Abstrakt
Artykuł stanowi krytyczną rekonstrukcję pojęcia operatora organizacyjnego rozwijanego pierwotnie w ramach teorii organizacji przestrzeni możliwości. We wcześniejszym ujęciu operator organizacyjny był rozumiany jako czynnik rozszerzający, zawężający, stabilizujący lub przekształcający zbiór możliwości dostępnych systemowi. Dalszy rozwój logodygmatu prowadzi jednak do zakwestionowania pierwotnego statusu przestrzeni możliwości. Przestrzeń ta nie istnieje autonomicznie, lecz wyłania się z określonej organizacji relacji pomiędzy elementami systemu, jego otoczeniem, obowiązującymi ograniczeniami oraz mechanizmami reprezentacji. W konsekwencji operator organizacyjny należy definiować nie jako bezpośredni operator możliwości, lecz jako regułę transformacji architektury relacyjnej systemu. Zmiana przestrzeni możliwości jest wtórnym skutkiem takiej transformacji.
W artykule przedstawiono nową definicję operatora organizacyjnego, typologię transformacji relacyjnych oraz formalny schemat zależności między relacjami, organizacją, przestrzenią możliwości, aktualizacją i zdarzeniem. Analizie poddano również związek operatorów z emergencją, czasem modalnym, sprzężeniami zwrotnymi, reprezentacją poznawczą i operatorami widzialności. W końcowej części wskazano ograniczenia proponowanej koncepcji, w szczególności ryzyko nieograniczonego rozszerzenia pojęcia operatora, pomieszania poziomu ontologicznego z epistemologicznym oraz utożsamienia formalnej transformacji z przyczynowością fizyczną. Celem artykułu nie jest zatem ustanowienie operatora jako nowej substancji metafizycznej, lecz określenie jego funkcji jako kategorii opisującej zmianę organizacji relacji.
Słowa kluczowe: operator organizacyjny, organizacja relacji, przestrzeń możliwości, transformacja relacyjna, logodygmat, metaontologia organizacji, emergencja, czas modalny.
1. Wprowadzenie
Jednym z podstawowych założeń pierwszej fazy logodygmatu było przekonanie, że funkcjonowanie systemów można opisywać poprzez organizację ich przestrzeni możliwości. System nie był w tym ujęciu definiowany wyłącznie przez aktualny stan, lecz także przez zbiór stanów, zdarzeń i trajektorii, które mogą zostać zaktualizowane w określonych warunkach.
Tak rozumiana przestrzeń możliwości pozwalała wyjść poza statyczny opis elementów systemu. Umożliwiała analizę tego, co system może uczynić, czym może się stać, jakie zdarzenia może wygenerować oraz jakie kierunki rozwoju pozostają dla niego otwarte lub zamknięte.
W ramach tej koncepcji wprowadzono pojęcie operatorów organizacyjnych. Ich funkcją miało być przekształcanie przestrzeni możliwości poprzez jej:
rozszerzanie,
zawężanie,
stabilizowanie,
hierarchizowanie,
otwieranie,
zamykanie,
integrowanie,
rozpraszanie.
Ujęcie to okazało się poznawczo użyteczne. Pozwalało opisywać tak różne zjawiska, jak zmiana ustawienia drużyny piłkarskiej, reforma prawna, decyzja gospodarcza, mutacja biologiczna czy zmiana metodologii pomiaru.
Dalszy rozwój teorii ujawnił jednak podstawowe ograniczenie takiej definicji. Zakładała ona, przynajmniej implicite, że przestrzeń możliwości jest strukturą pierwotną, na którą oddziałuje operator. Tymczasem przestrzeń możliwości sama wymaga wyjaśnienia.
Należy zatem zapytać:
Skąd bierze się określona przestrzeń możliwości systemu?
Jeżeli określone działanie staje się możliwe lub niemożliwe, nie dzieje się to niezależnie od budowy systemu. Możliwość wynika z określonego układu elementów, relacji, ograniczeń, zasobów, sprzężeń i reguł. Przestrzeń możliwości jest zatem konsekwencją wcześniejszej organizacji relacji.
Z tego względu konieczna staje się redefinicja operatora organizacyjnego.
