Trzecia zima

Inflanty, 29 września 1695 roku. Deszcz padał już dziewięćdziesiąty ósmy dzień z rzędu i nikt już nie pamiętał, jak wygląda suche niebo.

To nie jest opowieść o złej pogodzie. To jest opowieść o tym, co się dzieje, kiedy ktoś na twoim głodzie zarabia, a ty zaczynasz wątpić, czy to, co widziałeś wczoraj, w ogóle się wydarzyło.

Bohaterowie • Jaan Rebane: 27 lat, pisarz dworski w majątku pod Dorpatem. Liczy ziarno, liczy dusze, liczy chleb. Kiedy przestaje ufać własnym liczbom, przestaje ufać wszystkiemu. • Liis: 16 lat, sierota po rodzicach, którzy zmarli pierwszej zimy. Pracuje w kuchni dworskiej i widzi więcej niż powinna. • Baron Heinrich von Rosen: właściciel majątku. Dla Sztokholmu jest lojalnym dostawcą. Dla chłopów jest panem, który decyduje, kto zje, a kto nie. Rozdział 1: Deszcz, który nie przestał padać

Nazywam się Jaan Rebane i mam dobrą pamięć do liczb. Dlatego mnie trzymają przy księgach.

24 czerwca 1695 roku zaczął padać deszcz. Notowałem to, bo to był dzień św. Jana i mieliśmy zacząć żniwa. Deszcz nie przestał 25 czerwca. Nie przestał w lipcu. Nie przestał w sierpniu. Przestał 29 września, kiedy nie było już czego zbierać.

Wcześniej też było źle. Lata 1692, 1693 i 1694 dały krótkie lata i długie zimy. Ziarna na siew było coraz mniej. Ale to, co stało się latem 1695 roku, było inne. Woda stała na polach jak w jeziorze. Ziarno gniło w kłosach, zanim zdążyliśmy je ściąć. Jesienią nie mieliśmy czym obsiać pól, a wiosną nie mieliśmy czym ich dosiać.

Zima 1695 na 1696 była taka, że atrament zamarzał w kałamarzu. W lutym przyszła krótka odwilż i ludzie pomyśleli, że Bóg się zlitował. W marcu 1696 zima wróciła. Śnieg spadł na pola, na których ledwo co wysialiśmy resztki nasion. Latem znowu przyszły deszcze. Zebraliśmy od jednej piątej do jednej czwartej tego, co wysialiśmy. W jednej wsi pod Fellinem zebrali tylko trzy procent. Trzy. Zapisałem to w księdze i trzy razy sprawdziłem, bo myślałem, że się pomyliłem.

Wtedy zaczęli żebrać parobkowie. Potem służba. Potem ludzie, którzy nigdy nie żebrali. Szlachta też. Widziałem pana, który jeszcze rok wcześniej jadł z porcelany, jak prosił o garść mąki.

Będą mówić, że to mała epoka lodowcowa. Że w całej Europie jest o półtora stopnia zimniej niż zwykle. Że we Francji zmarło prawie trzy miliony ludzi, że Tamiza pokryła się lodem, a Jezioro Bodeńskie zamarzło całe. Może to prawda. Ale ja liczyłem wozy.

Rozdział 2: Dwie księgi

W październiku 1696 roku baron kazał mi prowadzić dwie księgi. Jedną dla Sztokholmu, drugą dla niego. W tej dla Sztokholmu wszystko się zgadzało. Kontyngent dla Szwecji i Finlandii został wypełniony. Estonia i Inflanty miały być spichlerzem imperium i spichlerz miał działać, nawet jeśli ludzie w środku umierali.

W tej drugiej księdze były liczby, których nie rozumiałem. Zboże wychodziło z naszych spichlerzy nocą. Wozy jechały w stronę portu, kiedy wieś spała. Rano spichlerz był pusty, a baron mówił, że tak miało być. Że to na eksport. Że władza w Sztokholmie kazała.

Pytałem, kto będzie jadł zimą. Baron patrzył na mnie tak, jak się patrzy na człowieka, który nie rozumie, że rozkaz to rozkaz.

Był też problem z solą. Mięso i ryby bez soli nie dadzą się przechować na zimę. Sól przywoziliśmy głównie z Portugalii, a tam też padało i sól się nie wytrącała. Bez soli nasze zapasy gniły. W kuchni czuć było zgniliznę, nawet kiedy było zimno. Liis mówiła, że w nocy ktoś wynosi mięso ze spiżarni. Ja mówiłem, że to szczury. Ona mówiła, że szczury nie zamykają za sobą drzwi.

Pewnej nocy poszedłem za nią. Za stodołą, której nie było na żadnym planie majątku, stały worki. Pełne. Ziarno. Sól. Suszone mięso. Policzyłem worki. Było ich czterdzieści siedem. Wróciłem do izby i zapisałem to na kartce. Schowałem kartkę pod deską podłogi.

Rano stodoły nie było.

Nie żartuję. Poszedłem w to samo miejsce i była tylko mokra łąka. Zapytałem Liis, czy też to widziała. Powiedziała, że nic nie widziała i że w nocy spała. Zapytałem parobka, który pilnował koni. Powiedział, że w nocy nie było żadnych wozów. Zapytałem barona. Baron uśmiechnął się i powiedział: Jaan, głód mąci w głowie. Może ci się przyśniło.

Od tego dnia zacząłem zapisywać wszystko dwa razy. Raz w księdze, raz na kartkach, które chowałem w różnych miejscach. Bo jeśli nie mogę ufać oczom, to może mogę ufać temu, co sam napisałem. Chyba że i to ktoś poprawia.

Rozdział 3: Car

Zimą 1696 na 1697 mróz był taki, że nie dało się kopać grobów. Zmarłych trzymano w szopach i stodołach do wiosny. Wiosną, kiedy śnieg zaczął topnieć, ziemia oddała ciała. Wszędzie. Przy drogach, w lasach, pod płotami. Szacowano potem, że zmarło około siedemdziesiąt tysięcy ludzi. Jedna piąta, może jedna czwarta całej Estonii.

W środku tej zimy przez naszą prowincję przejeżdżał Piotr Wielki. Dwieście pięćdziesiąt osób i koni. Wielkie poselstwo. Zatrzymali się u nas na jedną noc. Prosili o zaopatrzenie. Gubernator generalny dał im za mało. Za mało chleba, za mało owsa dla koni. Widziałem twarz cara, kiedy to usłyszał. Nie był zły. Był spokojny. Tak spokojny, że zrobiło mi się zimniej niż od mrozu.

Trzy lata później Piotr wypowiedział Szwecji wojnę. Mówiono, że to przez tamtą noc. Przez głód i przez upokorzenie. Ja myślałem o czymś innym. Myślałem o tym, że jeśli car pamięta, kto mu odmówił chleba, to baron też pamięta, kto liczył jego worki.

Wiosną 1697 roku śnieg odsłonił kolejne ciała pod lasem. Poszedłem tam z Liis, żeby pomóc je zbierać. Jedno z ciał trzymało w zaciśniętej dłoni kartkę. Moją kartkę. Tę, którą schowałem pod deską. Była na niej liczba: 47.

Nie pamiętam, żebym ją komuś dawał. Nie pamiętam, żebym wychodził w nocy. Nie pamiętam, czy to ja ją tam położyłem.

I właśnie wtedy zrozumiałem, że najgorszy głód to nie ten, który zabija ciało. Najgorszy jest ten, który zabija pewność, że wiesz, co jest prawdą.