Chińska biała księga – manifest nowego hegemona

Chiny opublikowały 17 czerwca 2026 r. białą księgę zatytułowaną „《构建更加公正合理的全球治理体系：中国的理念、倡议与行动》白皮书 („Bardziej sprawiedliwe i bardziej równe globalne zarządzanie: chińskie zasady, propozycje i działania”).

Chińska biała księga nie jest neutralnym projektem „sprawiedliwszego świata”, tylko manifestem zmiany hierarchii globalnej, w którym Chiny próbują ubrać własny interes imperialny w język równości, multilateralizmu i obrony Globalnego Południa.

Chiny mówią „równość państw”, ale praktykują asymetrię zależności. W dokumencie Pekin występuje jako rzecznik słabszych państw, ale realnie buduje sieci wpływu przez kredyty, infrastrukturę, porty, surowce, technologie, standardy cyfrowe i zależności handlowe. BTI wskazuje wprost, że BRI łączy ponad 150 państw poprzez porty, kolej i energetykę, wzmacniając polityczne i gospodarcze więzi Chin, ale wywołując zarzuty „debt-trap diplomacy”.

To nie jest antyimperializm, tylko konkurencyjny imperializm. Chiny krytykują hegemonię USA, ale nie proponują świata bez hegemonii. Proponują świat, w którym normy mają być bardziej zgodne z interesem Pekinu: mniej krytyki praw człowieka, mniej miejsca dla Tajwanu, większa ochrona zasady „spraw wewnętrznych”, mniej zachodniej kontroli nad regułami. BTI pisze, że chińskie priorytety global governance są zgodne z długofalowymi celami: ograniczaniem krytyki praw człowieka, blokowaniem międzynarodowego uznania Tajwanu i obroną suwerenności jako „spraw wewnętrznych”.

Chiny chcą przewodzić, ale nie chcą płacić ceny przywództwa. Chatham House trafnie zauważa, że dokument pokazuje ambicję Chin jako architekta nowego ładu, ale bez konkretnych zobowiązań finansowych porównywalnych z historyczną rolą USA po 1945 r. — bez odpowiednika planu Marshalla, bez pełnego finansowania globalnych dóbr publicznych, bez gwarancji bezpieczeństwa. To wygląda więc jak próba zdobycia wpływu normatywnego tanim kosztem: dużo retoryki, mało odpowiedzialności.

Widać wyraźnie, że „multilateralizm” jest tu selektywny. Chiny chcą ONZ, kiedy ONZ ogranicza USA; chcą suwerenności, kiedy chodzi o Xinjiang, Hongkong czy Tajwan; chcą otwartego handlu, kiedy eksportują własną nadprodukcję; ale nie chcą pełnej wzajemności rynkowej, przejrzystości subsydiów ani liberalnych standardów politycznych. Reuters cytował niemiecki biznes, który oskarżał Pekin o nadprodukcję, masowe subsydia, zniekształcenia walutowe i politycznie motywowane kontrole eksportowe.

Globalne Południe jest traktowane jako instrument legitymizacji Chin. Pekin mówi: „my jesteśmy głosem państw rozwijających się”. Ale Chiny są drugą gospodarką świata, mocarstwem nuklearnym, technologicznym, kosmicznym i militarnym. To dość wygodne: występować jako „biedniejszy brat Globalnego Południa”, a jednocześnie negocjować jak supermocarstwo. Chatham House zauważa, że dokument przedstawia Chiny jako członka i reprezentanta Globalnego Południa, ale właśnie w tym tkwi polityczna kalkulacja — Pekin zbiera poparcie państw niezadowolonych z dominacji Zachodu.

To dokument nie o demokratyzacji świata, lecz o przejęciu języka demokracji międzynarodowej przez państwo autorytarne. Chiny mówią „sprawiedliwość”, ale rozumieją ją jako osłabienie Zachodu. Mówią „równość”, ale budują zależności. Mówią „suwerenność”, ale same wywierają presję na sąsiadów. Mówią „multilateralizm”, ale chcą multilateralizmu takiego, w którym normy liberalne — prawa człowieka, przejrzystość, wolność informacji, kontrola władzy — zostają odsunięte na bok. To nie jest projekt końca imperiów. To jest projekt świata po amerykańskiej dominacji, w którym Chiny chcą być głównym redaktorem zasad.

