RÓWNOŚĆ JAKO SYMULACJA

1. Wprowadzenie: problem równości pozornej

Zasada równości wobec prawa uchodzi w nowoczesnych konstytucjach za jedną z podstawowych gwarancji sprawiedliwości. Jej sens nie polega jednak na identycznym traktowaniu wszystkich podmiotów, lecz na jednakowym traktowaniu podmiotów podobnych oraz zróżnicowanym traktowaniu podmiotów istotnie niepodobnych. W klasycznym ujęciu konstytucyjnym równość ma więc charakter relacyjny i materialny, a nie absolutny¹.

W peryferyjnych porządkach prawnych zasada ta ulega jednak istotnej transformacji: przestaje pełnić funkcję korekcyjną, a zaczyna funkcjonować jako figura symulacyjna, maskująca brak rozpoznania rzeczywistych różnic strukturalnych pomiędzy regulowanymi podmiotami.

2. Peryferyjność jako kategoria epistemiczna

Peryferyjność nie jest pojęciem geograficznym, lecz epistemiczno-instytucjonalnym. Oznacza sytuację, w której system prawny:

nie kontroluje podstawowych instrumentów ekonomicznych,

działa reaktywnie wobec zewnętrznych centrów decyzyjnych,

nie dysponuje stabilnymi mechanizmami korekty skutków regulacji.

W takiej konfiguracji prawo traci zdolność adekwatnego opisu rzeczywistości i zaczyna kompensować ten brak formalizmem normatywnym². Równość wobec prawa staje się wówczas narzędziem stabilizacji systemu, a nie odpowiedzią na empiryczne różnice społeczne.

3. Autopoiesis prawa i zerwanie relacji poznawczej

Z perspektywy teorii systemów Niklasa Luhmanna, nowoczesne prawo funkcjonuje jako system autopoietyczny, który reprodukuje własne operacje poprzez kod legalne/nielegalne³. W warunkach peryferyjnych operacyjne zamknięcie systemu ulega jednak intensyfikacji: prawo przestaje odnosić się do rzeczywistości społeczno-ekonomicznej, a zaczyna odnosić się głównie do samego siebie.

Równość pełni w tym procesie rolę kodu stabilizującego – upraszcza złożoność, eliminuje konieczność różnicowania i pozwala systemowi utrzymać pozór neutralności aksjologicznej.

4. Równość jako symulakrum

Jean Baudrillard opisuje symulację jako sytuację, w której znak nie odnosi się już do rzeczywistości, lecz jedynie do innych znaków⁴. Równość w peryferyjnych porządkach prawnych funkcjonuje właśnie w ten sposób: nie odnosi się do realnych struktur ryzyka, odpowiedzialności i władzy ekonomicznej, lecz do abstrakcyjnej kategorii podmiotu prawa.

Formalne zrównanie:

faktycznego przedsiębiorcy rynkowego,

prawnika,

lekarza,

pod wspólną kategorią „przedsiębiorcy” stanowi przykład równości, która symuluje sprawiedliwość, jednocześnie utrwalając asymetrię obciążeń. Identyczne normy wywołują bowiem radykalnie różne skutki realne.

5. Brak arché i kryzys normatywności

W klasycznej filozofii arché oznacza zasadę pierwszą – punkt odniesienia, który umożliwia hierarchizację norm i rozróżnienie tego, co relewantne, od tego, co wtórne. W peryferyjnych porządkach prawnych arché zanika: normy nie wynikają z rozpoznania ontologii regulowanych relacji, lecz z potrzeby zachowania wewnętrznej spójności systemu.

W konsekwencji równość zostaje oderwana od sprawiedliwości materialnej i przekształcona w narzędzie zarządzania brakiem wiedzy⁵.

6. Uniwersytet i elity jako mechanizm reprodukcji symulacji

Instytucje poznawcze – w szczególności uniwersytet i doktryna prawnicza – w warunkach peryferyjnych często rezygnują z funkcji krytycznej na rzecz funkcji legitymizującej. Zamiast rekonstruować modele ryzyka i odpowiedzialności, produkują komentarz do norm oraz interpretacje wzmacniające obowiązujące kategorie.

Elity prawne stają się w ten sposób zarządcami spójności systemu, a nie jego krytykami. Równość formalna jest przez nie broniona jako wartość sama w sobie, nawet jeśli prowadzi do systemowej nierówności skutków⁶.

7. Konkluzja

Równość wobec prawa w peryferyjnych porządkach prawnych przestaje być narzędziem sprawiedliwości, a staje się technologią symulacji nowoczesności. Jej funkcją nie jest korekta nierówności strukturalnych, lecz ich neutralizacja symboliczna.

W tym sensie równość formalna nie tylko nie przeciwdziała dyskryminacji, lecz może stać się jej najbardziej efektywną formą, ponieważ działa pod osłoną konstytucyjnej aksjologii.

Przypisy

Zob. klasycznie: L. Garlicki, Polskie prawo konstytucyjne, Wolters Kluwer, Warszawa 2022, s. 94–97.

G. Teubner, Law as an Autopoietic System, Blackwell, Oxford 1993.

N. Luhmann, Das Recht der Gesellschaft, Suhrkamp, Frankfurt am Main 1993.

J. Baudrillard, Symulakry i symulacja, przeł. S. Królak, Sic!, Warszawa 2005.

G. Agamben, Homo sacer. Suwerenna władza i nagie życie, przeł. M. Salwa, Prószyński, Warszawa 2008.

P. Bourdieu, La force du droit, Actes de la recherche en sciences sociales 1986, nr 64.