4. Traktat o dualizmie

 

Czym jest DUALIZM?

W filozofii rozważania na ten temat prowadzone są od zarania samej filozofii. To stanowisko, w którym przyjmuje się w strukturze  bytu istnienie dwóch przeciwstawnych pierwiastków, dwóch sprzecznych zasad, na bazie których kształtowana jest rzeczywistość. To, można powiedzieć, ujęcie metafizyczne.

Dualizm etyczny – przyjmuje dobro i zło jako podstawę kwalifikacji czynu moralnego, co, podobnie jak w ujęciu metafizycznym, jest wynikiem sprzecznej wewnętrznie natury człowieka.

Dualizm poznawczy – to przyjęcie przeciwstawnych punktów widzenia za podstawę do logicznego wnioskowania.

Dualizm religijny  - to założenie istnienia spersonalizowanych sił dobra i zła, które rządzą światem.

I wreszcie dualizm polityczny – to kształtowanie struktur społecznych przy założeniu istnienia sprzecznych celów życia społecznego; realizacji „dobra jednostki”  i „dobra społecznego”.

 

Już to, sprowadzone do najbardziej prostego, określenie „rodzajów” dualizmu, może budzić wątpliwości. Ten tekst nie jest jednak dla koneserów filozoficznych sformułowań, a dla zwrócenia uwagi na problem, jakim jest wpływ dualizmu na europejską myśl społeczną i jego oddziaływanie na polskość – także w porównaniu do idei zawartych w nauce Chrystusa.

Połączenie, jakie tu proponuję, może budzić wątpliwości, bo niekiedy „nie  starcza umysłu” dla objęcia całego zagadnienia.  Jednak związek wyraźnie istnieje, co będę próbował, może nieudolnie przedstawić.

 

 

Co warto zauważyć?

Chyba to, że w myśli Arystotelesa rozwijanej przez św. Tomasza zaistniało przekonanie o istnieniu nie tylko elementów sprzecznych (prowadzących do dualizmu), ale także przeciwieństw, które nie naruszają jedności.

 

Zastrzeżeniem, które chcę tu zaznaczyć, jest wątpliwość dotycząca roli sprzeczności – wiele wskazuje, że istnienie sprzeczności i ich ukształtowanie jest dziełem personalistycznej  myśli filozoficznej, która nadaje im właśnie taką formę prowadzącą do dualizmu.

Jest bowiem zadziwiające, że myśl europejska ciągle ewoluuje w kierunku „ostrych” form dualizmu. Jest to wyraźnie dostrzegalne zarówno w etyce jak religii i polityce.

 

Etyka europejska jest wyraźnie zdominowana dualizmem; dobro i zło stanowią o większości wyborów etycznych.

 

 Jakie jest źródło rozwoju „dualistycznej” myśli?

Wydaje się, że pierwotny jest tu dualizm metafizyczny. Co prawda przyjmuje się, że dualizm nie jest zaprzeczeniem monizmu – głoszącego jedność wszechrzeczy, ale jednocześnie dualizm, jako przyjmujący istnienie bytów wewnętrznie sprzecznych, świata, którym rządzą sprzeczne zasady – dopuszcza możliwość (nie zostało to jednoznacznie wyeliminowane), że sam świat zaistniał na zasadzie sprzeczności.

 

Takie ujęcie wydaje się dosyć jasno wynikać z zaratusztrianizmu, gdzie ten rodzaj myślenia zaowocował schizmą prowadzącą do dualizmu religijnego – istnienia dwóch równorzędnych bogów Ormuzda (dobro) i Arymana (zło).

 

Dualizm, w nieco odmiennym ujęciu, przejęła myśl judaistyczna koncepcją jednego Stwórcy, ale z kolei ograniczonego dobrem, jako pojęciem istniejącym poza Nim. To z kolei dało podstawy dla dualizmu etycznego, gdzie dobru zostały przypisane walory niezależnego bytu. (Dopiero w myśli Chrystusa pojawia się utożsamienie dobra ze Stwórcą; „dobry jest tylko Ojciec w niebie”).

Zło stało się  przejawem przeciwstawiania się Prawu, które, rzekomo, zostało nakazane przez Stwórcę. Tą drogą dokonano „obejścia” potrzeby porównywania działań z Prawdą, gdzie zawarty jest przekaz Bożych Zamierzeń, a w to miejsce wprowadzono Prawo.

 

Prawo pierwotnie stanowił jeden zakaz, który stosownie był rozwijany wobec nieposkromionych ludzkich skłonności do przekraczania Prawa czyli  „grzechu”, a co jest przejawem wolnej woli. Ta droga wskazuje, że docelowo wszelkie czynności i działania zostaną „prawnie” skodyfikowane, a wolna wola przestanie istnieć.