Ta biała księga to klasyczny przykład chińskiej propagandy dyplomatycznej, opakowanej w język multilateralizmu, równości i „wspólnoty losu ludzkości”. W rzeczywistości jest to strategiczny manifest ambicji Pekinu do przejęcia przywództwa w globalnym porządku, przy jednoczesnym osłabieniu dominacji Zachodu (głównie USA) i zastąpieniu go systemem, w którym Chiny dyktują reguły gry pod przykrywką „sprawiedliwości dla Globalnego Południa”. Dokument idealnie wpisuje się w narrację o chińskim imperializmie gospodarczym i geopolitycznym – nie jest to propozycja reformy, lecz narzędzie do remodelowania świata na chińską modłę. Dlatego warto wypunktować najważniejsze tezy tego dokumnentu:

Selektywny „multilateralizm”

Dokument hojnie cytuje Kartę ONZ, suwerenną równość, multilateralizm i walkę z hegemonizmem. Jednocześnie Chiny same są mistrzem selektywnego stosowania prawa międzynarodowego:

• Morze Południowochińskie: Pekin ignoruje orzeczenie trybunału z 2016 r. (PCA), buduje sztuczne wyspy i militaryzuje region, zastraszając Filipiny, Wietnam czy Malezję. To nie „suwerenna równość”, lecz prawo silniejszego.
• Tajwan, Hongkong, Xinjiang, Tybet: Pekin traktuje te kwestie jako „sprawy wewnętrzne”, jednocześnie próbując eksportować swoje standardy represji (np. poprzez prawo o „jedności etnicznej” wykraczające poza granice).
• Sankcje i długi: Dokument krytykuje „unilateralne sankcje” i „wojny handlowe” (oczywiście wymierzone w USA), ale Chiny same stosują ekonomiczny przymus wobec Australii, Litwy, Korei Południowej czy Norwegii.

„Praworządność międzynarodowa” w wydaniu chińskim oznacza: reguły obowiązują innych, dopóki nie kolidują z interesami Pekinu. To nie reforma systemu, lecz jego instrumentalizacja.

Pozycjonowanie się jako nowy hegemon

USA (zwłaszcza pod Trumpem) wycofują się z roli „światowego policjanta” i multilateralnych zobowiązań, a Chiny ochoczo wskakują w tę lukę, ogłaszając się liderem. Biała księga promuje Global Governance Initiative (GGI) z 2025 r., która rzekomo zyskała poparcie „prawie 160 krajów”. W praktyce to głównie kraje Globalnego Południa zależne od chińskich kredytów i inwestycji (BRI – Belt and Road Initiative).

To klasyczna taktyka:

• Krytykować „hegemonizm pewnego wielkiego mocarstwa” (czytelne odniesienie do USA – wycofywanie się z organizacji, blokowanie rezolucji itp.).
• Jednocześnie budować własne bloki: rozszerzone BRICS, Szanghajska Organizacja Współpracy (SCO), „grupa przyjaciół GGI”.
• Forować narrację „równości i multipolaryzmu”, w której Chiny jako jedyne państwo-kontynent z masą demograficzną, gospodarczą i militarną stają się primus inter pares.

To nie multipolaryzm, lecz sino-centryzm. Chiny nie chcą „równości” – chcą zastąpić pax americana pax sinica.

Gospodarczy imperializm

Największa hipokryzja dotyczy „wspólnego rozwoju” i krytyki „ekonomicznej fragmentacji”. BRI, promowana jako „publiczne dobro”, w praktyce doprowadziła do pułapek zadłużenia w krajach Afryki, Azji i Ameryki Łacińskiej (Sri Lanka – port Hambantota, Laos, Pakistan, Dżibuti itp.). Kraje te tracą kontrolę nad strategiczną infrastrukturą na rzecz chińskich firm państwowych.

Dokument mówi o „włączającej globalizacji” i pomocy Globalnemu Południu, ale chińskie inwestycje często:

• Korzystają głównie chińskich pracowników i firm.
• Tworzą uzależnienie technologiczne (Huawei, 5G/6G, cyfrowy jedwabny szlak).
• Służą celom strategicznym (bazy wojskowe, dostęp do surowców).

To nowoczesny neokolonializm – nie z karabinami, lecz z umowami kredytowymi i uzależnieniem. Krytyka „ochronizmu Zachodu” brzmi groteskowo z ust kraju prowadzącego masowe subsydia państwowe, kradzież IP, przymusowy transfer technologii i dumping.

