MODEL ONTOLOGII PRZEDSIĘBIORCY

1. Fundamentalne założenie ontologiczne

Współczesny przedsiębiorca (w tym wspólnik spółki cywilnej) nie jest „osobą, która pracuje na własny rachunek”. To redukcja. Tego rodzaju definicja ma charakter deskryptywno-prawny, lecz nie oddaje istoty jego bycia.

Ontologicznie przedsiębiorca jest podmiotem, którego byt zależy od tworzonych przez niego efektów, a nie od samego aktu działania.

U pracownika:

akt → gwarantowane wynagrodzenie.

U przedsiębiorcy:

akt → możliwość efektu → dopiero ewentualna wypłata.

To odwraca relację działania i wyniku. Przedsiębiorca istnieje tylko o tyle, o ile generuje wartość.

Relacja ta zasadniczo różni się od struktury bycia pracownika najemnego. W przypadku pracownika akt pracy pozostaje w bezpośrednim i gwarantowanym związku z wynagrodzeniem. U przedsiębiorcy natomiast akt działania jedynie otwiera możliwość efektu, który dopiero warunkowo może zostać przełożony na wypłatę lub zysk. Następuje tym samym ontologiczne odwrócenie relacji między działaniem a wynikiem.

Przedsiębiorca istnieje jako przedsiębiorca tylko o tyle, o ile generuje wartość zdolną przekroczyć obciążenia rzeczywistości. Brak tego przekroczenia oznacza nie tylko porażkę ekonomiczną, lecz ontologiczną dezintegrację jego roli.

2. Trzy filary ontologii przedsiębiorcy

(A) Ontologia ryzyka — byt-w-niepewności

Ryzyko nie stanowi dla przedsiębiorcy czynnika zewnętrznego ani przejściowej okoliczności. Jest ono warunkiem konstytutywnym jego bycia.

Ryzyko nie jest dla przedsiębiorcy okolicznością zewnętrzną.

Jest warunkiem jego istnienia.

Pracownik może istnieć bez ryzyka.

Urzędnik może istnieć bez ryzyka.

Lekarz, prawnik, sportowiec — również.

Tylko przedsiębiorca jest konstytutywnie powiązany z ryzykiem:

Gdy ryzyko znika, przedsiębiorca przestaje być przedsiębiorcą i staje się najemnikiem.

Ryzyko nie jest więc ekonomiczne — jest ontologiczne.Zanik ryzyka oznacza zanik przedsiębiorczości i przejście w formę bycia zależnego, najemnego lub administracyjnie zabezpieczonego. Ryzyko przedsiębiorcy nie ma zatem charakteru wyłącznie ekonomicznego; jest ryzykiem ontologicznym – dotyczy samego trwania podmiotu jako przedsiębiorcy.

(B) Ontologia kreacji — byt-stwarzający

Pracownik wykonuje zadania w ramach zastanego porządku organizacyjnego. Przedsiębiorca natomiast powołuje do istnienia nowe byty ekonomiczno-społeczne: oferty, wartości, produkty, usługi, struktury organizacyjne oraz relacje rynkowe. W tym sensie jego działalność ma charakter twórczy, a nie odtwórczy.

Pracownik wykonuje.

Przedsiębiorca powołuje do istnienia.

Tworzy:

ofertę,

wartość,

usługę,

produkt,

strukturę,

relacje rynkowe,

a nawet samą możliwość zatrudniania innych.

Dlatego jego byt jest twórczy, nie odtwórczy.

Jest „bytem poiesis” (tworzenia), a nie tylko „praxis” (działania).

Można tu odwołać się do klasycznego rozróżnienia między praxis a poiesis. Działanie przedsiębiorcy ma charakter poietyczny – wytwarza nową rzeczywistość, a nie jedynie realizuje czynności w jej obrębie¹.

(C) Ontologia odpowiedzialności — byt-za-skutki

Odpowiedzialność pracownika dotyczy przede wszystkim poprawności wykonania czynności. Odpowiedzialność przedsiębiorcy obejmuje natomiast całość skutków jego decyzji, w tym skutki rynkowe, ekonomiczne, prawne, podatkowe oraz reputacyjne, często pozostające poza jego bezpośrednią kontrolą.

Pracownik odpowiada za czynność.

