1. Wprowadzenie: paradoks poznania bez samowiedzy
Unia Europejska należy do najbardziej intensywnie analizowanych porządków politycznych współczesności. Istnieją tysiące badań prawnych, ekonomicznych, politologicznych i socjologicznych poświęconych jej funkcjonowaniu. Paradoks polega jednak na tym, że przy ogromnym nagromadzeniu wiedzy eksperckiej niemal całkowicie brak całościowej autorefleksji ontologicznej, która dotyczyłaby pytania: czym UE jest jako byt polityczny po wyczerpaniu nowoczesnych projektów sensu.
Niniejszy rozdział stawia tezę, że:
rozpoznanie epistemiczne Unii Europejskiej ma charakter strukturalnie fragmentaryczny, ponieważ porządek unijny nie posiada mechanizmu autorefleksji ontologicznej.
Nie wynika to z braku kompetencji intelektualnych, lecz z ontologii UE jako systemu autopojetycznego.
2. Rozpoznanie epistemiczne a autorefleksja ontologiczna
Rozpoznanie epistemiczne w analizowanym sensie nie oznacza:
diagnozy skuteczności instytucji,
oceny jakości polityk publicznych,
refleksji normatywnej nad demokracją.
Oznacza ono:
zdolność porządku politycznego do refleksji nad własnym statusem bycia, nad relacją do sensu, historii i telosu.
Tego rodzaju autorefleksja była możliwa w:
porządkach metafizycznych (Grecka theoria),
porządkach teologicznych,
porządkach ideologicznych nowoczesności.
Staje się ona problematyczna w porządkach, które nie operują już kategorią celu.
3. Empiryczne przykłady fragmentarycznego rozpoznania
3.1. Refleksja systemowa i prawna (krąg niemiecki)
W europejskiej refleksji prawnej i socjologicznej – zwłaszcza inspirowanej teorią systemów – pojawiają się diagnozy istotne poznawczo:
prawo bez demosu,
konstytucjonalizm bez suwerena,
autonomizacja systemów normatywnych.
Autorzy tacy jak Niklas Luhmann, Dieter Grimm czy Marcelo Neves dostarczają precyzyjnego opisu strukturalnego UE jako porządku opartego na autonomii prawa i procedur¹.
Rozpoznania te pozostają jednak lokalne: dotyczą konkretnego podsystemu (prawo, konstytucjonalizm), nie zaś ontologii całości. Wynika to z faktu, że teoria systemów świadomie eliminuje pytanie o telos i sens, skupiając się wyłącznie na operacyjnej funkcjonalności².
3.2. Francuska diagnoza zaniku polityczności
W refleksji francuskiej (Manent, Gauchet, Debray) pojawiają się intuicje zbliżone do diagnozy niniejszej pracy:
Europa jako porządek bez suwerenności,
zastąpienie polityki administracją,
zanik transcendencji wspólnotowej.
Autorzy ci trafnie identyfikują pustkę polityczną, lecz ich refleksja pozostaje w dużej mierze normatywna i nostalgiczna. Pytają oni raczej „co zostało utracone?” niż „dlaczego porządek funkcjonuje bez potrzeby sensu”³.
Brakuje tu mechanizmu wyjaśniającego.
3.3. Dyskurs instytucjonalny UE
W obrębie instytucji UE pojawiają się sformułowania takie jak:
„deficyt demokracji”,
„kryzys legitymizacji”,
„oddalenie od obywateli”.
Są to jednak diagnozy operacyjne, zakładające milcząco, że UE jest projektem, który można „usprawnić” lub „naprawić”. Tym samym reprodukują one błąd identyfikacji UE jako projektu ideologicznego, nie dostrzegając zmiany ontologicznej.
4. Mechanizm systemowy: dlaczego rozpoznanie nie może się domknąć
4.1. Autopoiesis i brak punktu zewnętrznego
Zgodnie z teorią autopoiesis systemy społeczne:
reprodukują się poprzez własne operacje,
rozpoznają tylko to, co da się przetworzyć w ich własnych kodach,
nie posiadają perspektywy zewnętrznej wobec samych siebie⁴.
Autorefleksja ontologiczna:
nie jest decyzją,
nie jest normą prawną,
nie jest procedurą.
W konsekwencji:
nie posiada formatu wejścia do systemu unijnego.
4.2. Autorefleksja jako zagrożenie operacyjne
Całościowa autorefleksja wymagałaby:
uznania braku telosu,
postawienia pytania o sens samego trwania,
dopuszczenia granicy porządku.
Dla systemu autopojetycznego pytania te są:
niefunkcjonalne,
destabilizujące,
nieprzekładalne na decyzje.
Nie są one cenzurowane ani represjonowane, lecz neutralizowane przez strukturalną obojętność.
5. Mechanizmy neutralizacji refleksji
Neutralizacja ta przebiega poprzez cztery wzajemnie sprzężone mechanizmy:
Segmentacja wiedzy – każda dziedzina analizuje wyłącznie własny fragment.
Proceduralizacja problemów – pytania o sens zastępowane są pytaniami o efektywność.
Dekontekstualizacja krytyki – refleksja ontologiczna zostaje uznana za „czysto akademicką”.
Brak sprzężenia zwrotnego – rozpoznanie nie wpływa na decyzję, więc zanika z obiegu.
Jest to mechanizm charakterystyczny dla porządków trwania bez telosu.
6. Poznanie możliwe, ale niesprawcze
Paradoks współczesnej UE polega na tym, że:
jest ona epistemicznie przezroczysta, lecz operacyjnie głucha na rozpoznanie własnej ontologii.
Rozpoznanie takie jak przeprowadzone w niniejszej pracy:
może istnieć w przestrzeni teoretycznej,
może być intelektualnie spójne,
nie może jednak przełożyć się na działanie systemowe.
Nie dlatego, że jest błędne, lecz dlatego, że nie pełni funkcji operacyjnej.
7. Teza końcowa
Fragmentaryczność rozpoznania epistemicznego Unii Europejskiej wynika z braku mechanizmu autorefleksji ontologicznej właściwego systemom autopojetycznym. UE może generować wglądy lokalne i eksperckie, lecz nie może przekształcić ich w samowiedzę całości, ponieważ pytanie o własny sens i telos nie mieści się w jej kodach operacyjnych.
Przypisy
D. Grimm, The Constitution of European Democracy, Oxford University Press, 2017;
M. Neves, Transconstitutionalism, Hart Publishing, 2013.
N. Luhmann, Soziale Systeme, Suhrkamp, Frankfurt am Main 1984.
P. Manent, La raison des nations, Gallimard, Paris 2006;
M. Gauchet, Le désenchantement du monde, Gallimard, Paris 1985.
H. Maturana, F. Varela, Autopoiesis and Cognition, Reidel, Dordrecht 1980;
N. Luhmann, Die Gesellschaft der Gesellschaft, Suhrkamp, Frankfurt am Main 1997.
Komentarze
Pokaż komentarze