Meta-modalność nauki

Abstrakt

Artykuł analizuje problem meta-modalności nauki, rozumianej jako historycznie zmienne warunki sensu określające, co może zostać uznane za odkrycie naukowe. W odróżnieniu od klasycznych teorii filozofii nauki, skoncentrowanych na relacji między teorią a rzeczywistością, proponowane ujęcie zakłada, że odkrycia nie posiadają stabilnego znaczenia epistemicznego. Ich status zależy od meta-modalnych struktur organizujących sens, które mogą ulegać reorganizacji historycznej. W konsekwencji ten sam materiał empiryczny może być kolejno uznawany za:

spekulację,

naukę,

teorię zdeaktualizowaną,

lub ponownie zintegrowaną z systemem wiedzy.

Tekst łączy teorię autopoiesis Niklasa Luhmanna, archeologię wiedzy Michela Foucaulta, filozofię różnicy Gilles’a Deleuze’a oraz problem uniwersaliów i teorii znaczenia.

1. Wprowadzenie

Klasyczna filozofia nauki zakładała, że:

odkrycie posiada określony status epistemiczny,

którego ważność zależy od zgodności z rzeczywistością¹.

Jednak historia nauki pokazuje, że:

ten sam materiał empiryczny może wielokrotnie zmieniać znaczenie,

a teorie mogą przechodzić przez kolejne fazy:

marginalizacji,

centralności,

dezaktualizacji,

i ponownej integracji.

Powstaje więc pytanie:

czy odkrycie posiada stabilne znaczenie,

czy też jego sens zależy od historycznych warunków modalnych organizujących naukę?

Niniejszy tekst proponuje pojęcie:

meta-modalności nauki,

czyli poziomu:

warunków sensu,

struktur interpretacyjnych,

oraz modalnych organizacji wiedzy,

które określają:

co w danym momencie może znaczyć „odkrycie naukowe”.

2. Nauka i problem znaczenia

2.1. Od prawdy do sensu

W tradycyjnym modelu:

odkrycie→prawda

W modelu meta-modalnym:

odkrycie→warunki sensu→status epistemiczny

Oznacza to, że:

odkrycia nie funkcjonują bezpośrednio,

lecz zawsze poprzez określoną strukturę interpretacyjną.

2.2. Foucault i historyczność widzialności

Michel Foucault pokazał, że każda epoka posiada własną episteme²:

strukturę określającą,

co może zostać uznane za wiedzę,

oraz jakie obiekty mogą stać się widzialne epistemicznie.

Nie chodzi więc wyłącznie o:

dane,

lecz o:

warunki możliwości ich znaczenia.

3. Meta-modalność

3.1. Definicja

Meta-modalność nauki oznacza:

historycznie zmienne warunki sensu organizujące status odkryć naukowych.

Nie dotyczy ona:

pojedynczych teorii,

ani samych danych,

lecz:

struktur określających,

jakie interpretacje są modalnie dopuszczalne.

3.2. Odkrycie jako funkcja warunków sensu

W konsekwencji:

odkrycie nie posiada stałego znaczenia,

lecz jego sens zależy od aktualnej organizacji modalnej systemu wiedzy.

Ten sam materiał może więc zostać:

uznany za spekulację,

później za naukę,

następnie za teorię błędną,

a następnie ponownie zintegrowany.

4. Atomizm: metafizyka → nauka

4.1. Atomizm starożytny

Democritus i Leucippus rozwijali teorię atomów jako filozoficzną spekulację³.

W starożytności:

atomizm nie posiadał zaplecza eksperymentalnego,

miał status głównie metafizyczny.

4.2. Dezaktualizacja

W średniowieczu:

dominacja arystotelizmu,

teoria kontinuum,

oraz metafizyka substancji

zdeaktualizowały atomizm.

4.3. Powrót

Nowoczesna chemia i fizyka:

Dalton,

Boltzmann,

mechanika kwantowa,

ponownie zintegrowały atomizm⁴.

Nie zmienił się wyłącznie materiał.

Zmieniły się:

warunki sensu,

modalność interpretacyjna,

oraz struktura naukowości.