Podstawowa teza artykułu brzmi:
Operator organizacyjny nie działa pierwotnie na przestrzeń możliwości. Działa na organizację relacji, z której określona przestrzeń możliwości dopiero się wyłania.
Zmiana ta nie prowadzi do odrzucenia teorii przestrzeni możliwości. Prowadzi do zmiany jej miejsca w szerszej architekturze pojęciowej. Przestrzeń możliwości pozostaje kategorią ważną, lecz traci status ontologicznie pierwotny.
2. Pierwsza koncepcja operatora organizacyjnego
W pierwotnej wersji teorii relację między operatorem a systemem można było przedstawić następująco:
Operator organizacyjny
↓
Przestrzeń możliwości
↓
Selekcja możliwości
↓
Aktualizacja
↓
Zdarzenie
Operator był w takim modelu rozumiany jako czynnik zmieniający dostępność określonych możliwości. Mógł powodować, że działania wcześniej niemożliwe stawały się możliwe albo że działania wcześniej dostępne zostawały wykluczone.
Przykładowo zmiana ustawienia drużyny piłkarskiej mogła otworzyć nowe kanały podań. Zmiana normy prawnej mogła dopuścić wcześniej niedozwolone działanie. Dopływ kapitału mógł rozszerzyć zakres decyzji przedsiębiorstwa. Nowe narzędzie pomiarowe mogło zwiększyć zakres obserwowalnych własności zjawiska.
We wszystkich tych przypadkach można było mówić o transformacji przestrzeni możliwości.
Problem polega jednak na tym, że takie ujęcie opisuje przede wszystkim efekt działania operatora. Nie wyjaśnia natomiast poziomu, na którym dokonuje się sama transformacja.
Zmiana ustawienia drużyny nie oddziałuje bezpośrednio na abstrakcyjny zbiór możliwości. Zmienia odległości, kierunki ruchu, pozycje zawodników, linie podań, strefy asekuracji i relacje przewagi liczebnej.
Zmiana normy prawnej nie przekształca możliwości w oderwaniu od systemu. Zmienia relacje między adresatami norm, instytucjami, kompetencjami, sankcjami i procedurami.
Dopływ kapitału zmienia relacje między zasobami, zobowiązaniami, płynnością, czasem oraz zdolnością finansowania działań.
Nowe narzędzie pomiarowe reorganizuje relacje pomiędzy obiektem, aparaturą, skalą, jednostką, procedurą i interpretacją.
W każdym przypadku zmiana możliwości jest skutkiem zmiany relacji.
Pierwotna teoria operatorów poprawnie identyfikowała zatem skutki organizacyjne, lecz lokowała mechanizm transformacji na zbyt późnym poziomie.
3. Przestrzeń możliwości jako struktura wtórna
Przestrzeń możliwości nie jest zbiorem istniejącym niezależnie od systemu. Jest strukturą wyznaczaną przez jego organizację.
Można przedstawić to w postaci następującej hierarchii:
Elementy
↓
Relacje
↓
Organizacja relacji
↓
Ograniczenia i zasoby
↓
Przestrzeń możliwości
↓
Proces aktualizacji
↓
Zdarzenia
Nie oznacza to, że elementy istnieją najpierw jako całkowicie niezależne byty, a relacje zostają do nich dodane dopiero później. W wielu systemach identyfikacja elementu jest możliwa właśnie dzięki relacjom, w których dany element uczestniczy. Rozróżnienie elementów, relacji i organizacji ma zatem charakter analityczny, niekoniecznie chronologiczny.
Istotne jest natomiast rozróżnienie poziomów.
Relacja oznacza określone powiązanie pomiędzy elementami. Organizacja relacji oznacza natomiast uporządkowanie wielu relacji pod względem ich kierunku, intensywności, hierarchii, funkcji, trwałości i wzajemnych zależności.
Dopiero taka organizacja określa:
jakie działania są dostępne,
jakie przejścia pomiędzy stanami są możliwe,
jakie działania wymagają określonych zasobów,
jakie zdarzenia są wykluczone,
jakie trajektorie są stabilne,
jakie procesy mogą zostać powtórzone,
jakie konfiguracje prowadzą do rozpadu systemu.
