Tożsamość arché poprzez reorganizację

Krytyczna analiza normatywności, strukturalnej władzy i granic konstytucyjnego formalizmu

Streszczenie

Artykuł stanowi krytyczną rekonstrukcję koncepcji tożsamości arché poprzez reorganizację, rozwijanej w ramach badań nad tożsamością prawa, władzy, zasady i zamachu stanu. Punktem wyjścia jest hipoteza, zgodnie z którą współczesne systemy konstytucyjne mogą zachowywać formalną ciągłość instytucji, przepisów i procedur, a jednocześnie podlegać zmianom rzeczywistych mechanizmów identyfikowania i wykonywania kompetencji.

Analiza prowadzi jednak do problemu bardziej fundamentalnego. Każde rozumowanie prawne odwołuje się do określonych reguł identyfikacji norm, a te wymagają dalszego uzasadnienia. Hans Kelsen proponował rozwiązanie tego problemu poprzez konstrukcję normy podstawowej, podczas gdy H.L.A. Hart odwoływał się do społecznej praktyki uznawania prawa. Obie koncepcje ujawniają trudność związaną z poszukiwaniem ostatecznej podstawy systemu normatywnego.

Szczególną uwagę poświęcono paradoksowi samolegitymizującej się kompetencji, w którym podmiot podejmuje działanie, a następnie powołuje się na wytworzony przez siebie stan jako podstawę własnego uprawnienia. Współczesny spór o kierowanie Trybunałem Konstytucyjnym zostaje wykorzystany jako przykład badawczy, nie zaś jako przesądzony przypadek bezprawnego przejęcia władzy.

Główna teza artykułu ma charakter krytyczny: sama rekurencyjność systemu prawnego nie jest jego wadą, lecz konieczną właściwością rozwiniętego porządku normatywnego. Problem powstaje dopiero wówczas, gdy system przestaje odróżniać legalną zmianę własnych reguł od przypisywania sobie kompetencji na podstawie skutków wcześniejszego, normatywnie niewykazanego działania.

Artykuł analizuje również słabości samej koncepcji arché, w szczególności niebezpieczeństwo nieskończonego regresu uzasadnień, utożsamienia skuteczności z legalnością, nadmiernego rozszerzenia pojęcia symulacji, arbitralności kryterium tożsamości oraz ideologicznego wykorzystania odwołania do pierwszej zasady.

Słowa kluczowe: arché, tożsamość poprzez reorganizację, norma podstawowa, Hans Kelsen, H.L.A. Hart, kompetencja, regres uzasadnień, samolegitymizacja, trójpodział władzy, Trybunał Konstytucyjny, autopoiesis, symulacja, praworządność, metanormatywność, tożsamość konstytucyjna.

1. Arché jako problem — czy pierwsza zasada rzeczywiście istnieje?

Greckie pojęcie arché (ἀρχή) obejmuje znaczenia początku, zasady, źródła i zwierzchności. W tradycji filozoficznej oznaczało ono zarówno to, od czego rozpoczyna się określony proces, jak i to, dzięki czemu proces może zostać wyjaśniony.

Już ta wieloznaczność prowadzi do trudności, która powinna stanowić punkt wyjścia krytycznej teorii.

Nie jest bowiem oczywiste, że historyczny początek systemu, zasada jego organizacji, źródło obowiązywania norm oraz rzeczywisty mechanizm działania posiadają tę samą tożsamość.

Państwo może powstać w określonych okolicznościach historycznych, zachować ciągłość organizacyjną, następnie zmienić konstytucję i nadal funkcjonować jako ten sam podmiot prawa międzynarodowego. Nie oznacza to jednak, że wszystkie normatywne zasady jego funkcjonowania pozostały niezmienione.

Podobnie system prawny może utrzymywać formalną ciągłość konstytucji, a jednocześnie podlegać zmianom praktyki interpretacyjnej.

Jednak z samego wystąpienia takich zmian nie można jeszcze wyprowadzać wniosku o utracie arché.

Tutaj ujawnia się pierwsza słabość naszej dotychczasowej koncepcji.

Jeżeli arché definiujemy jako to, co organizuje system, to w każdej funkcjonującej strukturze odnajdziemy jakieś arché. W takim przypadku twierdzenie, że system posiada pierwszą zasadę, staje się niemal analityczne.

Jeżeli natomiast uznajemy, że arché oznacza określone normatywne źródło prawowitości, wówczas nie każdy rzeczywiście funkcjonujący system musi posiadać arché w postulowanym znaczeniu.

Może być skuteczny bez spełniania przyjętego kryterium prawowitości.

Powstaje zatem problem wyboru definicji.

Nie możemy jednocześnie twierdzić, że arché jest konieczną zasadą organizacji każdego systemu oraz że pewne funkcjonujące systemy arché utraciły, chyba że wyraźnie rozróżnimy oba znaczenia tego pojęcia.

Dlatego należy odróżnić arché opisowe od arché normatywnego.

Arché opisowe oznacza zespół relacji i regularności umożliwiających reprodukcję systemu. Nie przesądza o ich sprawiedliwości ani prawowitości.

Arché normatywne oznacza podstawę, na której system uzasadnia obowiązywanie swoich norm, istnienie kompetencji i dopuszczalność wykonywania władzy.

Rozróżnienie to nie usuwa jednak wszystkich trudności.

Nie jest bowiem oczywiste, że system posiada jedno i tylko jedno arché.

Może funkcjonować dzięki wielu współzależnym zasadom, z których żadna nie daje się bez reszty zredukować do pozostałych.

Wówczas poszukiwanie pierwszej zasady może prowadzić do sztucznego uproszczenia rzeczywistości.

Zamiast jednej podstawy otrzymujemy układ wzajemnie ograniczających się norm, praktyk i instytucji.

Co więcej, być może właśnie to stanowi właściwość nowoczesnego konstytucjonalizmu: żadna pojedyncza instytucja nie posiada pełnej kompetencji do określenia wszystkich zasad własnego działania.

W takim przypadku tożsamość arché nie powinna być rozumiana jako niezmienność jednego fundamentu.

Może oznaczać ciągłość relacji pomiędzy wieloma podstawami normatywności.

Jednak wówczas pojawia się następne pytanie: kto ustala, które relacje należą do konstytutywnej struktury systemu?

To już nie problem samej organizacji.

To problem kryterium identyfikacji pierwszej zasady.