5. Alfred Wegener i tektonika płyt

Alfred Wegener zaproponował teorię dryfu kontynentów⁵.

Początkowo:

uznano ją za spekulację,

brakowało mechanizmu ruchu płyt.

Po rozwoju:

paleomagnetyzmu,

geofizyki,

badań oceanicznych,

ten sam materiał uzyskał nowe znaczenie.

To klasyczny przykład:

retroaktywnej zmiany statusu epistemicznego.

6. Helicobacter pylori i wrzody żołądka

Barry Marshall i Robin Warren zaproponowali bakteryjną teorię wrzodów żołądka⁶.

Początkowo:

dominowała interpretacja psychosomatyczna,

teoria bakteryjna wydawała się absurdalna.

Później:

nastąpiła reorganizacja biologicznej modalności medycyny,

a wcześniejsze dane uzyskały nową interpretację.

7. Neuroplastyczność i zmiana znaczenia mózgu

Przez większość XX wieku:

dominował model mózgu jako struktury względnie stałej.

Dziś:

neuroplastyczność jest centralnym elementem neuronauk⁷.

Czy dane były całkowicie nowe?

Nie.

Zmieniła się:

meta-modalność rozumienia mózgu,

teoria znaczenia relacji neuronalnych.

8. Nauka i retroaktywność sensu

Meta-modalność oznacza, że:

sens odkrycia może zmieniać się retroaktywnie.

Nie zmieniają się wyłącznie:

dane,

eksperymenty,

obserwacje.

Zmieniają się:

warunki interpretacji,

struktury znaczenia,

modalność epistemiczna.

9. Deleuze i wydarzenie sensu

Gilles Deleuze rozumiał sens jako wydarzenie⁸:

nie stałą właściwość,

lecz efekt relacji.

Odkrycie:

nie posiada więc trwałego sensu ontologicznego,

lecz uczestniczy w dynamicznej organizacji znaczenia.

To właśnie:

meta-modalność nauki.

10. Wnioski

Historia nauki pokazuje, że:

odkrycia nie posiadają stabilnego znaczenia,

a ich status zależy od zmieniających się warunków sensu.

Ten sam materiał:

może być kolejno:

spekulacją,

nauką,

teorią zdeaktualizowaną,

oraz ponownie zintegrowaną strukturą wiedzy.

Nauka:

nie operuje wyłącznie na prawdzie,

lecz na historycznie organizowanej modalności znaczenia.

Meta-modalność nauki ujawnia więc:

że granice nauki przebiegają nie tylko między prawdą a błędem,

lecz również między różnymi epokami sensu.

Przypisy

Karl Popper, The Logic of Scientific Discovery (London: Routledge, 1959).

Michel Foucault, The Order of Things (New York: Vintage Books, 1970).

W.K.C. Guthrie, A History of Greek Philosophy, vol. 2 (Cambridge: Cambridge University Press, 1965).

Thomas Kuhn, Black-Body Theory and the Quantum Discontinuity (Chicago: University of Chicago Press, 1987).

Alfred Wegener, Die Entstehung der Kontinente und Ozeane (Braunschweig: Vieweg, 1915).

Barry Marshall, Helicobacter Pioneers (Oxford: Blackwell, 2002).

Norman Doidge, The Brain That Changes Itself (New York: Viking, 2007).

Gilles Deleuze, Logique du sens (Paris: Minuit, 1969).

Bibliografia

Deleuze, Gilles. Logique du sens. Paris: Minuit, 1969.

Doidge, Norman. The Brain That Changes Itself. New York: Viking, 2007.

Foucault, Michel. The Order of Things. New York: Vintage Books, 1970.

Guthrie, W.K.C. A History of Greek Philosophy. Vol. 2. Cambridge: Cambridge University Press, 1965.

Kuhn, Thomas. Black-Body Theory and the Quantum Discontinuity. Chicago: University of Chicago Press, 1987.

Marshall, Barry. Helicobacter Pioneers. Oxford: Blackwell, 2002.

Popper, Karl. The Logic of Scientific Discovery. London: Routledge, 1959.

Wegener, Alfred. Die Entstehung der Kontinente und Ozeane. Braunschweig: Vieweg, 1915.