Przestrzeń możliwości należy więc rozumieć jako relacyjnie wytworzoną strukturę potencjalnych aktualizacji.
Nie istnieje możliwość „sama w sobie”. Możliwość jest zawsze możliwością określonego systemu, znajdującego się w określonej organizacji relacji i w określonym otoczeniu.
4. Organizacja relacji jako kategoria podstawowa
Przesunięcie z przestrzeni możliwości ku organizacji relacji ma znaczenie metaontologiczne. Zmienia bowiem nie tylko przedmiot badań, lecz również sposób konstruowania wyjaśnień.
Pierwsza wersja teorii pytała:
Jak system organizuje swoją przestrzeń możliwości?
Wersja rozwinięta pyta:
Jaka organizacja relacji wytwarza określoną przestrzeń możliwości?
Różnica ta jest zasadnicza.
W pierwszym pytaniu przestrzeń możliwości jest traktowana jako bezpośredni przedmiot organizowania. W drugim staje się efektem określonej architektury relacyjnej.
Organizacja relacji obejmuje przy tym nie tylko relacje pomiędzy elementami wewnętrznymi systemu. Obejmuje również relacje:
systemu z otoczeniem,
systemu z własną historią,
systemu z zasobami,
systemu z obowiązującymi ograniczeniami,
systemu z reprezentacjami samego siebie,
systemu z obserwatorem,
systemu z innymi systemami.
Dlatego organizacja nie może zostać zredukowana do geometrycznego układu elementów. Ma charakter wielowymiarowy.
Relacje mogą być przestrzenne, temporalne, informacyjne, energetyczne, ekonomiczne, społeczne, normatywne, semantyczne oraz poznawcze.
Ogólna teoria organizacji relacji nie zakłada, że wszystkie te relacje są tego samego rodzaju. Zakłada jedynie, że ich organizacja może być analizowana za pomocą pewnych wspólnych kategorii, takich jak:
kierunek,
intensywność,
trwałość,
zależność,
hierarchia,
sprzężenie,
przepływ,
ograniczenie,
dostępność,
reprodukcja,
transformacja.
5. Nowa definicja operatora organizacyjnego
Na gruncie przedstawionej rekonstrukcji można zaproponować następującą definicję:
Operator organizacyjny jest regułą, mechanizmem lub zdarzeniem transformującym organizację relacji systemu w taki sposób, że zmianie ulegają jego struktura, dynamika, przestrzeń możliwości, procesy aktualizacji lub sposoby reprezentacji.
Definicja ta wymaga kilku doprecyzowań.
Po pierwsze, operator nie musi być osobnym bytem istniejącym poza systemem. Może mieć charakter:
wewnętrzny,
zewnętrzny,
rozproszony,
instytucjonalny,
fizyczny,
normatywny,
poznawczy,
emergentny.
Po drugie, operator nie musi być świadomym podmiotem. Decyzja człowieka może pełnić funkcję operatora, ale operatorem może być również zmiana temperatury, regulacja prawna, mutacja, procedura rachunkowa, algorytm, sprzężenie zwrotne lub reorganizacja sieci komunikacyjnej.
Po trzecie, operator nie jest synonimem każdej przyczyny. Jego pojęcie odnosi się tylko do takich oddziaływań, które zmieniają organizację relacji albo sposób jej odtwarzania.
Po czwarte, operator nie musi powodować natychmiastowo widocznego zdarzenia. Może zmieniać układ potencjalnych przejść, pozostawiając aktualny stan systemu pozornie niezmieniony.
Przykładowo zmiana reguł gry może nie spowodować natychmiastowej zmiany wyniku, ale zmienia zakres dopuszczalnych działań. Zmiana struktury finansowania może nie zmienić bieżącego zysku księgowego, ale może istotnie wpłynąć na zdolność reprodukcji działalności. Zmiana modelu pomiarowego może nie zmienić badanego obiektu, lecz zmienić zakres jego widzialności.
6. Operator a stan systemu
W proponowanej teorii należy odróżnić stan organizacji od operatora transformacji.
Stan organizacji opisuje aktualną architekturę relacji. Operator opisuje regułę lub mechanizm przejścia od jednej architektury do innej.
