1. Wprowadzenie: redefinicja zagrożenia epistemicznego
W klasycznym rozumieniu zagrożenie epistemiczne oznacza błąd poznawczy, fałszywą informację lub deficyt wiedzy. W perspektywie systemów autopojetycznych takie ujęcie okazuje się niewystarczające. Dla systemu społecznego zagrożeniem epistemicznym nie jest bowiem nieprawda, lecz poznanie, które kwestionuje warunki jego własnej reprodukcji.
Niniejszy tekst stawia tezę, że w przypadku Unii Europejskiej zagrożenie epistemiczne nie polega na dezinformacji czy braku danych, lecz na pojawieniu się poznania metapoziomowego, zdolnego ujawnić granice arché, semiotyki i telosu systemu. Tego rodzaju poznanie nie może zostać wchłonięte bezpośrednio przez autopoiesis i dlatego jest strukturalnie neutralizowane.
2. Autopoiesis a epistemologia systemowa
Zgodnie z teorią autopoiesis system społeczny wytwarza własne elementy poprzez własne operacje komunikacyjne¹. Oznacza to, że wiedza nie ma charakteru obiektywnego, lecz operacyjny: jest tym, co może zostać przetworzone w ramach kodów systemowych.
U Luhmanna system:
nie „poznaje świata”,
lecz obserwuje własne obserwacje świata².
W tym sensie epistemologia systemowa jest zawsze epistemologią drugiego rzędu. Pytanie nie brzmi: czy to prawda?, lecz: czy to komunikowalne?
3. Czym jest zagrożenie epistemiczne dla UE?
Zagrożeniem epistemicznym nie są informacje sprzeczne z polityką UE ani nawet z jej wartościami. Są nim formy wiedzy, które:
podważają centralność prawa jako najwyższego znaku,
ujawniają brak przyczyny celowej,
wskazują na konstruktywny charakter „wartości”,
pokazują autopoiesis jako mechanizm trwania bez sensu.
Takie poznanie:
zwiększa niepewność,
osłabia stabilność kodów,
nie daje się przełożyć na procedurę.
Dlatego stanowi zagrożenie ontologiczne, nie informacyjne.
4. Strategie neutralizacji zagrożenia epistemicznego
Autopoiesis UE nie zwalcza zagrożenia epistemicznego wprost. Stosuje subtelniejsze mechanizmy:
4.1. Redukcja do problemu technicznego
Poznanie krytyczne zostaje przepisane na język:
„zarządzania ryzykiem”,
„lepszej komunikacji”,
„reform proceduralnych”.
W ten sposób traci wymiar ontologiczny.
4.2. Moralizacja
Zamiast debaty epistemicznej pojawia się rozróżnienie:
zgodne z wartościami / problematyczne.
Jak wskazuje Lyotard, moralizacja wiedzy zastępuje konflikt o prawdę konfliktem o legitymację³.
4.3. Fragmentaryzacja
Rozpoznanie całości zostaje:
rozbite na raporty cząstkowe,
wskaźniki,
ekspertyzy sektorowe.
System absorbuje elementy, nie całość sensu.
4.4. Temporalne odsunięcie
Poznanie krytyczne zostaje wpisane w:
strategie długoterminowe,
scenariusze przyszłości,
konsultacje.
W ten sposób traci moc aktualizacji.
5. Uniwersytet i produkcja „bezpiecznej wiedzy”
Szczególną rolę w neutralizacji zagrożenia epistemicznego odgrywa uniwersytet jako instytucja kompatybilna z autopoiesis UE. Produkowana wiedza:
jest krytyczna, lecz nie ontologicznie,
pluralistyczna, lecz proceduralna,
refleksyjna, lecz pozbawiona telosu.
Jak zauważa Foucault, nowoczesna wiedza nie musi kłamać — wystarczy, że ograniczy zakres tego, co można uznać za sensowne pytanie⁴.
6. Dlaczego „nikomu nie zależy na rozpoznaniu”?
Nie dlatego, że brak dobrej woli czy kompetencji. Lecz dlatego, że:
rozpoznanie epistemiczne nie przekłada się na decyzję,
nie generuje sprawczości,
nie daje pozycji w systemie.
System nie posiada funkcji dla takiego poznania. W kategoriach Luhmanna jest to komunikacja niedająca się zredukować do kodu.
7. Paradoks systemowy
Powstaje paradoks charakterystyczny dla późnej nowoczesności:
im bardziej system jest refleksyjny technicznie,
tym mniej zdolny jest do refleksji ontologicznej.
UE doskonale analizuje polityki, ryzyka i dane, lecz nie posiada języka do rozpoznania własnej formy bytu.
8. Konsekwencja ontologiczna
Autopoiesis UE nie zmierza do samopoznania, lecz do samopodtrzymania. Zagrożenie epistemiczne jest groźne nie dlatego, że obala system, lecz dlatego, że ujawnia jego przygodność.
Dlatego neutralizacja poznania jest warunkiem stabilności, a nie jej wypaczeniem.
9. Teza końcowa
W porządku autopojetycznym Unii Europejskiej zagrożeniem epistemicznym nie jest fałsz, lecz prawda o systemie jako systemie. Autopoiesis reaguje na nią nie poprzez polemikę, lecz poprzez semiotyczną neutralizację, chroniąc warunki własnego trwania.
Przypisy
H. Maturana, F. Varela, Autopoiesis and Cognition, Reidel, Dordrecht 1980.
N. Luhmann, Die Gesellschaft der Gesellschaft, Suhrkamp, Frankfurt am Main 1997.
J.-F. Lyotard, La condition postmoderne, Minuit, Paris 1979.
M. Foucault, Power/Knowledge, Pantheon Books, New York 1980.
Komentarze
Pokaż komentarze