2. Kelsen i granica formalizmu — gdzie kończy się uzasadnienie normy?

Hans Kelsen rozwinął teorię, w której obowiązywanie norm prawnych wyjaśnia się poprzez ich relację do norm wyższego rzędu.

Kompetencja organu znajduje podstawę w normie przyznającej upoważnienie. Norma ustawowa czerpie ważność z konstytucyjnych reguł stanowienia prawa. Sama konstytucja wymaga natomiast wyjaśnienia podstawy własnego obowiązywania.

W tym miejscu pojawia się problem nieskończonego regresu.

Jeżeli każda norma wymaga normy wyższej, to ostatnia norma w hierarchii musiałaby również posiadać własną podstawę.

Możliwe jest zatem nieskończone kontynuowanie pytania: dlaczego ta norma obowiązuje?

Kelsen odpowiadał poprzez konstrukcję Grundnorm — normy podstawowej, którą należy założyć, aby określony porządek mógł zostać zinterpretowany jako system obowiązujących norm. W późnym okresie rozwoju jego teorii pojawiło się również wyraźne ujmowanie normy podstawowej jako fikcji w sensie filozoficznym.[1]

Należy jednak uważać na znaczenie słowa „fikcja”.

Norma podstawowa nie jest fikcją w takim sensie, w jakim fikcyjne może być nieprawdziwe twierdzenie o zdarzeniu historycznym.

Nie jest również dowolnym upoważnieniem do ustanawiania kompetencji według własnego uznania.

Stanowi konstrukcję teoretyczną służącą wyjaśnieniu normatywnej jedności porządku prawnego.

I właśnie tutaj pojawia się problem.

Jeżeli ostateczne uzasadnienie systemu jest założone, to czy możemy bez dalszych zastrzeżeń twierdzić, że wszystkie kompetencje wyprowadzane z tego systemu posiadają obiektywną, niezależną od założeń podstawę?

Nie możemy.

Możemy natomiast badać ich poprawność wewnątrz przyjętego porządku normatywnego.

To istotne ograniczenie formalizmu.

Wykazanie kompetencji organu nie wymaga ponownego udowodnienia metafizycznej prawdziwości całej konstytucji. Wymaga ustalenia, czy z obowiązujących w danym porządku norm wynika upoważnienie do dokonania określonej czynności.

Należy odróżnić dwa pytania:

Dlaczego obowiązuje cały porządek prawny?

oraz:

Czy określony organ posiada kompetencję na podstawie tego porządku?

Pierwsze dotyczy podstawy systemu. Drugie — jego wewnętrznej struktury.

Jeżeli utożsamimy te pytania, formalizm może doprowadzić do absurdu.

Każdy organ, któremu zakwestionowano kompetencję, mógłby twierdzić, że skoro cały system opiera się na pewnym założeniu, również jego własna kompetencja może zostać przyjęta jako założenie.

Taki wniosek nie wynika jednak z teorii Kelsena.

Norma podstawowa wyjaśnia możliwość traktowania określonego porządku jako systemu norm. Nie upoważnia jego uczestników do dowolnego uzupełniania własnych kompetencji.

Krytyka formalizmu musi więc być precyzyjna.

Problem nie polega na tym, że istnienie normy podstawowej czyni wszystkie kompetencje fikcyjnymi.

Polega na tym, że formalna rekonstrukcja hierarchii norm nie usuwa całkowicie problemu ostatecznej podstawy ich obowiązywania.

Ponadto Kelsen przyznawał znaczenie ogólnej skuteczności porządku prawnego jako warunkowi jego obowiązywania. Nie oznacza to utożsamienia skuteczności pojedynczej decyzji z jej legalnością.[2]

I właśnie ta różnica ma zasadnicze znaczenie dla naszej teorii.

Skuteczność porządku jako całości może być istotna dla jego normatywnej identyfikacji, ale skuteczność konkretnego aktu nie stanowi automatycznie dowodu istnienia kompetencji do jego wydania.

Jeżeli nie zachowamy tego rozróżnienia, nasza krytyka władzy może sama odtworzyć błąd, który usiłuje ujawnić.

3. Hart i Dworkin — czy spór o prawo oznacza utratę jego podstawy?

Inne rozwiązanie problemu pierwszej zasady zaproponował H.L.A. Hart.

W jego teorii ostatecznym kryterium identyfikacji prawa jest reguła uznania (rule of recognition), istniejąca dzięki odpowiedniej praktyce społecznej, przede wszystkim praktyce urzędników i sędziów.

Nie chodzi tu o kolejną normę ważną na podstawie jeszcze wyższej normy. Reguła uznania stanowi społecznie funkcjonujące kryterium ustalania, co w danym systemie jest prawem.[3]

To rozwiązanie usuwa konieczność poszukiwania kolejnej normy w nieskończonej hierarchii.

Jednak przenosi problem na poziom praktyki.

Jeżeli bowiem reguła uznania istnieje dlatego, że określone środowisko instytucjonalne rzeczywiście ją stosuje, pojawia się pytanie, co dzieje się wtedy, gdy samo środowisko pozostaje głęboko podzielone.

Czy mamy wówczas jedną regułę uznania?

Czy istnieją dwie konkurencyjne reguły?

A może spór dotyczy wyłącznie interpretacji wspólnej reguły?

To rozróżnienie jest szczególnie ważne.

Ronald Dworkin wskazywał, że prawnicy mogą nie tylko różnić się co do zastosowania reguły, ale również co do samych podstaw, na których określone twierdzenie należy uznać za twierdzenie o obowiązującym prawie.[4]

Nie każdy taki spór oznacza jednak rozpad porządku normatywnego.

Może być przejawem normalnego funkcjonowania prawa, zwłaszcza gdy zawiera ono przepisy ogólne, nieostre albo wymagające interpretacji systemowej.

Właśnie dlatego nasza wcześniejsza konstrukcja wymaga korekty.

Nie można stwierdzić:

Istnieją dwie interpretacje kompetencji, a więc istnieją dwa arché.

To byłoby uproszczenie.

Dwie interpretacje mogą odwoływać się do tej samej konstytucji, tego samego systemu źródeł prawa i tej samej procedury rozstrzygania.

Dopóki strony uznają wspólne kryterium identyfikowania prawa, różnica stanowisk nie musi oznaczać podważenia pierwszej zasady.

Problem powstaje dopiero wtedy, gdy strony przestają akceptować nie tylko konkretne rozstrzygnięcie, ale także normatywne warunki, według których rozstrzygnięcie powinno zostać wydane.

Jednak i tutaj potrzebna jest ostrożność.