Można to zapisać następująco:
Organizacja relacji w chwili t
↓
Działanie operatora
↓
Transformacja relacji
↓
Organizacja relacji w chwili t+1
7. Podstawowe klasy transformacji relacyjnych
Operator organizacyjny może zmieniać różne własności relacji. Na tej podstawie można wyróżnić kilka podstawowych klas operatorów.
7.1. Operator tworzenia relacji
Powoduje powstanie nowego powiązania pomiędzy elementami systemu.
Przykładem może być utworzenie nowego kanału komunikacji, zawarcie umowy, wprowadzenie połączenia transportowego albo stworzenie nowej linii podania.
7.2. Operator usuwania relacji
Eliminuje istniejące powiązanie.
Może to oznaczać rozwiązanie umowy, zerwanie komunikacji, usunięcie elementu z sieci, zniesienie kompetencji albo odcięcie źródła finansowania.
7.3. Operator wzmacniania lub osłabiania relacji
Nie tworzy ani nie usuwa relacji, lecz zmienia jej intensywność, częstotliwość, wagę lub skuteczność.
W systemach społecznych może to być wzrost zaufania. W gospodarce – zwiększenie zależności od jednego źródła finansowania. W biologii – nasilenie ekspresji określonego mechanizmu regulacyjnego.
7.4. Operator zmiany kierunku
Przekształca relację jednokierunkową w dwukierunkową albo odwraca kierunek przepływu.
Dotyczy to informacji, energii, kapitału, decyzji, odpowiedzialności lub kontroli.
7.5. Operator hierarchizacji
Nadaje relacjom różną rangę albo zmienia istniejącą hierarchię.
Może ustanawiać relacje nadrzędności, podporządkowania, pierwszeństwa lub zależności.
7.6. Operator integracji
Łączy wcześniej rozproszone relacje w spójną strukturę.
Nie musi zwiększać liczby relacji. Może zwiększać ich koordynację.
7.7. Operator dezintegracji
Powoduje utratę spójności, rozdzielenie procesów albo osłabienie zdolności systemu do reprodukcji własnej organizacji.
7.8. Operator sprzężenia
Tworzy lub modyfikuje mechanizmy, dzięki którym rezultat działania systemu wpływa na jego dalsze funkcjonowanie.
Sprzężenie może mieć charakter stabilizujący albo wzmacniający odchylenia.
7.9. Operator ograniczenia
Wprowadza granice dopuszczalnych relacji lub przejść.
Nie każde ograniczenie jest negatywne. Ograniczenie może stabilizować system i umożliwiać powstanie wyższego poziomu organizacji.
7.10. Operator reprezentacji
Zmienia relację pomiędzy systemem a jego poznawczym obrazem.
Nie musi oddziaływać na organizację badanego obiektu. Może zmieniać organizację obserwacji, pomiaru, modelowania i interpretacji.
8. Operator jako warunek emergencji
Jednym z najważniejszych problemów teorii organizacji jest emergencja, czyli powstawanie własności, których nie da się wprost przypisać pojedynczym elementom systemu.
W proponowanym ujęciu emergencja nie jest tajemniczym dodatkiem do relacji. Jest rezultatem ich określonej organizacji.
Operator organizacyjny może prowadzić do powstania nowego poziomu organizacji, jeśli transformacja relacji powoduje pojawienie się nowych zdolności systemu.
Schemat ten można przedstawić następująco:
Transformacja relacji
↓
Nowa konfiguracja organizacyjna
↓
Nowa własność emergentna
↓
Nowa przestrzeń możliwości
↓
Nowe formy aktualizacji
Powstająca własność emergentna może następnie oddziaływać na poziomy niższe.
Otrzymujemy wówczas dwukierunkową strukturę:
Relacje lokalne
↓
Emergencja organizacji
↓
Własności systemowe
↓
Sprzężenie zwrotne
↓
Ograniczenie relacji lokalnych
Organizacja wyłania się z relacji, ale po wyłonieniu zaczyna wpływać na sposób ich dalszego kształtowania.
Dlatego operator organizacyjny nie zawsze musi mieć jednoznacznie zlokalizowane źródło. W systemach złożonych może powstawać jako rezultat rozproszonego działania wielu elementów i sprzężeń zwrotnych.
