacja sama podlega ewolucji.
Dlatego przedmiotem reprodukcji nie jest określona postać organizacji.
Reprodukcji podlega możliwość dalszej organizacji.
Mechanizm ten nazwano kompensacją organizacyjną.
Kompensacja hierarchiczna okazuje się jedynie jednym z jej szczególnych przypadków.
6. Przykłady
W geologii aktywność wulkaniczna uczestniczy w reorganizacji procesów zachodzących we wnętrzu planety.
W biologii organizmy zachowują ciągłość dzięki nieustannej wymianie własnych elementów.
W chemii równowaga dynamiczna utrzymywana jest przez ciągłe reakcje.
W społeczeństwach zmiany instytucjonalne umożliwiają reprodukcję wspólnot.
We wszystkich tych przypadkach zachowaniu nie podlega konkretna struktura.
Zachowaniu podlega zdolność do dalszej reorganizacji.
7. Metaontologiczne przesunięcie
Klasyczna teoria struktur dyssypatywnych odpowiada na pytanie:
Jak powstaje porządek?
Proponowana teoria stawia pytanie odmienne.
Jak zachowana zostaje możliwość dalszego organizowania porządku?
Nie chodzi więc o pojedynczą strukturę.
Przedmiotem analizy staje się przestrzeń organizacyjnych możliwości.
8. Wnioski
Nie ma potrzeby przeciwstawiania proponowanej koncepcji teorii Prigogine'a.
Obie odnoszą się do różnych poziomów opisu.
Termodynamika bada warunki fizyczne powstawania struktur.
Metaontologia analizuje warunki zachowania możliwości ich dalszej reprodukcji.
Jeżeli przedstawiona hipoteza jest trafna, to klasyczna otwartość energetyczna stanowi jedynie jeden z możliwych mechanizmów organizacji systemów złożonych.
Znacznie bardziej ogólną kategorią okazuje się otwartość organizacyjna, rozumiana jako zdolność systemu do zachowania ciągłości własnej przestrzeni organizacyjnych możliwości.
Przypisy
Ilya Prigogine, From Being to Becoming: Time and Complexity in the Physical Sciences, 1980; Ilya Prigogine, Order Out of Chaos (wspólnie z Isabelle Stengers), 1984.
Por. Ludwig von Bertalanffy, General System Theory, 1968.
Zob. także Humberto Maturana i Francisco Varela, Autopoiesis and Cognition, 1980, gdzie trwałość systemu opisywana jest jako reprodukcja organizacji operacyjnej.
W niniejszym tekście pojęcia „kompensacja organizacyjna” i „otwartość organizacyjna” stanowią element autorskiego aparatu pojęciowego. Nie zastępują klasycznych pojęć termodynamicznych ani teorii układów dynamicznych, lecz proponują ich interpretację na poziomie metaontologicznym.
Komentarze
Pokaż komentarze (1)