Narodowe Muzeum Archeologii w Valletcie jest jedną z najważniejszych instytucji kultury Malty. Powstało w 1958 roku, a w 1998 roku przeszło gruntowną przebudowę i modernizację. Jednakże początki gromadzenia zbiorów siegają końca XIX i początku XX wieku, kiedy to zaczęto na skalę masową i naukową prowadzić prace archeologiczne na Malcie i Gozo.
Mieści się ono w budynku dawnej Auberge de Provence (Oberży Prowansalskiej) przy Republic Street, naprzeciwko kościoła św. Barbary. Budynek wzniesiono w 1571 roku według projektu wybitnego maltańskiego architekta Ġilormu Cassara. Pierwotnie służył jako dom zakonny dla rycerzy Zakonu św. Jana pochodzących z Prowansji we Francji.
Narodowe Muzeum Archeologii w Valletcie, wejście główne, fot. Marek Sikorski
Znaczenie tego muzeum polega na tym, że prezentuje ono w swoich zbiorach eksponaty związane z dziejami Malty i Gozo, sięgające najstarszych okresów ludzkiej cywilizacji – od neolitu, poprzez czasy fenickie, kartagińskie i rzymskie, aż po okres wczesno bizantyjski.
Okres neolitu (ok. 5200–2500 p.n.e.) reprezentują artefakty pochodzące z wielu faz kulturowych – od najwcześniejszej kultury Għar Dalam aż po schyłkową fazę Tarxien. Najciekawsze pod względem historycznym są tzw. figurki korpulentne, odnajdywane w maltańskich świątyniach megalitycznych, takich jak Ħaġar Qim czy Tarxien, oraz w podziemnym hypogeum Ħal Saflieni. Przez dziesięciolecia badacze określali te obiekty mianem „Bogini Matki” lub „Wenus”, nawiązując do paleolitycznych figurek znanych z obszaru Eurazji.
Wyróżnia się przede wszystkim słynna „Wenus z Malty”, odkryta w Ħaġar Qim. Jest to niewielka gliniana statuetka o niezwykle realistycznie i zmysłowo wymodelowanych partiach ciała. Drugim znanym zabytkiem jest rzeźba „Śpiąca Kobieta” (The Sleeping Lady) z hypogeum Ħal Saflieni, przedstawiająca zapewne postać kobiecą o obfitych kształtach, leżącą na boku na kamiennym łożu.
Rzeźby te charakteryzują się kilkoma unikalnymi cechami. Przede wszystkim zwraca uwagę ich przesadna korpulencja – olbrzymie uda, masywne biodra i zaokrąglone ramiona kontrastują z zaskakująco drobnymi stopami i dłońmi. Jednocześnie wiele figurek wykazuje częściową redukcję cech płciowych, co może sugerować bardziej uniwersalne znaczenie symboliczne związane z kultem płodności, obfitości i sił życiowych.
Narodowe Muzeum Archeologii w Valletcie, sala wystawowa, fot. Marek Sikorski
Być może miały one również znaczenie rytualne. Obfitość kształtów interpretuje się jako metaforę płodności ziemi, dobrobytu społecznego oraz cyklu życia i śmierci. Zapewne stanowiły centralne elementy kultu świątynnego, współgrając z obłymi, organicznymi formami samych świątyń megalitycznych.
Obok plastyki figuralnej muzeum prezentuje także monumentalne elementy architektury i dekoracji świątynnych. Są to kamienne ołtarze oraz płyty zdobione reliefowymi spiralami, które mogły symbolizować wieczność lub rozwój. Szczególnie interesujący jest blok kamienny z reliefem przedstawiającym zwierzęta hodowlane – kozy, świnie i barany – pochodzący ze świątyni Tarxien. Całość uzupełniają najstarsze formy rzemiosła: naczynia ceramiczne zdobione głębokimi nacięciami oraz precyzyjne narzędzia z obsydianu i krzemienia sprowadzane drogą morską z Sycylii.