9. Operatory stabilizujące i transformacyjne
Nie każdy operator prowadzi do radykalnej zmiany organizacji. Niektóre operatory służą zachowaniu istniejącej struktury.
Można wyróżnić:
Operatory reprodukcyjne
Odtwarzają istniejące relacje i podtrzymują tożsamość systemu.
Przykładem są procedury organizacyjne, cykle metaboliczne, normy instytucjonalne lub rutyny działania.
Operatory stabilizujące
Korygują odchylenia i przywracają system do określonego zakresu funkcjonowania.
Operatory adaptacyjne
Zmieniają organizację w odpowiedzi na zmianę otoczenia, ale zachowują podstawową tożsamość systemu.
Operatory transformacyjne
Zmieniają organizację na tyle głęboko, że powstaje nowy sposób funkcjonowania systemu.
Operatory destrukcyjne
Naruszają relacje warunkujące reprodukcję systemu i prowadzą do utraty spójności, zdolności działania albo tożsamości.
Rozróżnienie to pozwala uniknąć utożsamienia organizacji ze statycznym porządkiem. Organizacja istnieje również poprzez zmiany, które umożliwiają jej przetrwanie.
10. Operator i czas modalny
Włączenie operatorów transformacji relacyjnej prowadzi do nowego rozumienia czasu.
Czas modalny nie musi być traktowany jako zewnętrzne kontinuum, w którym zachodzą zmiany organizacji. Może być interpretowany jako porządek kolejnych reorganizacji systemu.
Organizacja
↓
Transformacja relacji
↓
Reorganizacja
↓
Sekwencja stanów organizacyjnych
↓
Czas modalny
W tym ujęciu czas modalny opisuje nie tylko następstwo zdarzeń, lecz również zmianę zakresu możliwości.
System w kolejnych stanach nie dysponuje tym samym zbiorem potencjalnych działań. Jego przyszłość jest reorganizowana wraz ze zmianą relacji.
Operator organizacyjny jest zatem również operatorem temporalnym, o ile jego działanie zmienia porządek, tempo, kierunek lub głębokość reorganizacji.
Nie oznacza to, że czas fizyczny zostaje zastąpiony czasem modalnym. Chodzi o odrębny poziom analizy. Czas fizyczny mierzy następstwo i trwanie procesów. Czas modalny opisuje zmianę organizacyjnej dostępności przyszłych stanów.
11. Operatory poznawcze i operatory widzialności
Ogólna teoria organizacji relacji nie może ograniczać się do relacji wewnątrz badanego obiektu. Musi obejmować również relacje pomiędzy obiektem a procesem jego poznania.
Model naukowy nie jest neutralnym lustrem rzeczywistości. Powstaje poprzez organizację relacji pomiędzy:
badanym systemem,
aparaturą,
procedurą pomiarową,
skalą,
językiem opisu,
założeniami teoretycznymi,
sposobem wizualizacji,
interpretacją wyników.
Operator poznawczy zmienia właśnie tę architekturę.
Przykładem może być geoid. Nie jest on bezpośrednim obrazem fizycznej powierzchni Ziemi. Stanowi reprezentację powierzchni ekwipotencjalnej pola grawitacyjnego.
Proces prowadzący do jego wyznaczenia można przedstawić następująco:
Organizacja masy Ziemi
↓
Organizacja pola grawitacyjnego
↓
Pomiary
↓
Model matematyczny
↓
Reprezentacja geoidy
↓
Nowy zakres widzialności
Operatorem widzialności nie jest zatem sama geoida rozumiana jako gotowy obraz. Operatorem jest cały układ pomiarowo-modelujący, który reorganizuje relacje między badanym zjawiskiem a jego reprezentacją.
Zmiana modelu nie musi zmieniać świata. Może jednak zmieniać to, jakie własności świata stają się poznawczo dostępne.
Operator poznawczy jest więc szczególnym rodzajem operatora transformacji relacji: przekształca relacje pomiędzy organizacją rzeczywistości a organizacją jej reprezentacji.
