Ogólna teoria organizacji przestrzeni możliwości

Abstrakt

Artykuł stanowi próbę sformułowania ogólnej teorii organizacji przestrzeni możliwości jako rozwinięcia klasycznej teorii systemów. Punktem wyjścia jest obserwacja, że współczesne nauki opisują elementy, relacje, struktury, procesy oraz mechanizmy samoorganizacji, natomiast znacznie rzadziej analizują warunki reprodukcji samej przestrzeni organizacyjnych możliwości. Autor proponuje hipotezę, zgodnie z którą najbardziej podstawowym przedmiotem analizy nie jest ani element, ani relacja, ani organizacja, lecz architektura możliwości umożliwiająca powstawanie, przekształcanie i reprodukcję kolejnych organizacji. Teoria ma charakter filozoficzny i stanowi propozycję metaontologicznego uogólnienia teorii systemów.

Słowa kluczowe: teoria systemów, logodygmat, metaontologia, organizacja możliwości, systemy złożone, autopoiesis, reprodukcja.

1. Problem

Od ponad stu lat rozwijane są teorie opisujące organizację systemów złożonych.

Badania obejmują:

strukturę systemów,

relacje pomiędzy elementami,

mechanizmy samoorganizacji,

dynamikę układów dalekich od równowagi,

złożoność algorytmiczną,

teorię sieci,

autopoiesis.

Pomimo ogromnego dorobku pozostaje pytanie bardziej ogólne.

Co właściwie jest reprodukowane wtedy, gdy system zachowuje swoją tożsamość mimo ciągłych zmian?

2. Klasyczna teoria systemów

W klasycznych teoriach system definiowany jest poprzez elementy i relacje.

Organizacja stanowi wynik ich wzajemnego oddziaływania.

Samoorganizacja wyjaśnia mechanizm spontanicznego powstawania porządku.

Autopoiesis opisuje reprodukcję organizacji.

Każda z tych teorii bada jednak organizację już istniejącą.

3. Problem reprodukcji

System złożony nie zachowuje swojej ciągłości dlatego, że utrzymuje identyczne elementy.

Nie zachowuje również identycznych relacji.

Nie zachowuje nawet niezmiennej organizacji.

Organizacja sama podlega ewolucji.

Powstaje więc pytanie.

Co pozostaje ciągłe?

4. Przestrzeń możliwości

Proponowana teoria odpowiada.

Ciągłości podlega nie konkretna organizacja.

Ciągłości podlega przestrzeń możliwości organizacyjnych.

Nie jest ona zbiorem gotowych przyszłych zdarzeń.

Stanowi architekturę relacji określającą zakres możliwych reorganizacji systemu.

To właśnie ona pozostaje przedmiotem reprodukcji.

5. Organizacja organizacji

Jeżeli organizacja podlega zmianie, to przedmiotem zachowania nie może być sama organizacja.

Przedmiotem reprodukcji staje się organizacja umożliwiająca powstawanie kolejnych organizacji.

Można ją nazwać:

organizacją przestrzeni możliwości.

Nie opisuje ona pojedynczych struktur.

Opisuje warunki, dzięki którym struktury mogą pojawiać się, zanikać i ponownie powstawać.

6. Uniwersalność

Tak rozumiana organizacja przestrzeni możliwości może zostać odnaleziona w wielu dziedzinach.

Geologia

Nie zachowuje konkretnego układu płyt tektonicznych.

Zachowuje możliwość dalszej reorganizacji geologicznej.

Biologia

Nie zachowuje identycznych komórek.

Zachowuje możliwość dalszej reprodukcji organizmu.

Chemia

Nie zachowuje pojedynczych reakcji.

Zachowuje możliwość dalszych przemian.

Społeczeństwo

Nie zachowuje identycznych instytucji.

Zachowuje zdolność tworzenia nowych form organizacyjnych.

Nauka

Nie zachowuje niezmiennych teorii.

Zachowuje możliwość budowania kolejnych modeli wyjaśniających.

7. Relacja do klasycznej teorii systemów

Proponowana teoria nie zastępuje teorii systemów.

Stanowi jej uogólnienie.

Jeżeli klasyczna teoria systemów odpowiada na pytanie:

Jak zorganizowany jest system?

to proponowana teoria pyta:

Jak organizowana jest przestrzeń możliwości, dzięki której system może wielokrotnie zmieniać własną organizację bez utraty ciągłości?

Przesunięcie to ma charakter metaontologiczny.

8. Zasady ogólnej teorii organizacji możliwości

Można zaproponować pięć zasad.

Zasada pierwsza

Każda organizacja wyznacza określoną przestrzeń możliwości.

Zasada druga

Aktualizacja jednej możliwości zmienia architekturę pozostałych możliwości.

Zasada trzecia

Tożsamość systemu nie zależy od trwałości elementów, lecz od ciągłości organizacji przestrzeni możliwości.

Zasada czwarta

Kompensacja hierarchiczna jest szczególnym przypadkiem kompensacji organizacyjnej.

Zasada piąta

Najbardziej trwałą własnością systemu nie jest konkretna struktura, lecz zdolność do organizowania kolejnych struktur.

9. Metaontologia organizacji

Klasyczna ontologia pyta:

Co istnieje?

Teoria systemów pyta:

Jak organizowany jest system?

Ogólna teoria organizacji przestrzeni możliwości pyta:

Jak organizowana jest możliwość organizowania?

Przedmiotem analizy nie staje się więc ani substancja, ani struktura, ani pojedyncza organizacja.

Przedmiotem badań staje się architektura organizacyjnych możliwości.

10. Wnioski

Jeżeli przedstawiona hipoteza jest trafna, organizacja nie stanowi najbardziej ogólnej kategorii opisu rzeczywistości.

Bardziej fundamentalna okazuje się organizacja przestrzeni możliwości.

To ona umożliwia powstawanie nowych systemów, ich reorganizację oraz zachowanie ciągłości mimo nieustannej zmienności.

W tym sensie proponowana teoria nie stanowi kolejnej wersji teorii systemów.

Stanowi próbę filozoficznego uogólnienia samego pojęcia organizacji.

Nie pyta przede wszystkim o to, jak system jest zorganizowany, lecz o to, jak zorganizowana jest przestrzeń możliwości, dzięki której organizacja pozostaje możliwa.

Przypisy

Ludwig von Bertalanffy, General System Theory: Foundations, Development, Applications, 1968.

Ilya Prigogine, From Being to Becoming (1980); Ilya Prigogine, Isabelle Stengers, Order Out of Chaos (1984).

Humberto Maturana, Francisco Varela, Autopoiesis and Cognition, 1980.

Niklas Luhmann, Social Systems, 1995.

Andrey Kolmogorov, prace dotyczące złożoności algorytmicznej.

Przedstawiona koncepcja „ogólnej teorii organizacji przestrzeni możliwości” stanowi autorską hipotezę filozoficzną. Nie zastępuje istniejących teorii systemów ani teorii złożoności, lecz proponuje ich interpretację na poziomie metaontologicznym.