Brak wiarygodności w kwestiach bezpieczeństwa i wartości

Pokój i konflikty: Chiny „promują pokój”, ale wspierają Rosję w Ukrainie (pośrednio), blokują dyskusje o Xinjiang w ONZ i zwiększają wydatki wojskowe. Dokument pomija agresję Chin wobec Tajwanu.

Prawa człowieka i „ludzkocentryzm”: Retoryka o „ludziach w centrum” koliduje z systemem nadzoru, obozami reedukacyjnymi, cenzurą i społecznym kredycie.

Nowe dziedziny (AI, cyber, kosmos): Chiny chcą „wspólnych reguł”, ale same prowadzą masowe cyberataki, kradzież danych i militaryzację kosmosu.

Kolejny etap chińskiego rewizjonizmu

Biała księga nie jest propozycją dialogu – to deklaracja ambicji hegemonicznych ubrana w lewicowo-globalistyczną retorykę, która trafia do ucha wielu krajów rozczarowanych Zachodem. Pekin wykorzystuje realne deficyty (reprezentacja Globalnego Południa, reformy ONZ) do legitymizacji własnego przywództwa.

Gdy USA mówią „America First” i wycofują się, Chiny mówią „China Leads” i wchodzą głębiej. To nie „sprawiedliwszy porządek” – to porządek, w którym Pekin ustala, co jest sprawiedliwe. Dla demokracji liberalnych, mniejszych państw regionu Indo-Pacyfiku i każdego, kto ceni suwerenność bez chińskich łańcuchów gospodarczych, jest to alarmujący sygnał.

Dokument potwierdza obawy o chiński imperializm: nie chodzi o równość, lecz o zmianę dyktanda. Historia pokazuje, że imperia obiecujące „sprawiedliwość” zwykle kończą jako nowe centra wyzysku.

Ponieważ wiele osób uczy się obecnie chińskiego, i poproszono mnie abym podał podstawowe terminy z tego dokumentu, który jak wszystkie czytam w oryginale bo wiele lat spędziłem w Chinach. 

Tytuł po chińsku:

《构建更加公正合理的全球治理体系：中国的理念、倡议与行动》白皮书

pinyin: Gòujiàn gèngjiā gōngzhèng hélǐ de quánqiú zhìlǐ tǐxì: Zhōngguó de lǐniàn, chàngyì yǔ xíngdòng

Znaczy: „Budowa bardziej sprawiedliwego i racjonalnego systemu globalnego zarządzania: chińskie idee, inicjatywy i działania”.

Główne terminy:

全球治理 — quánqiú zhìlǐ — global governance, globalne zarządzanie.

全球治理倡议 — quánqiú zhìlǐ chàngyì — Global Governance Initiative, globalna inicjatywa zarządzania.

更加公正合理 — gèngjiā gōngzhèng hélǐ — bardziej sprawiedliwy i racjonalny.

国际体系 — guójì tǐxì — system międzynarodowy.

以联合国为核心的国际体系 — yǐ Liánhéguó wéi héxīn de guójì tǐxì — system międzynarodowy z ONZ jako centrum.

以国际法为基础的国际秩序 — yǐ guójìfǎ wéi jīchǔ de guójì zhìxù — porządek międzynarodowy oparty na prawie międzynarodowym.

联合国宪章宗旨和原则 — Liánhéguó Xiànzhāng zōngzhǐ hé yuánzé — cele i zasady Karty Narodów Zjednoczonych.

主权平等 — zhǔquán píngděng — suwerenna równość.

多边主义 — duōbiān zhǔyì — multilateralizm.

真正的多边主义 — zhēnzhèng de duōbiān zhǔyì — „prawdziwy multilateralizm”.

国际关系民主化 — guójì guānxì mínzhǔhuà — demokratyzacja stosunków międzynarodowych.

全球南方 — quánqiú nánfāng — Globalne Południe.

人类命运共同体 — rénlèi mìngyùn gòngtóngtǐ — wspólnota wspólnego losu/przyszłości ludzkości.

和平与发展赤字 — hépíng yǔ fāzhǎn chìzì — deficyt pokoju i rozwoju.

大国责任担当 — dàguó zérèn dāndāng — odpowiedzialność wielkich mocarstw.

改革完善全球治理体系 — gǎigé wánshàn quánqiú zhìlǐ tǐxì — reforma i doskonalenie systemu global governance.

Najbardziej ideologicznie ważne hasło to chyba: 人类命运共同体 — chiński rdzeń całej wizji Xi Jinpinga.