Brak akceptacji orzeczenia może wynikać z przekonania o jego wadliwości, a nie z odrzucenia całego porządku prawnego.

Dlatego pojęcie reorganizacji arché powinno być stosowane dopiero wtedy, gdy można wykazać trwałą zmianę reguł rozpoznawania lub wykonywania kompetencji.

Nie każdy spór o prawo jest sporem o jego źródło. Nie każdy spór o źródło oznacza jego zmianę. I nie każda zmiana reguły stanowi bezprawne przejęcie władzy.

To trzy odrębne poziomy analizy, których nie wolno utożsamiać.

4. Paradoks samolegitymizacji — przypadek kolejnych osób zastępujących prezesa TK

Wydarzenia z 30 października 2026 r. w Trybunale Konstytucyjnym dostarczają przykładu pozwalającego poddać naszą teorię testowi krytycznemu.

Anna Korwin-Piotrowska, powołując się na przepisy dotyczące zastępstwa prezesa TK oraz odpowiedniego stosowania art. 130 Prawa o ustroju sądów powszechnych, wydała zarządzenia o natychmiastowej przerwie w czynnościach służbowych prezesa Bogdana Święczkowskiego i wiceprezesa Bartłomieja Sochańskiego.

Podstawy prawne i skuteczność tych zarządzeń stały się przedmiotem sporu.[5]

Dla naszego problemu najważniejszy jest art. 12 ust. 4 ustawy o organizacji i trybie postępowania przed TK.

Przepis ten przewiduje zastępowanie prezesa przez sędziego określonego w art. 11 ust. 2, w przypadku niemożności upoważnienia wiceprezesa lub innego sędziego do wykonywania niektórych kompetencji prezesa.

Art. 11 ust. 2 określa przy tym kryterium najdłuższego łącznego stażu w wskazanych rodzajach pracy.

Powstaje zatem pytanie, czy wskazana w art. 12 ust. 4 przesłanka zastępstwa istniała niezależnie od działania podjętego przez osobę powołującą się na tę kompetencję.

Jest to pytanie o chronologiczną i logiczną strukturę upoważnienia.

Jeżeli bowiem przyjmujemy, że osoba A może podjąć działanie wyłącznie pod warunkiem wcześniejszego zaistnienia określonej sytuacji prawnej, to nie możemy automatycznie uznać, że A może sama wytworzyć tę sytuację poprzez działanie, którego kompetencyjna podstawa zależy od jej wcześniejszego istnienia.

W takim przypadku powstaje rozumowanie koliste.

Jednak należy natychmiast wprowadzić zastrzeżenie.

Nie każda kompetencja związana z powstaniem określonego stanu prawnego ma charakter kolisty.

Prawo może przecież przyznawać organowi kompetencję do ustanowienia nowej sytuacji, która następnie stanowi podstawę dalszych działań.

Przykładem jest prawidłowe powołanie na stanowisko lub zgodna z prawem zmiana zakresu kompetencji.

W takim przypadku występuje następstwo zdarzeń prawnych, nie zaś błędne koło.

Istotna jest zatem różnica między legalnym wytworzeniem nowego stanu a wykorzystaniem stanu, którego powstanie zakłada istnienie właśnie kwestionowanej kompetencji.

Rozważmy teraz eksperyment dotyczący dwóch kolejnych sędziów.

Załóżmy, że osoba A posiada najdłuższy staż, a osoba B drugi najdłuższy staż w ustawowym rozumieniu.

Jeżeli A może zastępować prezesa, następnie zaś B uzna, że zachowanie A wymaga odsunięcia jej od czynności, pojawia się pytanie, czy B może powtórzyć analogiczne rozumowanie.

W konsekwencji można wyobrazić sobie powtarzanie tego samego mechanizmu wobec kolejnych osób.

Jednak nie jest to jeszcze prawny dowód istnienia takiej możliwości.

Zawieszenie albo przerwa w czynnościach nie zmienia historycznego stażu sędziego. Nie powoduje również automatycznie wygaśnięcia jego mandatu.

Nie można zatem utożsamiać kolejności wynikającej ze stażu z dowolną możliwością przejmowania kompetencji poprzez odsuwanie kolejnych osób.

Właściwe pytanie jest inne.

Czy przyjęta wykładnia zawiera normatywne ograniczenie, które uniemożliwia jej zastosowanie w sposób sprzeczny z własnym uzasadnieniem?

Jeżeli takie ograniczenie istnieje i wynika z prawa, paradoks może zostać rozwiązany.

Jeżeli natomiast uzasadnienie sprowadza się do tego, że dana osoba posiada kompetencję, ponieważ skutecznie zaczęła ją wykonywać, powstaje problem samolegitymizacji.

W takim przypadku rzeczywista skuteczność działania zaczyna zastępować normatywną podstawę uprawnienia.

Nie należy jednak wyprowadzać z tego automatycznego wniosku o wadliwości konkretnych zarządzeń.

Należy najpierw ustalić, czy przesłanki zastępstwa i odpowiedniego zastosowania art. 130 były spełnione, kto mógł wykonać taką kompetencję i jakie znaczenie posiada szczególne unormowanie art. 130 § 2 dotyczące prezesa sądu.

Dopiero odpowiedź na te pytania pozwala ocenić, czy wystąpiło rozumowanie koliste.

Bez tej analizy paradoks pozostaje tylko interesującym eksperymentem myślowym.

Jest jednak eksperymentem wartościowym, ponieważ ujawnia konsekwencje zbyt szerokiej wykładni.

5. Metazasada niesamolegitymizacji — czy możemy zatrzymać regres?

W poprzednich rozważaniach zaproponowaliśmy zasadę normatywnej niesamolegitymizacji kompetencji.

Jej istotę można sformułować następująco:

Nie można uzasadniać własnej kompetencji wyłącznie skutkami działania, którego prawidłowość zależy od wcześniejszego istnienia tej właśnie kompetencji.

Na pierwszy rzut oka zasada ta pozwala zatrzymać regres.

Jeżeli podmiot A musi posiadać kompetencję przed dokonaniem czynności, to nie może dowodzić jej istnienia samym skutkiem tej czynności.

Jednak krytyczna analiza wymaga postawienia kolejnego pytania.

Skąd pochodzi sama zasada niesamolegitymizacji?

Jeżeli twierdzimy, że wynika z prawa, musimy wskazać normy lub uznane reguły rozumowania, które ją uzasadniają.