12. Model płaskiej powierzchni, kula, elipsoida i geoida
Rozważanie modeli Ziemi dobrze pokazuje, dlaczego przestrzeń możliwości poznawczych zależy od organizacji relacji reprezentacyjnych.
W lokalnych zastosowaniach powierzchnia Ziemi może być reprezentowana jako płaszczyzna. Model taki zachowuje relacje istotne dla pomiarów wykonywanych na niewielkim obszarze, a pomija krzywiznę, której wpływ jest w danej skali nieistotny.
Model kulisty zachowuje globalną krzywiznę, lecz pomija część różnic wynikających z obrotu i nieregularności planety.
Elipsoida obrotowa lepiej reprezentuje globalne własności geometryczne.
Geoida umożliwia reprezentację zróżnicowania pola grawitacyjnego.
Nie oznacza to, że wszystkie te modele są równoważne albo że twierdzenie o Ziemi jako płaskiej tarczy jest konkurencyjną teorią geofizyczną. Należy odróżnić lokalne przybliżenie płaszczyzny od ontologicznego twierdzenia, że cała Ziemia ma postać płaskiego obiektu.
Poszczególne modele zachowują różne klasy relacji. Ich adekwatność zależy od skali, celu i wymaganej dokładności.
Można więc powiedzieć, że przejście pomiędzy modelami jest zmianą operatora reprezentacji. Prowadzi ono do reorganizacji przestrzeni możliwości poznawczych: umożliwia formułowanie innych pytań, dokonywanie innych pomiarów i przewidywanie innych zjawisk.
13. Zastosowanie w organizacji gry zespołowej
Geneza logodygmatu była związana z analizą organizacji gry w piłkę nożną. Przykład ten nadal pozostaje użytecznym laboratorium teorii operatorów.
Zmiana ustawienia zawodników może być opisana jako operator transformacji relacji przestrzennych.
Operator nie tworzy bezpośrednio sytuacji bramkowej. Zmienia:
odległości między zawodnikami,
dostępne linie podań,
wzajemną asekurację,
relacje przewagi liczebnej,
tempo dostępu do określonych stref,
prawdopodobieństwo przejęcia piłki,
możliwość kontynuacji akcji.
W wyniku tej transformacji powstaje nowa przestrzeń możliwości gry.
Schemat wygląda następująco:
Zmiana ustawienia
↓
Transformacja relacji przestrzennych
↓
Nowa organizacja zespołu
↓
Nowe linie działania
↓
Nowa przestrzeń możliwości
↓
Możliwa aktualizacja zdarzenia
Gol nie jest bezpośrednim skutkiem samego ustawienia. Jest jedną z możliwych aktualizacji wytworzonej organizacji relacji.
Takie ujęcie pozwala uniknąć zarówno skrajnego determinizmu, jak i przekonania, że zdarzenia boiskowe są wyłącznie przypadkowe.
14. Zastosowanie w ekonomii
W przedsiębiorstwie operatory organizacyjne mogą zmieniać relacje pomiędzy kapitałem, zobowiązaniami, przepływami pieniężnymi, zasobami, pracą i czasem.
Wypłata zysku księgowego może być formalnie dopuszczalna, ale jednocześnie może działać jako operator osłabiający relacje reprodukcyjne przedsiębiorstwa, jeżeli prowadzi do zmniejszenia kapitału obrotowego, utraty płynności lub wzrostu zależności od finansowania zewnętrznego.
Zmiana ta może nie być natychmiast widoczna w nominalnym wyniku finansowym. Wpływa jednak na przestrzeń przyszłych możliwości przedsiębiorstwa.
Wypłata środków
↓
Zmiana relacji między kapitałem a zobowiązaniami
↓
Spadek zdolności finansowania działalności
↓
Zawężenie przestrzeni decyzji
↓
Ryzyko utraty zdolności reprodukcyjnej
Operator organizacyjny może więc zmieniać materialną organizację przedsiębiorstwa, mimo że liczbowy model zysku nie ujawnia pełnego zakresu tej zmiany.
15. Zastosowanie w prawie
Norma prawna również może pełnić funkcję operatora transformacji relacji.