Jednym z najbardziej interesujących, a zarazem kontrowersyjnych eksponatów neolitycznej kolekcji są ludzkie szczątki kostne odkryte na przełomie XIX i XX wieku podczas wykopalisk prowadzonych przez Sir Temiego Zammita – wybitnego maltańskiego lekarza, archeologa i historyka – oraz innych badaczy w hypogeum Ħal Saflieni. W tym podziemnym kompleksie grobowym odkryto kości należące do tysięcy osób. Wśród materiału osteologicznego znaleziono również czaszki o wydłużonym kształcie anatomicznym, określanym jako dolichocefaliczny.
Narodowe Muzeum Archeologii w Valletcie, sala wystawowa, fot. Marek Sikorski
Przez lata wokół tych znalezisk narosło wiele mitów i teorii spiskowych, w tym pseudonaukowe hipotezy o pozaziemskim pochodzeniu dawnych mieszkańców Malty. Do dziś nawiązuje do tego prowokacyjny tytuł jednej z wystaw: „Alien or Human?”. Współczesna antropologia fizyczna i bioarcheologia, których ustalenia muzeum prezentuje na swoich ekspozycjach, dostarczają jednak racjonalnego wyjaśnienia.
Wydłużenie czaszek nie było skutkiem anomalii genetycznych ani działalności „obcych”. Badania wskazują na praktykę sztucznej deformacji czaszki, znaną z wielu kultur starożytnych na całym świecie, między innymi z Peru czy Egiptu. Proces ten polegał na bandażowaniu lub uciskaniu głów niemowląt w pierwszych miesiącach życia. W realiach neolitycznej Malty posiadanie wydłużonej czaszki mogło być oznaką wysokiego statusu społecznego lub przynależności do grupy kapłańskiej. Osoby takie mogły pełnić funkcje związane z kultem i rytuałami odprawianymi w podziemnych sanktuariach.
Narodowe Muzeum Archeologii w Valletcie, sala wystawowa, fot. Marek Sikorski
Kolejną część muzeum tworzą zbiory z epoki brązu (ok. 2500–700 p.n.e.). Na wystawach dominują znaleziska z cmentarzyska Tarxien. Są to czarne lub szare naczynia zdobione głęboko rytymi wzorami geometrycznymi, wypełnianymi białą pastą. Ich surowa estetyka wyraźnie kontrastuje z bogato zdobioną ceramiką wcześniejszych okresów. Znajdują się tu również narzędzia i broń z brązu, między innymi sztylety, siekiery i groty włóczni. Uwagę zwracają także gliniane figurki wotywne o cechach antropomorficznych, odnalezione w osadach obronnych, takich jak Borġ in-Nadur.
Następna część ekspozycji dotyczy okresu fenickiego i kartagińskiego (ok. 700–218 p.n.e.), kiedy Malta stała się ważnym punktem na mapie śródziemnomorskich szlaków handlowych. Eksponaty z tego okresu odzwierciedlają przede wszystkim zwyczaje pogrzebowe, pozostające pod silnym wpływem kultur Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej.
Do najcenniejszych obiektów tej sekcji należą sarkofagi i wyposażenie grobowe. Szczególną uwagę zwraca rzadki sarkofag z terakoty o antropomorficznym kształcie, którego pokrywa przedstawia ludzką postać. Prawdopodobnie służył on do pochówku przedstawiciela fenickiej elity.
Narodowe Muzeum Archeologii w Valletcie, sala wystawowa, fot. Marek Sikorski
Wśród zabytków znajdują się również liczne ozdoby i amulety wykonane ze złota i srebra. Niektóre przedstawiają egipskie bóstwa, takie jak Anubis czy Horus, co świadczy o rozległych kontaktach handlowych Fenicjan z Egiptem.