Jeżeli przedstawiamy ją jako zasadę logiczną, należy wyjaśnić, dlaczego określona struktura rozumowania jest wadliwa.

Jeżeli natomiast nadajemy jej status normy wyższej od wszystkich kompetencji, ponownie powracamy do problemu pierwszej zasady.

Nie możemy bowiem bez dodatkowego uzasadnienia wprowadzić własnego arché, a następnie używać go do rozstrzygania sporów o obowiązujące arché.

To byłoby odtworzenie problemu na wyższym poziomie.

Właśnie dlatego proponowaną metazasadę należy rozumieć przede wszystkim jako kryterium kontroli poprawności uzasadnienia kompetencji, a nie nową, samodzielną normę konstytucyjną.

Jej podstawą jest zakaz błędnego koła w uzasadnieniu oraz konstytucyjna zasada legalizmu, wyrażona w art. 7 Konstytucji RP.[6]

Nie oznacza to jednak, że prawo nigdy nie może tworzyć norm odnoszących się do własnych operacji.

Wręcz przeciwnie.

Ustawodawca może zgodnie z konstytucją zmieniać ustawy. Sąd może posiadać kompetencję do rozstrzygania o własnej właściwości w granicach przewidzianych prawem. Konstytucja może ustanawiać procedurę własnej zmiany.

Art. 235 Konstytucji RP przewiduje właśnie taki mechanizm.[7]

Mamy tu do czynienia z legalną rekurencyjnością systemu.

Reguły prawne pozwalają zmieniać inne reguły prawne, a niekiedy również same siebie.

Nie oznacza to jeszcze błędnego koła.

Problem powstaje wówczas, gdy norma przyznająca kompetencję nie istnieje albo jej obowiązywanie ma być dowiedzione wyłącznie poprzez powołanie się na czynność wykonaną na jej podstawie.

Można zatem rozróżnić dwa rodzaje samoodniesienia.

Rekurencja dopuszczalna: system przewiduje reguły zmiany, kontroli i zastępstwa, które pozwalają w określonych warunkach przekształcać jego własną organizację.

Samolegitymizacja wadliwa: podmiot uznaje, że posiada uprawnienie, ponieważ jego wykonanie doprowadziło do sytuacji, w której uprawnienie to miałoby zostać uznane za istniejące.

Różnica między nimi jest fundamentalna.

Samo samoodniesienie nie stanowi wady prawa.

Wadliwe może być dopiero uzasadnienie, w którym skutek zostaje przedstawiony jako wystarczający dowód własnej podstawy.

W tym sensie paradoks kolejnych osób zastępujących prezesa TK jest przede wszystkim testem zdolności danej interpretacji do wyznaczenia własnych granic.

Jeżeli interpretacja nie potrafi ich wskazać, nie musi być jeszcze fałszywa, ale wymaga dalszego uzasadnienia.

Jeżeli natomiast prowadzi do przypisywania analogicznych, wzajemnie sprzecznych kompetencji wielu podmiotom bez normatywnego kryterium rozstrzygnięcia, pojawia się silny argument przeciw jej poprawności.

6. Nie każda reorganizacja arché jest bezprawiem

Nasza teoria posiada jeszcze jedną potencjalną słabość.

Jeżeli uznajemy, że zachowanie tożsamości prawa wymaga zachowania tej samej pierwszej zasady, możemy mimowolnie utożsamić ciągłość normatywną z niezmiennością.

A przecież system prawny musi posiadać zdolność zmiany.

Państwo nie może zachować efektywności regulacyjnej, jeśli każda modyfikacja wcześniejszej zasady zostanie uznana za naruszenie jego tożsamości.

Co więcej, zmiana określonego regulatora może być warunkiem zachowania samego systemu.

W naszych wcześniejszych rozważaniach o homeostazie i homeorhezie poprzez reorganizację wskazywaliśmy, że stabilizacja systemu nie musi oznaczać powrotu do wcześniejszej konfiguracji.

Może polegać na zachowaniu zdolności dalszej reprodukcji poprzez modyfikowanie sposobów reagowania na zmienne warunki.

Pojawia się zatem pojęcie metaregulacji: zdolności systemu do prawidłowej zmiany reguł własnej regulacji.

Ta koncepcja ma bezpośrednie zastosowanie do arché.

Jeżeli pierwszą zasadę rozumiemy jako niezmienny zbiór kompetencji, każda istotna reforma może wyglądać na jej utratę.

Jeżeli jednak arché obejmuje również reguły legalnej zmiany kompetencji, reorganizacja może być właśnie sposobem zachowania ciągłości systemu.

Powstaje więc paradoks odwrotny do samolegitymizacji.

System może utracić własną tożsamość nie tylko dlatego, że zmienia reguły bez podstawy prawnej, lecz również dlatego, że nie jest zdolny do ich legalnej zmiany wtedy, gdy stają się nieadekwatne.

W pierwszym przypadku zagrożeniem jest arbitralność.

W drugim — instytucjonalna sztywność.

Właściwy problem nie sprowadza się zatem do wyboru między zmianą a niezmiennością.

Dotyczy kryterium prawidłowej reorganizacji.

Nie wystarczy pytać, czy system zmienił swoją strukturę.

Trzeba ustalić, czy zmiana nastąpiła na podstawie reguł uznawanych wcześniej za wiążące, czy została ustanowiona nowa podstawa normatywna oraz jakie konsekwencje zmiana wywołuje dla zdolności systemu do dalszego działania.

Oczywiście nawet poprawna proceduralnie zmiana może budzić zastrzeżenia z perspektywy sprawiedliwości, demokracji czy ochrony praw człowieka.

Dlatego legalność i normatywna zasadność nie mogą być uznane za pojęcia tożsame.

Zarazem nie można utożsamiać niezgodności z preferowanym celem politycznym z naruszeniem prawa.

Tutaj ujawnia się kolejny wymóg metodologiczny.

Krytyka arché musi odróżniać ocenę legalności zmiany od oceny jej słuszności i skutków społecznych.

Bez tego teoria sama może przekształcić się w narzędzie politycznego uzasadnienia, przed którym usiłuje przestrzegać.

7. Luhmann i Baudrillard — czy samoreprodukcja oznacza symulację?

Z perspektywy teorii Niklasa Luhmanna system prawny jest autopoietyczny, ponieważ reprodukuje własne operacje poprzez komunikację prawną.

Samoodniesienie jest zatem jedną z właściwości jego funkcjonowania, a nie przypadkowym błędem.[8]

Nie możemy wobec tego twierdzić, że system traci arché tylko dlatego, że stosuje własne normy do wytwarzania kolejnych norm i rozstrzygnięć.

