Pomiędzy teorią systemów a metaontologią

Abstrakt

Artykuł podejmuje próbę określenia miejsca logodygmatu wobec klasycznej teorii systemów oraz współczesnych nauk o złożoności. Punktem wyjścia jest obserwacja, że zarówno ogólna teoria systemów, teoria struktur dyssypatywnych, teoria samoorganizacji, teoria złożoności algorytmicznej, jak i teoria sieci koncentrują się przede wszystkim na opisie istniejących organizacji oraz mechanizmów ich powstawania. Proponowana koncepcja przesuwa jednak poziom analizy. Przedmiotem badań staje się nie organizacja jako taka, lecz reprodukcja przestrzeni możliwości organizacyjnych umożliwiających powstawanie kolejnych organizacji. Autor proponuje interpretację tego przesunięcia jako przejście od teorii systemów do metaontologii organizacji.

Słowa kluczowe: teoria systemów, logodygmat, metaontologia, samoorganizacja, systemy złożone, organizacja możliwości, autopoiesis.

1. Wprowadzenie

Od połowy XX wieku rozwój nauki doprowadził do powstania wielu teorii próbujących opisać zachowanie systemów złożonych.

Najważniejsze z nich obejmują:

ogólną teorię systemów Ludwig von Bertalanffy,

teorię struktur dyssypatywnych Ilya Prigogine,

teorię autopoiesis Humberto Maturana i Francisco Varela,

teorię złożoności algorytmicznej Andrey Kolmogorov,

teorię sieci i grafów rozwijaną m.in. przez Daniela Minolego.

Pomimo znacznych różnic wszystkie te koncepcje łączy wspólne pytanie:

Jak powstaje organizacja systemu?

Proponowana teoria logodygmatu stawia pytanie odmienne.

Dlaczego system zachowuje zdolność do tworzenia kolejnych organizacji?

2. Ogólna teoria systemów

Ludwig von Bertalanffy dążył do stworzenia uniwersalnego języka opisu organizmów, społeczeństw, planet oraz układów technicznych.

Wspólnym mianownikiem miała być organizacja systemu niezależnie od jego materialnej natury.¹

Było to jedno z najbardziej ambitnych przedsięwzięć XX wieku.

Jednak głównym przedmiotem analizy pozostawał system już istniejący.

3. Prigogine i samoorganizacja

Ilya Prigogine wykazał, że porządek może spontanicznie wyłaniać się w układach dalekich od równowagi termodynamicznej.²

Powstanie struktur dyssypatywnych nie wymaga centralnego projektanta.

Wystarczają odpowiednie relacje pomiędzy elementami systemu.

Był to przełom w rozumieniu samoorganizacji.

Jednak również tutaj głównym pytaniem pozostaje:

Jak powstaje organizacja?

4. Złożoność

Andrey Kolmogorov zaproponował opis złożoności poprzez długość najkrótszego programu zdolnego wygenerować określony ciąg symboli.³

Daniel Minoli rozszerzył podobne intuicje na strukturę grafów, wskazując, że złożoność zależy nie tylko od liczby elementów, ale również od liczby relacji pomiędzy nimi.⁴

Teorie te pozwalają mierzyć stopień organizacji.

Nie odpowiadają jednak na pytanie, dlaczego dana organizacja zachowuje zdolność dalszego rozwoju.

5. Samoorganizacja a reprodukcja organizacji

Współczesna teoria samoorganizacji pokazuje, że wiele struktur powstaje bez centralnego sterowania.

Klucz ptaków, kolonie mrówek, termity, prądy oceaniczne czy spontaniczne ruchy społeczne stanowią klasyczne przykłady organizacji emergentnej.

Wyjaśniają one mechanizm powstawania porządku.

Nie odpowiadają jednak na pytanie bardziej ogólne.

Dlaczego system zachowuje zdolność do nieustannego odtwarzania podobnych organizacji pomimo wymiany własnych elementów?

Dlaczego kolejne pokolenia ptaków ponownie tworzą klucze?

Dlaczego kolejne kolonie mrówek odtwarzają złożoną organizację?

Dlaczego społeczeństwa zachowują zdolność budowania nowych instytucji?

Problem dotyczy już nie samej organizacji.

Dotyczy reprodukcji możliwości organizacyjnych.

6. Przestrzeń możliwości

Proponowana teoria przesuwa punkt ciężkości analizy.

Nie pyta przede wszystkim o organizację.

Nie pyta nawet o samoorganizację.

Pyta o warunki zachowania przestrzeni organizacyjnych możliwości.

Przedmiotem reprodukcji nie jest konkretna struktura.

Nie jest nim pojedyncza możliwość.

Reprodukowana zostaje architektura relacji umożliwiająca pojawianie się kolejnych organizacji.

Można powiedzieć, że system zachowuje nie tyle określoną organizację, ile zdolność organizowania.

7. Metaontologiczne przesunięcie

Różnicę pomiędzy teorią systemów a proponowaną koncepcją można przedstawić następująco.

Nie oznacza to zastąpienia wcześniejszych teorii.

Przeciwnie.

Każda z nich odpowiada na inne pytanie.

Logodygmat proponuje jedynie bardziej ogólny poziom interpretacji.

8. Metaontologia organizacji

Jeżeli przedmiotem reprodukcji staje się przestrzeń organizacyjnych możliwości, wówczas organizacja nie jest kategorią pierwotną.

Organizacja sama podlega reprodukcji.

Nie zachowuje się konkretna struktura.

Nie zachowuje się nawet konkretny sposób organizacji.

Reprodukcji podlega zdolność systemu do tworzenia kolejnych organizacji.

Oznacza to przejście od klasycznej teorii systemów do metaontologii organizacji.

Przedmiotem badań stają się warunki możliwości organizowania, a nie jedynie same organizacje.

9. Wnioski

Proponowana teoria nie stanowi alternatywy wobec teorii systemów.

Stanowi próbę ich filozoficznego uogólnienia.

Jeżeli hipoteza jest trafna, organizacja nie jest kategorią najbardziej podstawową.

Bardziej fundamentalna okazuje się architektura przestrzeni możliwości organizacyjnych.

To ona umożliwia pojawianie się nowych struktur, ich przekształcenia oraz zachowanie ciągłości systemów złożonych.

W tym sensie logodygmat nie jest teorią systemów.

Jest próbą sformułowania metaontologii organizacji, której przedmiotem pozostają warunki reprodukcji przestrzeni organizacyjnych możliwości.

Przypisy

Ludwig von Bertalanffy, General System Theory: Foundations, Development, Applications, George Braziller, New York 1968.

Ilya Prigogine, From Being to Becoming: Time and Complexity in the Physical Sciences, W.H. Freeman, San Francisco 1980; Ilya Prigogine, Isabelle Stengers, Order Out of Chaos, Bantam Books, New York 1984.

Andrey Kolmogorov, Three Approaches to the Quantitative Definition of Information, 1965.

Daniel Minoli, prace dotyczące złożoności grafów i sieci oraz ich zastosowań w analizie systemów technicznych i organizacyjnych.

Humberto Maturana, Francisco Varela, Autopoiesis and Cognition: The Realization of the Living, D. Reidel, Dordrecht 1980.

Przedstawione w artykule pojęcia „przestrzeni możliwości organizacyjnych”, „reprodukcji organizacji możliwości” oraz „metaontologii organizacji” stanowią element autorskiego aparatu pojęciowego rozwijanego w ramach projektu logodygmatu i mają charakter hipotez filozoficznych wymagających dalszej analizy oraz konfrontacji z teoriami systemów złożonych.