Tragedia i Nadzieja

Czym właściwie jest cywilizacja? Czy jest sens się nad tym zastanawiać? Czy jest sens zastanawiać się nad mechanizmami jakie, być może, kierują rozwojem i upadkiem cywilizacji?

Być może jest. Być może ten sens można streścić w dwóch, jakże ludzkich, postawach. Pierwsza z nich to ciekawość. Dążenie do poznania prawdy. Odpowiedzenia sobie na pytanie: "Jak to właściwie jest?". Druga to troska. Troska o dobro. Troska wynikająca z rozeznania, że istnieją sprawy dobre i złe, rzeczy dobre i złe, że dobro i zło nie są arbitralnymi, sztucznymi kategoriami, ale są realnymi kategoriami.

Jeśli człowiek nie jest ciekawy, jeśli nie troszczy się o dobro, a jedynie o własną korzyść, to pomyśli wyłącznie o tym, co da mu tę korzyść bezpośrednio. Takie ludzkie postawy też nie są nam obce, a bywa że czasem przeważają.

William Jeffereson Clinton, ogłaszając rozpoczęcie swojej kampanii o urząd prezydenta USA, przywołał w przemówieniu osobę swojego nauczyciela akademickiego Carrolla Quigley - profesora uniwersytetu Georgetown. Zdaniem Quigleya (zacytowanym przez Clintona) Ameryka jest tak wielkim narodem, bo Amerykanie zawsze wierzyli w dwie rzeczy: "że jutro może być lepsze niż dzisiaj, oraz że każdy ma moralny obowiązek by się do tego przyczynić."

Kim jest przywołany profesor? Dlaczego tu, przy okazji pytania o cywilizację, jego osoba zostaje przypomniana? Dlatego, że Quigley jest autorem jednej z najbardziej znaczących prac dotyczących cywilizacji: "Tragedy and Hope". Jego książka, pisana przez dwadzieścia lat, jest niezwykła z wielu względów. Jest niezwykle bogata w fakty i konkrety, nie w teorie i opinie. Opowiada o mechanizmach, których większość ludzi jest zupełnie nieświadoma. Stanowi jednocześnie próbę odpowiedzi na pytanie: dlaczego świat wygląda tak jak wygląda, jak i na pytanie o to, co będzie dalej?

Czym zatem jest - cywilizacja? Idąc za Quigleyem jest to pewna populacja ludzi, zamieszkała i rządząca się na konkretnym terytorium, odróżniająca się od otoczenia sposobem organizacji systemu władzy, przepływu bogactwa, przekazywania wiedzy, kulturą i obyczajem, i ostatecznie sposobem samoorganizacji militarnej.

Takim kryteriom odpowiadałoby zatem po prostu państwo, każdy organizm tak nazywany i określany. Jednak podobieństwa między różnymi państwami mogą być na tyle duże, że przypisujemy je do tych samych cywilizacji. Państwa pojawiają się i znikają gdy tymczasem cywilizacje bywają trwalszymi strukturami. Takimi w ramach których, mechanizmy organizacji życia ludzi są podobne.

Jakie cywilizacje były najstarsze, pierwsze? Aztecka? Babilońska? Egipska? Grecka? Chińska? Jakie były ich losy? Carroll Quigley stawia hipotezę, że cywilizacja posiada pewne stadia rozwoju, niemal nieuchronnie prowadzące od jej narodzin do anihilacji. Jego model "życia" cywilizacji obejmuje cztery etapy: formowanie się nowej cywilizacji, ekspansja, imperium uniwersalne, upadek. Upadek kończy zazwyczaj inwazja barbarzyńców lub innej cywilizacji. Dotychczasowy przebieg dziejów ludzkości da się zatem przedstawić w następujący sposób:

Przyjęte rozróżnienia i daty, mogą być nieco arbitralne, ale z pewnością zarysowują jakąś panoramę dziejów. Koncepcję całości, do której można się ustosunkować. W swojej książce Quigley skupia się głównie na cywilizacji zachodniej. Analizuje przebieg jej rozwoju, mechanizmy ją kształtujące. Zadaje pytania o przyszłość. Sprawia, że nasz wzrok przestaje być przykuty do "dziś i teraz i tutaj", ale próbuje dostrzec coś więcej.

Być może losy ludzi nie mają jakiegoś wewnętrznego sensu, jakichś dających się poznać prawideł. Być może historia to zbiór przypadków, które się nie powtórzą i których przewidzieć ani prognozować nie podobna. Wszystkim, którzy mają inne zdanie Carroll Quigley daje do ręki ciekawe narzędzie.