Byłoby to niezgodne z samą konstrukcją systemu prawnego.

Prawo zawsze w określonym zakresie odwołuje się do własnych reguł identyfikacji.

W tym sensie samoreprodukcja nie jest odstępstwem od normatywności.

Jest jednym z warunków jej instytucjonalnego istnienia.

Jednak teoria autopoiesis ujawnia też istotne ograniczenie.

Zdolność systemu do reprodukcji nie dowodzi, że wszystkie jego decyzje są prawidłowe, sprawiedliwe albo zgodne z celami uzasadniającymi jego istnienie.

Możliwa jest sytuacja, w której system zachowuje zdolność działania, lecz stopniowo zmienia rzeczywistą relację między normą a kompetencją.

Nie oznacza to automatycznie, że mamy do czynienia z symulacją.

Pojęcie symulacji, rozwijane przez Jeana Baudrillarda, wymaga odrębnej analizy.[9]

Nie każda reprezentacja rzeczywistości stanowi jej symulację.

Nie każda norma konstytutywna wytwarza pozór.

Prawo posiada przecież zdolność tworzenia rzeczywistych faktów instytucjonalnych. Ustanowienie urzędu, powołanie sędziego lub wydanie decyzji zgodnie z prawem nie jest fikcją tylko dlatego, że skutki tych czynności zależą od przyjętych reguł społecznych.

Dlatego nie należy przeciwstawiać „rzeczywistej władzy” i „formalnego prawa” tak, jakby prawo było zawsze jedynie jej obrazem.

Normy prawne są częścią rzeczywistości społecznej.

Problem symulacji może pojawić się dopiero wtedy, gdy formalne przedstawienie określonej zasady zostaje uznane za wystarczający dowód jej rzeczywistego funkcjonowania, mimo że praktyka systemu systematycznie przeczy temu przedstawieniu.

Jednak nawet w takiej sytuacji konieczne jest wykazanie rozbieżności między normą a praktyką.

Nie można jej zakładać wyłącznie dlatego, że system posługuje się określonym językiem legitymizacji.

W przeciwnym razie pojęcie symulacji staje się niefalsyfikowalne.

Każda deklaracja praworządności może zostać uznana za dowód symulowania praworządności, a każda próba wykazania zgodności działania z prawem — za kolejny element tej samej symulacji.

Taka konstrukcja nie pozwala już odróżniać prawidłowego działania instytucji od działania wadliwego.

Dlatego nasza teoria wymaga kryterium niezależnego od samego podejrzenia symulacji.

Kryterium to powinno obejmować możliwość rekonstrukcji normy, ustalenia przesłanek jej zastosowania, zidentyfikowania osoby uprawnionej do działania oraz zbadania rzeczywistych skutków.

Dopiero wtedy można rozważać, czy formalne uzasadnienie odpowiada operacyjnej strukturze systemu.

Symulacji nie dowodzi język prawa. Można ją badać dopiero przez wykazanie trwałej rozbieżności między deklarowaną zasadą a sposobem rzeczywistego działania.

8. Krytyka teorii arché — możliwe błędy i ograniczenia

Najpoważniejszy problem naszej koncepcji polega na tym, że sama może zostać wykorzystana do tego, przed czym ostrzega.

Jeżeli zakładamy istnienie jednej pierwszej zasady, możemy arbitralnie uznać własną interpretację za jej właściwą reprezentację.

Wówczas każda interpretacja odmienna zaczyna wyglądać na odstępstwo od arché.

Problem nie zostaje rozwiązany.

Zostaje tylko przesunięty na wyższy poziom.

Zamiast sporu o przepis otrzymujemy spór o to, kto prawidłowo rozpoznał pierwszą zasadę.

A skoro pierwsza zasada ma rozstrzygać o treści pozostałych norm, ten, kto przypisuje sobie wyłączną kompetencję do jej identyfikacji, może uzyskać szczególną przewagę argumentacyjną.

Powstaje zatem niebezpieczeństwo, że arché samo stanie się narzędziem legitymizacji władzy.

Nie musi to być władza formalna.

Może być to władza interpretacyjna.

Jeżeli określone środowisko uzyskuje faktyczny monopol na definiowanie podstawowych pojęć konstytucyjnych, może wpływać na granice dopuszczalnych działań instytucji, nie posiadając formalnej kompetencji ustrojodawczej.

Nie oznacza to, że każda dominująca interpretacja jest nieprawidłowa.

Oznacza natomiast, że autorytet interpretacyjny sam wymaga krytycznej kontroli.

Drugi problem dotyczy zmienności.

Jeżeli arché jest rzeczywiście zasadą organizującą, to kiedy możemy stwierdzić, że zostało zastąpione?

Czy wystarcza jedna decyzja niezgodna z wcześniejszą praktyką?

Czy konieczny jest określony stopień utrwalenia nowej interpretacji?

Czy zmiana dokonana w przewidzianej prawem procedurze oznacza zachowanie czy utratę tożsamości arché?

Bez odpowiedzi na te pytania koncepcja pozostaje zbyt ogólna.

Trzeci problem dotyczy relacji pomiędzy legalnością a skutecznością.

System może funkcjonować dzięki decyzjom politycznie skutecznym, ale prawnie wadliwym.

Jednak może też dochodzić do trwałych zmian porządku prawnego w wyniku procesów historycznych, które nie mieszczą się w regułach wcześniejszego systemu.

Rewolucja, rozpad państwa czy ustanowienie nowego porządku konstytucyjnego mogą prowadzić do powstania nowej podstawy normatywności.

Nie oznacza to jednak, że wcześniejsze działania stają się przez to historycznie legalne.

Trzeba odróżnić powstanie nowego porządku od wykazania legalności działania w ramach porządku poprzedniego.

Czwarty problem polega na możliwym utożsamieniu hierarchii norm z hierarchią wartości.

Nie każda pierwsza zasada prawa jest równocześnie najwyższą zasadą moralną.

I odwrotnie, nie każda ważna wartość moralna stanowi normę kompetencyjną.

Nie można więc wyprowadzać kompetencji organu wyłącznie z przekonania, że określony cel realizuje sprawiedliwość, demokrację lub dobro wspólne.

Wartości te mogą posiadać znaczenie interpretacyjne i konstytucyjne. Nie zastępują jednak konieczności ustalenia konkretnych przesłanek prawnych.