Nie działa wyłącznie poprzez abstrakcyjne nakazanie lub zakazanie zachowania. Przekształca relacje pomiędzy:
uprawnieniem i obowiązkiem,
wierzycielem i dłużnikiem,
kompetencją i odpowiedzialnością,
działaniem i sankcją,
faktem i jego kwalifikacją prawną.
Zmiana normy może rozszerzać albo zawężać przestrzeń prawnie dopuszczalnych działań, ale dokonuje tego poprzez reorganizację relacji normatywnych.
Podobną funkcję może pełnić wykładnia. Interpretacja przepisu reorganizuje relację między tekstem, stanem faktycznym, systemem prawa i rozstrzygnięciem.
Operator prawny nie musi więc zmieniać materialnego świata bezpośrednio. Może zmieniać status relacyjny działań, podmiotów i zdarzeń.
16. Zastosowanie w biologii
W systemach biologicznych operatory transformacji relacyjnej mogą mieć charakter genetyczny, epigenetyczny, metaboliczny lub środowiskowy.
Mutacja nie musi tworzyć nowej cechy bezpośrednio. Może zmienić relację pomiędzy elementami sieci regulacyjnej, a dopiero w konsekwencji zmienić przestrzeń możliwych reakcji organizmu.
Podobnie zmiana środowiska może nie zmieniać od razu struktury organizmu, lecz może reorganizować relacje pomiędzy jego mechanizmami regulacyjnymi a otoczeniem.
Biologiczna możliwość jest zatem relacyjna. Zależy nie tylko od posiadanych elementów, lecz także od sposobu ich aktywacji, koordynacji i sprzężenia.
17. Krytyczne ograniczenia koncepcji
Rozszerzenie pojęcia operatora organizacyjnego rodzi kilka problemów teoretycznych.
17.1. Ryzyko nadmiernego uogólnienia
Jeżeli każda zmiana relacji zostanie uznana za działanie operatora, pojęcie może utracić moc wyjaśniającą. Operator stanie się jedynie inną nazwą zmiany.
Dlatego należy wymagać, aby transformacja miała znaczenie organizacyjne, to znaczy wpływała na strukturę, dynamikę, reprodukcję, przestrzeń możliwości lub reprezentację systemu.
17.2. Problem regresu
Jeżeli każda transformacja organizacji wymaga operatora, można zapytać, co organizuje działanie operatora.
Nie należy odpowiadać przez wprowadzanie nieskończonego szeregu operatorów wyższego rzędu. Operator nie musi być osobnym bytem wymagającym kolejnego operatora. Jest kategorią opisującą regułę przejścia pomiędzy konfiguracjami relacyjnymi.
17.3. Różnica między opisem a przyczynowością
Formalne wskazanie transformacji nie jest jeszcze wyjaśnieniem przyczynowym. Formalny zapis
pokazuje strukturę przejścia, ale nie mówi jeszcze, jaki mechanizm fizyczny, społeczny lub normatywny je wywołał.
Teoria operatorów musi zatem pozostawać otwarta na wyjaśnienia dostarczane przez nauki szczegółowe.
17.4. Różnica między poziomem ontologicznym i epistemologicznym
Operator zmieniający obiekt nie jest tym samym co operator zmieniający jego reprezentację.
Nowe narzędzie pomiarowe może zmienić wiedzę o systemie bez zmiany jego organizacji materialnej.
Konieczne jest więc odróżnienie:
operatorów organizacji przedmiotowej,
operatorów organizacji poznawczej,
operatorów łączących oba poziomy.
17.5. Problem kryterium tożsamości
Głęboka transformacja relacji może prowadzić do pytania, czy mamy jeszcze do czynienia z tym samym systemem.
Teoria operatorów wymaga zatem rozwinięcia teorii tożsamości organizacyjnej. Należy określić, które relacje mogą się zmienić bez utraty tożsamości, a które mają charakter konstytutywny.
17.6. Problem pomiaru organizacji
Organizacja relacji nie zawsze jest bezpośrednio obserwowalna. Jej rekonstrukcja zależy od modeli, danych i przyjętych kryteriów.
Oznacza to, że sama teoria operatorów podlega działaniu operatorów poznawczych. Nie posiada uprzywilejowanego dostępu do rzeczywistości organizacyjnej.