Najcenniejszym zabytkiem tego okresu jest jednak słynny cippus, czyli kamienna stela wotywna z II wieku p.n.e., poświęcona bogu Melkartowi – opiekuńczemu bóstwu fenickiego Tyru. Imię Melkarta oznacza dosłownie „króla miasta”. Był on patronem żeglarzy, kupców i kolonizatorów, a w świecie grecko-rzymskim utożsamiano go z Heraklesem. Maltański cippus jest jednym z dwóch znanych egzemplarzy; drugi znajduje się obecnie w Luwrze. Dzięki dwujęzycznej inskrypcji fenicko-greckiej zabytek ten odegrał kluczową rolę w procesie odczytania języka i pisma fenickiego.
Narodowe Muzeum Archeologii w Valletcie, czaszka prehistoryczna, sala wystawowa, fot. Marek Sikorski
Ostatnią część kolekcji stanowią eksponaty z okresu rzymskiego i wczesnobizantyjskiego (od 218 p.n.e. do około IV–V wieku n.e.).
Jednym z ciekawszych zabytków jest uszkodzony kamienny cokół ozdobiony wizerunkiem triskelionu (trinacrii) – starożytnego symbolu Sycylii przedstawiającego trzy zgięte nogi połączone z głową Meduzy. Nogi symbolizują trzy krańce wyspy: Peloro, Passero i Lilibeo. Sama nazwa Trinacria oznacza „ziemię o trzech przylądkach”. Meduza pełniła funkcję apotropaiczną, mając chronić przed złem, nieszczęściem i wrogami. Na odwrotnej stronie zabytku znajduje się trudny do interpretacji relief przedstawiający postać męską oraz zwierzę, być może żółwia. W świecie starożytnym żółw mógł symbolizować bogactwo pochodzące z morza i pomyślność żeglugi.
Narodowe Muzeum Archeologii w Valletcie, sarkofag fenicki, sala wystawowa, fot. Marek Sikorski
Interesującym eksponatem jest również gipsowa kopia tzw. Inskrypcji Demetriusza, datowanej na III wiek p.n.e. Oryginalna tablica z brązu znajduje się obecnie w Narodowym Muzeum Archeologicznym w Neapolu. Tekst, zapisany po grecku, jest dekretem przyznającym Demetriuszowi z Syrakuz tytuł proxenosa, czyli honorowego przedstawiciela interesów miasta. Zabytek posiada dekoracyjną ramę przypominającą fasadę świątyni, co podkreśla jego reprezentacyjny charakter.
Zwiedzanie muzeum wieńczy imponująca Narodowa Kolekcja Numizmatyczna. Powstała ona dzięki darowiźnie profesora Salvatora Luigiego Pisaniego przekazanej państwu w 1899 roku. Obecnie obejmuje ponad 16 tysięcy monet, medali i stempli menniczych.
Kolekcja zawiera monety punickie, rzymskie, bizantyjskie, muzułmańskie, normańskie, aragońskie, a także pochodzące z okresu panowania Zakonu św. Jana i administracji brytyjskiej.
Narodowe Muzeum Archeologii w Valletcie, tablica gipsowa, tzw. Inskrypcja Demetriusza, sala wystawowa, fot. Marek Sikorski
Na szczególną uwagę zasługują miedziane monety fiducjarne wprowadzone przez wielkiego mistrza Jeana de La Valette'a po założeniu Valletty. Widnieje na nich napis „NON AES SED FIDES” („Nie miedź, lecz zaufanie”). Były one jednym z najwcześniejszych przykładów pieniądza opartego przede wszystkim na autorytecie państwa i zaufaniu społecznym, a nie na wartości samego kruszcu.
Narodowe Muzeum Archeologii w Valletcie, zbiory numizmatyczne, sala wystawowa, fot. Marek Sikorski
Narodowe Muzeum Archeologii w Valletcie, zarządzane przez państwową agencję Heritage Malta, należy do najważniejszych placówek muzealnych kraju. Zgromadzone w nim zbiory ukazują wielkość historyczną wysp maltańskich, ich bogactwo kulturowe oraz dzieje sięgające najdawniejszych etapów rozwoju ludzkiej cywilizacji.
Autor w Narodowym Muzeum Archeologii w Valletcie, fot. własna
.
Komentarze
Pokaż komentarze (1)