 

Skoro człowiek, w swym materialnym bytowaniu, jest skłonny do grzechu, to wynikiem była myśl, że skażona jest cała materialność istnienia. Czyli świat materialny jest złem (wszak skłania człowieka do popełniania wykroczeń), a świat idei – ducha, jest dobrem.

 

Ujęcie jest podstawą manicheizmu (kolejnej doktryny schizmatycznej zaratusztrianizmu), którego elementy zostały wprowadzone do myśli europejskiej, a tym samym chrześcijańskiej, przez św. Augustyna, który przed konwersją na chrześcijaństwo, był wyznawcą tej religii. Ślady tego dają się zauważyć w koncepcji „grzechu pierworodnego”, którą to koncepcję przyjął Kościół Katolicki.

 

Obecnie „dualizm materialny” wymaga modyfikacji pojęciowej już choćby z tej racji, że żaden szanujący się fizyk nie wyznaczy granicy między światem „materii”, a światem „ducha” – na poziomach subatomowych nie można mówić o istnieniu cząsteczek, a jedynie o polach.

 

Przedstawione tak skrótowo podstawy dualizmu europejskiej myśli filozoficznej  mogą (i powinny) zostać podważone poprzez odrzucenie judaistycznego wtrętu dotyczącego źródła prawa.

Monistyczne ujęcie musi zakładać, że Stwórca jest źródłem wszystkiego w naszej rzeczywistości; jest zatem również źródłem powstania pojęcia dobra. Dobro nie może mieć więc cech samodzielnego bytu utożsamianego ze Stwórcą, a wynikać z woli Stwórcy. On jest źródłem wszystkich bytów i także pojęć związanych z istnieniem rzeczywistości.

Stwórca kształtując byty zawarł w nich ich jednostkową Prawdę, czyli swój zamysł.

 

Prawo, które powinno wynikać z Prawdy (źródłosłów), jest więc bezpośrednim odwołaniem do zamysłu Stwórcy, a sposób przylegania do tego zamysłu może być określony jako dobry (właściwy) albo zły (niewłaściwy).

 

Prawo  nie ma (nie powinno mieć) źródła w dodatkowej „legislacji” tworzonej przez Stwórcę w postaci „Praw Bożych”.

Grzech nie powinien  być rozpatrywany w kategorii przekraczania Prawa, a w kategorii niedostosowania do bożych zamierzeń zawartych w bytach. Jeśli  brać pod uwagę „grzech pierworodny”, to w tym ujęciu jest to skłonność do wybierania rozwiązań sprzecznych z naturą bytów. Chrzest likwiduje tę skłonność włączając jednostkę do grona pragnących kierować się poszukiwaniem prawdy danego bytu i postępowaniem przylegającym do tej prawdy.

 

We wcześnieszym fragmencie pracy wskazałem istnienie w myśli europejskiej dwóch torów rozwoju personalizmu: personalizm dobra i personalizm prawdy.

Zawarte wyżej myśli wskazują powody takiego rozróżnienia.

 

Personalizm dobra – rozwija myśl judaistyczną, gdzie zakłada się istnienie dobra jako pojęcia istniejącego niezależnie od Stwórcy naszej rzeczywistości, a osobowość rozwijana jest poprzez wskazywanie i rozróżnianie dobra od zła w odniesieniu do praw ustanowionych „prawem Bożym”, czyli narzuconych zewnętrznie nakazów postępowania, które nie muszą mieć umocowania w Prawdzie.

 

Personalizm prawdy – to rozwój poprzez odkrywanie myśli Stwórcy zawartej w prawdzie bytu, gdzie prawo jest tworzone i dostosowywane do rozumienia tych prawd bytów – zamysłu Stwórcy zawartego w bytach.

 

Można by rzec – myśl judaistyczna jest paternalistyczna; zakłada hierarchiczność, gdzie każdy wyższy stopień będzie lepiej określał zgodność z Prawem Bożym.

 

Personalizm Prawdy – to myśl  „prawdy bytu”, czyli swoiście demokratyczna, nie uznająca hierarchii bytów, ale ich wzajemną współzależność.

 

Końcowym akcentem jest stwierdzenie, że polskość oparta jest na indywidualizmie bytów, dostosowująca rozwiązania do prawdy zawartej w bytach i traktująca dobro jako sposób przylegania do tych prawd.

 

Hierarchiczność (przyjęta za judaizmem) przez KRK prowadzi do rozwiązań stosownych judaizmowi i stanowi o sprzeczności między katolicyzmem, a polskością.