18. Operator jako kategoria analityczna, nie nowa substancja
Najważniejszym zabezpieczeniem teorii przed nadmierną metafizyką jest uznanie, że operator nie jest nowym rodzajem substancji.
Nie istnieje obok elementów i relacji jako dodatkowy byt.
Operator oznacza sposób, w jaki jedna organizacja relacji przechodzi w inną.
Może być realizowany przez:
oddziaływanie fizyczne,
decyzję,
regułę,
procedurę,
sprzężenie zwrotne,
zmianę środowiska,
proces uczenia,
akt interpretacji,
zmianę modelu.
Metaontologiczna funkcja pojęcia operatora polega na umożliwieniu wspólnego opisu transformacji zachodzących w różnych dziedzinach. Nie polega na zastępowaniu konkretnych mechanizmów jedną abstrakcyjną przyczyną.
19. Nowa architektura logodygmatu
Po przeprowadzonej rekonstrukcji architekturę logodygmatu można przedstawić następująco:
Elementy i warunki
↓
Relacje
↓
Organizacja relacji
↓
Przestrzeń możliwości
↓
Aktualizacja
↓
Zdarzenia
Dynamikę tej architektury opisuje operator:
Operator organizacyjny
↓
Transformacja relacji
↓
Reorganizacja systemu
↓
Zmiana przestrzeni możliwości
↓
Zmiana procesów aktualizacji
↓
Nowa historia organizacyjna
Na poziomie epistemologicznym występuje układ równoległy:
Organizacja badanego systemu
↓
Operator poznawczy
↓
Model lub reprezentacja
↓
Zakres widzialności
↓
Interpretacja
↓
Wiedza o systemie
Metaontologia organizacji obejmuje zatem zarówno organizację rzeczywistości, jak i organizację dostępu do rzeczywistości. Nie utożsamia jednak tych dwóch poziomów.
20. Wnioski
Przejście od teorii organizacji przestrzeni możliwości do ogólnej teorii organizacji relacji nie oznacza odrzucenia wcześniejszego programu. Oznacza jego krytyczne uogólnienie.
Pierwsza teoria poprawnie wskazywała, że systemów nie można opisywać wyłącznie przez ich aktualne stany. Należy uwzględniać także zakres potencjalnych działań, zdarzeń i trajektorii.
Dalsze analizy pokazały jednak, że przestrzeń możliwości nie jest kategorią pierwotną. Jest wytwarzana przez organizację relacji.
Z tego powodu operator organizacyjny należy definiować jako operator transformacji relacyjnej.
Jego działanie może polegać na tworzeniu, usuwaniu, wzmacnianiu, osłabianiu, hierarchizowaniu, integrowaniu lub rozpraszaniu relacji. Skutkiem może być zmiana struktury systemu, jego zdolności reprodukcyjnych, przestrzeni możliwości, czasu modalnego albo zakresu poznawczej widzialności.
Najbardziej ogólną postać proponowanej teorii można wyrazić następująco:
Organizacja określa aktualny porządek relacji, operator określa regułę jego transformacji, a przestrzeń możliwości wyraża zakres potencjalnych aktualizacji dostępnych w ramach powstałej organizacji.
Organizacja i operator nie powinny być przy tym rozumiane jako dwie odrębne substancje. Stanowią dwie komplementarne kategorie analizy:
organizacja opisuje strukturę relacyjną,
operator opisuje transformację tej struktury.
Przestrzeń możliwości, czas modalny, aktualizacja, zdarzenie, model i reprezentacja mogą być następnie traktowane jako kategorie pochodne.
W rezultacie logodygmat przestaje być jedynie teorią organizowania możliwości. Staje się programem badawczym dotyczącym organizacji relacji, warunków jej transformacji oraz sposobów, w jakie transformacje te wytwarzają nowe możliwości, procesy, zdarzenia i reprezentacje.
Tak rozumiana teoria operatorów organizacyjnych może stanowić dynamiczny komponent metaontologii organizacji: teorię nie tylko tego, jak rzeczywistość jest zorganizowana, lecz także tego, w jaki sposób organizacja może być podtrzymywana, przekształcana, reprodukowana, rozpoznawana i tracona.
Komentarze
Pokaż komentarze (2)