Piąty problem ma charakter epistemologiczny.

Nawet jeżeli istnieje prawidłowa interpretacja normy, nie oznacza to, że każdy uczestnik sporu potrafi ją bezspornie rozpoznać.

Brak zgodności między prawnikami nie musi wynikać ze złej wiary, interesu politycznego ani braku kompetencji.

Może wynikać z rzeczywistej niejednoznaczności norm, odmiennych metod wykładni lub konfliktu zasad konstytucyjnych.

Dlatego nie można automatycznie dzielić wszystkich uczestników sporu na reprezentantów prawa i reprezentantów władzy.

Taki podział wymaga najpierw wykazania, która interpretacja odpowiada obowiązującej normie.

W przeciwnym razie sama klasyfikacja może być elementem spornego uzasadnienia.

9. Konsekwencje praktyczne — od niepewności prawa do reorganizacji suwerenności

Jeżeli reguły określania kompetencji stają się przedmiotem trwałego konfliktu, konsekwencje wykraczają poza sam spór instytucjonalny.

Pierwszą jest wzrost niepewności prawa.

Obywatel, przedsiębiorca czy inny organ państwa musi wiedzieć nie tylko, jaka norma obowiązuje, ale również czy decyzja wydana przez określoną instytucję wywołuje zamierzone skutki prawne.

Jeżeli uczestnicy systemu podważają wzajemnie własne kompetencje, pojawia się ryzyko funkcjonowania konkurencyjnych rozstrzygnięć.

Nie oznacza to automatycznie powstania dwóch systemów prawnych.

Oznacza jednak osłabienie zdolności do jednoznacznego identyfikowania wiążących decyzji.

Drugą konsekwencją może być przesunięcie rozstrzygnięcia sporu z poziomu normatywnego na operacyjny.

Jeżeli brak uznawanego przez strony mechanizmu ostatecznego rozstrzygnięcia, coraz większe znaczenie może uzyskiwać zdolność do faktycznego wykonywania decyzji.

Wówczas pytanie o to, kto posiada kompetencję, może zostać w praktyce zastąpione pytaniem o to, czyja decyzja jest wykonywana.

Nie oznacza to jednak, że skuteczność wykonania automatycznie nadaje decyzji legalność.

Stanowi natomiast sygnał, że system doświadcza trudności z instytucjonalnym rozstrzyganiem konfliktów.

Trzecią konsekwencją jest możliwość osłabienia normatywnej funkcji trójpodziału władzy.

Jeżeli poszczególne organy zaczynają samodzielnie określać granice własnych kompetencji, zasada równowagi może zostać zastąpiona konkurencyjnymi roszczeniami do wyłącznej interpretacji konstytucji.

Jednak nie każda kompetencja organu do interpretowania zakresu własnych uprawnień jest sprzeczna z trójpodziałem.

W wielu sytuacjach prawo przewiduje taką kompetencję w określonych granicach.

Problem powstaje wtedy, gdy interpretacja własnej właściwości zostaje utożsamiona z nieograniczoną kompetencją do jej rozszerzania.

Czwartą konsekwencją może być zmiana roli nauki prawa.

Jeżeli przedstawiciele nauki prawa uczestniczą w głębokich konfliktach ustrojowych, ich argumentacje mogą być wykorzystywane jako element instytucjonalnej legitymizacji.

Nie jest to samo w sobie zjawiskiem niedopuszczalnym.

Ekspercka interpretacja stanowi ważny element debaty publicznej.

Jednak akademicki autorytet nie może zastępować kontroli poprawności argumentu.

Nauka prawa traci autonomię poznawczą w takim zakresie, w jakim ocena prawidłowości normy zostaje podporządkowana oczekiwanemu rezultatowi politycznemu.

Piątą konsekwencją jest szczególna sytuacja obywatela.

Formalnie pozostaje on uczestnikiem wspólnoty politycznej, w której władza zwierzchnia należy do Narodu.

Jednak jego zdolność do rozpoznania i kontroli rzeczywistych relacji kompetencyjnych może ulegać ograniczeniu.

Co więcej, jak wskazywaliśmy w „Tożsamości obywatela poprzez reorganizację”, obywatel nie musi być wyłącznie bierną ofiarą tego procesu.

Może reprodukować uproszczony obraz rzeczywistości politycznej, akceptując interpretacje odpowiadające jego identyfikacji grupowej, oczekiwaniom i przekonaniom.

W takim przypadku problem arché uzyskuje również wymiar antropologiczny.

Nie sprowadza się on jednak do inteligencji obywatela ani tym bardziej do jej genetycznych uwarunkowań.

Dotyczy zdolności krytycznego rozpoznawania podstaw przyjmowanego modelu rzeczywistości.

Wysoce inteligentny obywatel może równie skutecznie jak osoba mniej sprawna poznawczo reprodukować założenia własnego środowiska politycznego, jeśli nie poddaje ich refleksyjnej kontroli.

W tym sensie symulacja demokratycznej podmiotowości może powstawać również dzięki uczestnictwu samego obywatela.

Nie oznacza to jednak, że każdy brak aktywności politycznej stanowi przejaw świadomego unikania odpowiedzialności.

Może wynikać również z ograniczeń czasowych, ekonomicznych, społecznych i instytucjonalnych.

Najważniejsza jest zatem relacja między formalnie przyznaną podmiotowością a rzeczywistymi warunkami jej wykonywania.

10. Kryteria identyfikacji reorganizacji arché — propozycja metodologiczna

Jeżeli proponowana teoria ma posiadać wartość badawczą, musi umożliwiać odróżnienie rzeczywistej zmiany podstaw systemu od zwykłego konfliktu interpretacyjnego.

Nie wystarczy odwołanie do pierwszej zasady.

Nie wystarczy również wykazanie, że określony organ działa w sposób kontrowersyjny.

Konieczne jest odtworzenie relacji normatywnych i operacyjnych.

Proponuję pięć warunków analizy.

Pierwszym jest identyfikacja normy kompetencyjnej. Należy ustalić, z jakich przepisów wynika uprawnienie do działania, jakie są jego granice oraz jakie warunki muszą zostać spełnione.

Drugim jest rekonstrukcja chronologii prawnej. Trzeba rozróżnić stan prawny istniejący przed działaniem, samo działanie oraz jego późniejsze skutki. Nie wolno bez odrębnego uzasadnienia wykorzystywać skutków do dowodzenia wcześniejszego istnienia kompetencji.