Przedsiębiorca odpowiada za całość skutków, często niezależnych od niego:

rynkowych,

ekonomicznych,

prawnych,

cywilnych,

podatkowych,

reputacyjnych.

To jest odpowiedzialność totalna.

W spółce cywilnej odpowiedzialność ta osiąga formę skrajną: pełną odpowiedzialność majątkową za skutki decyzji, które mogą być racjonalne i poprawne, a mimo to prowadzić do straty. Jest to odpowiedzialność totalna, pozbawiona gwarancji sensu sukcesu, a tym samym nosząca znamiona odpowiedzialności tragicznej².

3. Przedsiębiorca jako szczególna forma „bycia-w-otwartości”

W filozofii Martina Heideggera „bycie-w-świecie” oznacza egzystencjalną otwartość i rzuconość podmiotu w rzeczywistość³. Przedsiębiorca stanowi szczególną postać tej struktury bycia: nie jest chroniony stabilnymi instytucjami, nie posiada gwarancji ciągłości dochodu ani sensu działania, a jego istnienie pozostaje nieustannie nierozstrzygnięte.

Rynek, z którym się konfrontuje, jest sumą cudzych działań, decyzji i oczekiwań, a więc rzeczywistością radykalnie nieprzewidywalną. Przedsiębiorca żyje w przestrzeni pozbawionej gwarancji bytu, co stanowi ontologiczne sedno jego kondycji.

4. Struktura „od minusów do plusów”

Każdy dzień działalności przedsiębiorcy rozpoczyna się od stanu ujemnego: kosztów stałych, zobowiązań, podatków, odpowiedzialności oraz niepewności popytu. Aby „zaistnieć” jako przedsiębiorca, musi on przekroczyć próg ontologiczny: od deficytu do zera, a dopiero następnie do nadwyżki.

Nie jest to wyłącznie mechanizm ekonomiczny, lecz struktura bycia, w której egzystencja jest warunkowa i stale zagrożona regresją.

5. Warunek konieczny: przewyższanie rynku

Przedsiębiorca, który jest jedynie przeciętny, nie utrzymuje się ontologicznie w swojej roli. Przeciętność jest dopuszczalna w strukturach najemnych, lecz w przedsiębiorczości prowadzi do rozpadu bytu. Konieczność ciągłego przewyższania konkurencji, własnych wcześniejszych rozwiązań oraz oczekiwań klientów ma zatem charakter metafizyczny, a nie jedynie strategiczny.

6. Antropologia przedsiębiorcy: działanie pod presją sensu

Dla wielu przedsiębiorców działalność gospodarcza staje się narracją egzystencjalną, projektem sensu i formą autokreacji. W przeciwieństwie do pracownika przedsiębiorca nie jest jedynie „tym, kto pracuje”, lecz „tym, kto stwarza siebie poprzez skutki swoich działań”. W tym sensie przybiera on postać figury egzystencjalnej, bliskiej analizom egzystencjalizmu i filozofii odpowiedzialności⁴.

7. Ontologiczny paradoks przedsiębiorcy

Przedsiębiorca funkcjonuje w permanentnym napięciu: musi działać bez gwarancji, ryzykować możliwość całkowitej straty, tworzyć dzieła podatne na odrzucenie oraz podejmować decyzje na niestabilnym gruncie. Jego byt oscyluje między możliwością sukcesu a możliwością katastrofy, bez ostatecznego rozstrzygnięcia.

8. Definicja ontologii przedsiębiorcy

Przedsiębiorca jest podmiotem, którego byt konstytuuje się w polu ryzyka, kreacji i odpowiedzialności, a którego istnienie zależy od zdolności tworzenia wartości przekraczającej obciążenia rzeczywistości.

Nie jest to funkcja zawodowa, lecz forma istnienia.

Przypisy

Arystoteles, Etyka nikomachejska, przeł. D. Gromska, PWN, Warszawa 2007, ks. VI.

M. Weber, Gospodarka i społeczeństwo, przeł. D. Lachowska, PWN, Warszawa 2002.

M. Heidegger, Bycie i czas, przeł. B. Baran, PWN, Warszawa 1994.

H. Arendt, Kondycja ludzka, przeł. A. Łagodzka, Aletheia, Warszawa 2000; E. Levinas, Całość i nieskończoność, przeł. M. Kowalska, PWN, Warszawa 1998.