Wały, wałki i wałeczki podczas rządów Zjednoczonej Prawicy w latach 2015-2023

Trzy lata po przejęciu władzy przez koalicję 15 października, temat rozliczenia rządów Zjednoczonej Prawicy z lat 2015–2023 pozostaje jednym z centralnych punktów polskiej debaty publicznej, a postawiona hipoteza o licznych aferach, naruszaniu prawa, dążeniu do nieliberalnego modelu państwa oraz kosztownych programach socjalnych znajduje potwierdzenie w licznych doniesieniach medialnych, raportach instytucji państwowych i dokumentach, choć skala i interpretacja tych zjawisk są nadal przedmiotem politycznego sporu. Okres rządów PiS obfitował w liczne afery i skandale nagłaśniane przez opozycję, a po 2023 roku stały się one przedmiotem prac komisji śledczych i śledztw prokuratury; do najgłośniejszych należą afera Funduszu Sprawiedliwości dotycząca nieprawidłowości w przyznawaniu dotacji, które według doniesień trafiały do podmiotów powiązanych z politykami zamiast do ofiar przestępstw, afera "Red is Bad" w spółce Skarbu Państwa, afera GetBack związana z jednym z największych skandali finansowych, afera KNF dotycząca korupcji i nacisków na prezesów banków, afera wokół Narodowego Centrum Badań i Rozwoju, gdzie kontrola NIK wykazała nieprawidłowości w przyznawaniu dotacji firmom bez doświadczenia, afera wizowa związana z korupcją w konsulatach, afera Pegasus dotycząca nielegalnej inwigilacji polityków opozycji i dziennikarzy, nieudane wybory kopertowe z 2020 roku uznane za niekonstytucyjne, a także afera SKOK, a lista tych przypadków była na tyle długa, że opozycja, a później koalicja rządząca, wyliczała ich nawet ponad sto. Zarzut łamania prawa był podnoszony nie tylko w kraju, ale także przez międzynarodowe instytucje, takie jak Komisja Europejska czy Trybunał Sprawiedliwości UE, i dotyczył przede wszystkim konfliktu wokół Trybunału Konstytucyjnego, który poprzez obsadzenie nowymi sędziami i zmianę przepisów doprowadził do paraliżu i upolitycznienia tej instytucji, a także zmian w wymiarze sprawiedliwości, w tym obniżenia wieku emerytalnego sędziów i umożliwienia ministrowi wpływania na nominacje sędziowskie, co krytykowano jako naruszenie niezależności sądów, oraz upolitycznienia mediów publicznych, prokuratury i spółek Skarbu Państwa, co służyło budowie "państwa partyjnego" i zdaniem opozycji naruszało co najmniej trzynaście artykułów konstytucji. Jeśli chodzi o dążenie do nieliberalnej demokracji czy "rządów kościelnych", krytycy wskazują, że PiS ograniczał niezależność mediów, sądów i organizacji pozarządowych, co jest charakterystyczne dla systemów nieliberalnych, a także często odwoływał się do wartości konserwatywnych i katolickich, zaostrzając prawo aborcyjne i realizując postulaty Kościoła, przez co niektórzy publicyści i politolodzy określali budowany model mianem "demokracji nieliberalnej" lub "demokratury", podczas gdy zwolennicy partii podkreślali, że ich celem było wzmocnienie suwerenności Polski i ochrona tradycyjnych wartości, a nie odrzucenie demokracji jako takiej. Rządy PiS wprowadziły szereg programów socjalnych, takich jak Rodzina 500+ (później 800+), trzynasta i czternasta emerytura, Dobry start czy program Mieszkanie bez wkładu własnego, których koszty były ogromne – już w 2022 roku szacowano, że od 2016 roku wydatki na nie wyniosły blisko 240 miliardów złotych, a udział wydatków socjalnych w budżecie wzrósł z 40 do 49 procent, co przy jednoczesnych ograniczeniach podażowych przyczyniło się do szybkiego wzrostu inflacji, która w 2023 roku sięgnęła kilkunastu procent, oraz pogłębiło deficyt budżetowy z 42 miliardów złotych w 2015 roku do 245 miliardów złotych w 2023 roku, dlatego po przejęciu władzy nowa koalicja stanęła przed wyzwaniem uporządkowania finansów publicznych i ograniczenia wydatków, co wiązało się z zakończeniem lub modyfikacją części programów. Rozliczenie rządów PiS było jednym z głównych haseł kampanii wyborczej i znalazło się w umowie koalicyjnej z 10 listopada 2023 roku, gdzie zadeklarowano rozliczenie przez niezależną prokuraturę i niezawisłe sądy wszystkich osób winnych przekroczenia uprawnień, sprzeniewierzenia środków publicznych czy korupcji politycznej; dotychczasowe działania obejmują powołanie komisji śledczych do zbadania afery wizowej oraz nieprawidłowości w Funduszu Sprawiedliwości, podjęcie kroków w celu odpolitycznienia prokuratury i przywrócenia jej niezależności, a także wszczęcie szeregu śledztw w sprawach związanych z nieprawidłowościami za rządów PiS, a temat rozliczeń jest stale obecny w mediach i polityce, jednak proces ten jest złożony i napotyka na trudności, takie jak opór polityczny PiS, ochrona prezydenckiego weta oraz zawiłość prawna spraw, dlatego po dwóch latach rządów koalicji wciąż toczy się dyskusja o skuteczności i zakresie tych rozliczeń. Przedstawione fakty wskazują, że okres rządów Zjednoczonej Prawicy był naznaczony licznymi kontrowersjami, aferami i napięciami na linii z Unią Europejską, a temat rozliczeń pozostaje żywy, a jego ostateczny kształt będzie zależał od dalszych działań prokuratury, komisji śledczych i sądów, przy czym skutki ekonomiczne polityki socjalnej PiS, w postaci wysokiej inflacji i deficytu budżetowego, są jednymi z głównych wyzwań, z którymi musi mierzyć się obecny rząd.