Trzecim jest test konsekwencji interpretacyjnej. Należy zbadać, czy dana wykładnia zastosowana w innych przypadkach posiada normatywnie uzasadnione granice. Nie chodzi o mechaniczne traktowanie wszystkich sytuacji jako identycznych, lecz o wyjaśnienie, dlaczego podobne przypadki powinny lub nie powinny prowadzić do analogicznych skutków.

Czwartym jest odróżnienie wykładni od zmiany normy. Jeśli proponowane rozwiązanie modyfikuje zakres kompetencji, trzeba ustalić, czy modyfikacja wynika z dopuszczalnej interpretacji, czy wymagałaby aktu prawotwórczego.

Piątym jest kontrola niezależna od politycznej skuteczności działania. Należy wskazać, jakie dowody mogłyby wykazać błędność przyjętej interpretacji, również gdy działanie zostało już skutecznie wykonane.

Ten ostatni warunek ma szczególne znaczenie.

Jeżeli bowiem nie jesteśmy w stanie wskazać żadnego możliwego stanu rzeczy, który podważałby naszą interpretację arché, teoria nie służy już rozpoznawaniu rzeczywistości.

Staje się konstrukcją odporną na wszelką krytykę.

W takim przypadku problem, który zamierzaliśmy badać, zostaje odtworzony przez samą metodę badawczą.

Można więc sformułować dodatkową zasadę:

Teoria pierwszej zasady musi dopuszczać możliwość wykazania, że jej własna identyfikacja tej zasady jest błędna.

Bez tego arché przestaje być przedmiotem analizy.

Staje się narzędziem uzasadnienia.

Zakończenie. Czy arché może istnieć bez ostatecznego arbitra?

Krytyczna analiza tożsamości arché poprzez reorganizację prowadzi do wniosku, że problem pierwszej zasady nie daje się rozwiązać przez wskazanie jednej nadrzędnej normy, jednego organu ani jednego podmiotu sprawującego rzeczywistą władzę.

Każde z tych rozwiązań prowadzi do dalszych pytań.

Jeżeli wskazujemy nadrzędną normę, musimy wyjaśnić podstawę jej obowiązywania.

Jeżeli wskazujemy organ posiadający kompetencję do interpretowania prawa, musimy ustalić źródło tej kompetencji.

Jeżeli natomiast odwołujemy się do rzeczywistej praktyki uznawania norm, musimy rozstrzygnąć, jakie znaczenie posiada sytuacja, w której praktyka ta staje się przedmiotem konfliktu.

Nie oznacza to jednak, że wszystkie normatywne podstawy są równie arbitralne.

Brak ostatecznego, metafizycznego dowodu prawowitości całego systemu nie znosi możliwości poprawnego rozpoznawania kompetencji wewnątrz tego systemu.

I właśnie tutaj znajduje się zasadnicza granica formalizmu.

Norma podstawowa nie usprawiedliwia dowolnego przypisywania sobie uprawnień.

Praktyka instytucjonalna nie dowodzi automatycznie prawidłowości każdej skutecznej decyzji.

Z kolei przekonanie o moralnej słuszności określonego celu nie zastępuje normy kompetencyjnej.

Jednak również nasza własna teoria arché nie może rościć sobie prawa do ostatecznego rozstrzygania wszystkich konfliktów.

Jeżeli uznamy, że pierwsza zasada jest tożsama z naszą interpretacją praworządności, popełnimy ten sam błąd metodologiczny, który zarzucamy innym.

Wówczas arché zostanie przekształcone w kolejny instrument uzasadniania.

A przecież istotą naszej koncepcji miało być właśnie odróżnienie źródła normatywności od jej instytucjonalnej reprezentacji.

Powstaje zatem konieczność wprowadzenia rozróżnienia między tożsamością arché a tożsamością sposobu jego rozpoznawania.

Pierwsza odnosi się do struktury normatywnej systemu.

Druga — do praktyki interpretacyjnej, dzięki której uczestnicy systemu ustalają znaczenie jego norm i kompetencji.

Te dwa wymiary mogą pozostawać w zgodzie, ale nie muszą.

Może dojść do zmiany praktyki interpretacyjnej bez formalnej zmiany zasady.

Możliwa jest również zgodna z prawem zmiana zasady przy zachowaniu dotychczasowych reguł jej identyfikowania.

Najpoważniejszy problem powstaje wtedy, gdy zmieniają się jednocześnie reguły uznawania norm, praktyka wykonywania kompetencji i kryteria kontroli prawidłowości działania.

W takim przypadku reorganizacja może dotyczyć samej podstawy, dzięki której system zachowuje swoją normatywną tożsamość.

Nie oznacza to automatycznego powstania nowego państwa ani całkowitego zniesienia konstytucji.

Może jednak oznaczać zmianę relacji pomiędzy prawem a rzeczywistą zdolnością do wykonywania władzy.

W tym miejscu warto powrócić do paradoksu kolejnych osób zastępujących prezesa Trybunału Konstytucyjnego.

Najważniejsze nie jest w nim pytanie, kto w danej chwili posiada najdłuższy staż.

Istotniejsze jest to, czy kompetencja określonego podmiotu wynika z wcześniejszej normy, czy też z interpretacji, której prawidłowość ma zostać potwierdzona przez skuteczność własnego zastosowania.

Paradoks ten nie zastępuje analizy konkretnych przepisów.

Może jednak ujawnić rozumowanie, którego kolejne zastosowania prowadzą do wzajemnie sprzecznych roszczeń kompetencyjnych.

Nie znaczy to, że każda samoodnosząca się procedura jest wadliwa.

Prawo musi bowiem posiadać zdolność do regulowania własnej zmiany, organizowania instytucji i rozstrzygania sporów o kompetencje.

Dlatego nie należy poszukiwać systemu całkowicie pozbawionego rekurencyjności.

Byłby to postulat niemożliwy do spełnienia.

Należy natomiast poszukiwać takich reguł, które pozwalają odróżnić rekurencyjność normatywnie uzasadnioną od błędnego koła samolegitymizacji.

W tym sensie najważniejszym zadaniem współczesnej teorii konstytucyjnej nie jest odnalezienie absolutnego podmiotu zdolnego do ostatecznego rozstrzygnięcia każdego sporu.

Jest nim ustalenie warunków, w których spór może zostać rozstrzygnięty bez przekształcenia samego rozstrzygnięcia w dowód wcześniejszego istnienia kompetencji do jego wydania.

