1989 r. jako przesunięcie peryferii: konstytucjonalizacja niezmienionej archē

1. Teza: 1989 jako zmiana układu zależności, nie archē

Rok 1989 zajmuje w polskiej samoświadomości miejsce wydarzenia założycielskiego, porównywanego do momentu odzyskania niepodległości. Teza niniejszego rozdziału jest jednak odmienna: 1989 nie był momentem zmiany archē, lecz momentem zmiany jej nośnika oraz kierunku peryferyjnej zależności.

Oznacza to, że Polska przeszła:

z jednej peryferii systemowej (wobec bloku wschodniego)

do innej peryferii systemowej (wobec porządku zachodniego),

przy jednoczesnym zachowaniu strukturalnej sytuacji braku dostępu do warunków możliwości decyzji polityczno-gospodarczej.

2. Czym była archē w systemie realnego socjalizmu

W systemie realnego socjalizmu archē:

była zewnętrzna,

miała charakter polityczno-ideologiczny,

była zakotwiczona w centrum decyzyjnym ZSRR.

Polska Rzeczpospolita Ludowa:

posiadała formy państwowości,

dysponowała aparatem administracyjnym,

lecz nie miała dostępu do poziomu decyzji konstytutywnych dotyczących ustroju, suwerenności monetarnej i geopolitycznej¹.

Archē była w tym sensie jawna epistemicznie, choć niedostępna decyzyjnie.

3. 1989 jako moment zamiany archē jawnej na archē niejawną

Transformacja ustrojowa nie polegała na:

odzyskaniu archē,

lecz na:

przejściu od archē jawnej do archē niejawnej.

Nowy porządek:

nie miał zewnętrznego centrum władzy w sensie personalnym,

operował poprzez reguły, standardy i racjonalności systemowe,

wymagał internalizacji, nie podporządkowania militarnego².

Zmiana ta miała charakter ontologiczny, nie tylko polityczny.

4. Konstytucja z 1997 r. jako akt stabilizacji nowej peryferyjności

Konstytucja RP nie była momentem konstytutywnej suwerenności, lecz:

aktem utrwalenia transformacji adaptacyjnej,

normatywnym zamknięciem procesu przesunięcia peryferii.

W sensie Kelsenowskim konstytucja:

nie ustanawia źródła władzy,

lecz zakłada je milcząco poprzez przyjęcie Grundnorm³.

W przypadku Polski Grundnormą stała się:

akceptacja liberalno-konstytucyjnego porządku Zachodu jako jedynej racjonalnej rzeczywistości politycznej.

5. Symbolika 1989 r. jako warunek legitymizacji

Ponieważ nowa archē była:

niejawna,

niematerialna,

epistemicznie złożona,

konieczne było wytworzenie silnej symboliki momentu założycielskiego.

Rok 1989 został ukształtowany jako:

„powrót do normalności”,

„koniec historii”,

„odzyskanie suwerenności”.

Symbolika ta:

nie była fałszem,

była funkcjonalnym mechanizmem legitymizacji nowej peryferyjności⁴.

6. Od zależności narzuconej do zależności internalizowanej

Kluczowa różnica między peryferią przed i po 1989 r.:

Zmieniła się forma zależności, nie jej strukturalna funkcja.

7. Elity transformacji jako nośnik nowej archē

Elity po 1989 r.:

nie przejęły archē,

zostały włączone w jej obieg,

stały się epistemicznymi operatorami adaptacji.

Ich legitymacja:

opierała się na kompetencji,

na języku konieczności,

na zdolności „tłumaczenia świata” obywatelom⁵.

Stąd trwałość narracji:

„innej drogi nie było”.

8. Dlaczego 1989 był jednocześnie „zmianą” i „nie-zmianą”

1989 był:

zmianą ustroju,

zmianą elity,

zmianą symboliki,

zmianą kierunku zależności,

ale nie był momentem odzyskania archē.

Dlatego możliwe było:

szybkie konstytucjonalne ustabilizowanie porządku,

brak debaty o alternatywnych modelach,

trwałość peryferyjnej pozycji w nowym systemie.

9. Konsekwencje długofalowe

Brak momentu konstytutywnego skutkuje:

chronicznym konfliktem symbolicznym,

sporem o konstytucję jako substytutem archē,

napięciem między elitami a obywatelami,

powrotem figur historycznych (zabory, zależność).

1989 nie domknął pytania o suwerenność –

on je przedefiniował i ukrył epistemicznie⁶.

Rok 1989 nie był momentem zerwania z peryferyjnością,

lecz momentem jej translacji:

z zależności jawnej i zewnętrznej w zależność niejawnie reprodukowaną.

Konstytucja RP utrwaliła ten porządek,

a symbolika 1989 r. umożliwiła jego społeczną internalizację.

Przypisy

Walicki, A., Marxism and the Leap to the Kingdom of Freedom, Stanford University Press 1995.

Offe, C., Varieties of Transition, Polity Press 1996.

Kelsen, H., Pure Theory of Law, University of California Press 1967.

Fukuyama, F., The End of History and the Last Man, Free Press 1992.

Bourdieu, P., On the State, Polity Press 2014.

Streeck, W., Buying Time, Verso 2014.

Bibliografia

Bourdieu, P. (2014). On the State.

Fukuyama, F. (1992). The End of History and the Last Man.

Kelsen, H. (1967). Pure Theory of Law.

Offe, C. (1996). Varieties of Transition.

Streeck, W. (2014). Buying Time.

Walicki, A. (1995). Marxism and the Leap to the Kingdom of Freedom.