Ostatecznie prowadzi nas to do następującej tezy:

Tożsamość arché poprzez reorganizację nie polega na zachowaniu niezmiennej pierwszej zasady, lecz na zachowaniu rozpoznawalnej i normatywnie kontrolowalnej relacji między źródłem kompetencji, warunkami jej wykonywania oraz regułami legalnej zmiany tych warunków.

Jednak także ta teza nie rozwiązuje w pełni problemu pierwszej zasady.

Pozostawia pytanie o to, na jakiej podstawie uznajemy określone reguły kontroli za prawidłowe.

Być może nie istnieje odpowiedź, która całkowicie eliminuje konieczność przyjęcia pewnych przesłanek.

Nie oznacza to jednak, że prawo jest wyłącznie fikcją ani że każda interpretacja posiada jednakową wartość.

Oznacza, że racjonalność prawa nie polega na całkowitym wyeliminowaniu założeń, lecz na możliwości ujawnienia ich treści, krytycznej kontroli oraz konsekwentnego stosowania również wobec podmiotu, który się na nie powołuje.

W tym miejscu możemy sformułować najważniejszą metazasadę niniejszego artykułu:

Podmiot powołujący się na określoną zasadę nie może bez odrębnego uzasadnienia uznawać siebie za wyjątek od konsekwencji, które z tej zasady wyprowadza wobec innych.

To nie jest nowa norma przyznająca władzę.

To wymóg spójności rozumowania.

A jego znaczenie wykracza poza prawo konstytucyjne.

Jeżeli nawet pierwsza zasada wymaga interpretacji, to nikt nie uzyskuje przez sam fakt interpretowania kompetencji do dowolnego określania jej następstw.

Można więc zakończyć pytaniem, które pozostaje otwarte:

Czy fundamentem państwa prawa jest posiadanie ostatecznej pierwszej zasady, czy raczej zdolność do poddawania również własnych interpretacji tej zasady konsekwentnym i kontrolowalnym regułom rozumowania?

Być może właśnie ta druga możliwość najlepiej wyjaśnia tożsamość prawa poprzez reorganizację.

Nie jako niezmienność wszystkich zasad.

Lecz jako zdolność do odróżniania ich legalnej zmiany od władczego ustanawiania wyjątków na własną korzyść.

Przypisy i literatura

[1] Hans Kelsen, Reine Rechtslehre, wyd. 2, Wien 1960; wyd. ang. Pure Theory of Law, University of California Press 1967. Zob. także H. Kelsen, Allgemeine Theorie der Normen, Wien 1979. O rozwoju teorii normy podstawowej: Stanford Encyclopedia of Philosophy, „The Pure Theory of Law”.

[2] Kelsen, Pure Theory of Law, zwłaszcza partie dotyczące relacji między obowiązywaniem (Geltung) a skutecznością (Wirksamkeit). Por. Stanford Encyclopedia of Philosophy, „The Pure Theory of Law”.

[3] H.L.A. Hart, The Concept of Law, Clarendon Press, Oxford 1961, wyd. 2, 1994, rozdz. V–VI. Zob. Stanford Encyclopedia of Philosophy, „Legal Positivism”.

[4] Ronald Dworkin, Law’s Empire, Harvard University Press, Cambridge, MA 1986, rozdz. I. O sporach dotyczących podstaw prawa i ich znaczeniu dla pozytywizmu zob. Kenneth Einar Himma, „Ambiguously Stung: Dworkin’s Semantic Sting Reconfigured”, Legal Theory, t. 8, nr 2, 2002, s. 145–183. DOI: 10.1017/S1352325202082010.

[5] Ustawa z 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym, art. 11–12, tekst urzędowy ELI; ustawa z 27 lipca 2001 r. — Prawo o ustroju sądów powszechnych, art. 130, tekst urzędowy ELI; „Przerwa w czynnościach prezesa TK. Korwin-Piotrowska kieruje Trybunałem”, Rzeczpospolita, 30 października 2026 r. Relacja.

[6] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r., art. 2, 7, 8 i 10. Tekst Konstytucji — Senat RP. Zasada niesamolegitymizacji jest propozycją metodologiczną autora i nie stanowi dosłownego sformułowania przepisu konstytucyjnego.

[7] Konstytucja RP, art. 235, regulujący tryb jej zmiany. Oficjalny tekst — Prezydent RP.

[8] Niklas Luhmann, Das Recht der Gesellschaft, Suhrkamp, Frankfurt am Main 1993; wyd. ang. Law as a Social System, Oxford University Press 2004. Zob. Hugh Baxter, „Niklas Luhmann’s Theory of Autopoietic Legal Systems”, Annual Review of Law and Social Science, t. 9, 2013, s. 167–184. DOI: 10.1146/annurev-lawsocsci-102612-134027.

[9] Jean Baudrillard, Simulacres et Simulation, Galilée, Paris 1981; wyd. ang. Simulacra and Simulation, University of Michigan Press 1994. DOI: 10.3998/mpub.9904.

[10] Lon L. Fuller, The Morality of Law, Yale University Press, New Haven 1964, wyd. poprawione 1969. Wymóg zgodności oficjalnego działania z ogłoszonymi regułami pozostaje ważnym punktem odniesienia dla badania praworządności. Zob. Stanford Encyclopedia of Philosophy, „The Rule of Law”.

[11] Lawrence B. Solum, „Originalism and Constitutional Construction”, Fordham Law Review, t. 82, 2013, s. 453–537. Opracowanie. Szczególnie istotne jest odróżnienie ustalania znaczenia tekstu konstytucji od budowania doktryn niezbędnych do jego stosowania w przypadkach niedookreślonych.

[12] Joseph Raz, The Authority of Law: Essays on Law and Morality, Clarendon Press, Oxford 1979, rozdz. „Legal Validity”, s. 146–159. DOI: 10.1093/acprof:oso/9780198253457.003.0008.

[13] Arystoteles, Metafizyka, V (Δ), 1, 1012b34–1013a23. Klasyczna wieloznaczność arché jako początku, zasady i zwierzchności stanowi historyczno-filozoficzny punkt wyjścia, nie zaś dowód współczesnej teorii ustrojowej.

[14] Teksty autorskie stanowiące kontekst niniejszego opracowania: „Tożsamość władzy poprzez reorganizację”, „Tożsamość zamachu stanu poprzez reorganizację”, „Konstytucja, prawo i suwerenność jako alibi systemowe”, „Polska jako system peryferyjnej suwerenności” oraz cykl rozważań nad homeostazą, homeorhezą i metaregulacją poprzez reorganizację.