Pomiędzy pojęciem, użyciem i referencją

Abstrakt

Artykuł analizuje ewolucję nowoczesnych teorii znaczenia — od klasycznej ontologii pojęcia, poprzez pragmatyczno-operacyjne rozumienie użycia u Ludwig Wittgenstein, aż po teorię sztywnej desygnacji Saul Kripke. Punktem wyjścia jest teza, że znaczenie jako znaczenie pozostaje zawsze strukturą pojęciową, natomiast zmianie ulegają sposoby realizacji, stabilizacji i odniesienia pojęcia. Tekst argumentuje, że:

klasyczna teoria wiązała pojęcie z odniesieniem do rzeczy,

Gottlob Frege rozszczepił sens i referencję,

pragmatyzm i Wittgenstein przesunęli realizację znaczenia ku użyciu i praktyce językowej,

natomiast Kripke stabilizował znaczenie poprzez sztywną desygnację, której nie należy utożsamiać z klasyczną referencją bytową.

Artykuł proponuje modalno-autopoietyczną teorię znaczenia, zgodnie z którą sens nie jest ani substancjalnym uniwersale, ani wyłącznie praktyką użycia, ani jedynie stabilną referencją, lecz dynamiczną operacją stabilizacji modalności interpretacyjnych w obrębie autoreferencyjnych systemów komunikacyjnych.

1. Wprowadzenie

Pytanie:

czym jest znaczenie?

należy do najbardziej fundamentalnych problemów filozofii języka.

Jednak historia nowoczesnej semantyki pokazuje, że:

znaczenie jako znaczenie

pozostaje zawsze:

strukturą pojęciową,

natomiast:

zmianie ulegają:

sposoby jego realizacji,

odniesienia,

i stabilizacji.

W konsekwencji:

problem semantyczny

nie dotyczy wyłącznie samego pojęcia znaczenia,

lecz:

relacji pomiędzy:

pojęciem,

użyciem,

referencją,

i desygnacją.

2. Klasyczna teoria znaczenia

2.1. Znaczenie jako pojęcie

W tradycji klasycznej:

znaczenie

rozumiane było jako:

pojęcie,

istota,

lub uniwersale¹.

Słowo:

realizowało znaczenie

poprzez:

odniesienie do rzeczy.

Schemat klasyczny można przedstawić następująco:

znak→pojęcie→rzecz

Pojęcie:

pośredniczyło pomiędzy:

znakiem,

a rzeczywistością bytową.

2.2. Klasyczna referencja

Referencja:

miała charakter:

bytowy,

i ontologiczny.

Znaczenie:

realizowało się:

poprzez relację pojęcia

do:

przedmiotu rzeczywistego.

To:

model:

arystotelesowski,

scholastyczny,

i klasyczno-logiczny.

3. Frege: sens i odniesienie

3.1. Rozszczepienie semantyczne

Gottlob Frege dokonał fundamentalnego rozszczepienia pomiędzy²:

Znaczenie:

przestało być:

prostym odniesieniem znaku do rzeczy.

3.2. Sens jako organizacja opisu

Frege pokazał,

że:

dwa wyrażenia

mogą posiadać:

tę samą referencję,

ale:

różny sens.

Przykład:

„Gwiazda Poranna”

i „Gwiazda Wieczorna”

odnoszą się do:

Wenus,

jednak:

organizują różne sposoby prezentacji przedmiotu.

W konsekwencji:

referencja nie wyczerpuje znaczenia.

4. Pragmatyzm i Wittgenstein

4.1. Przesunięcie ku użyciu

Pragmatyzm oraz późny Ludwig Wittgenstein:

przesuwają problem znaczenia

z:

ontologii pojęcia,

ku:

praktyce użycia³.

Znaczenie:

nadal pozostaje:

strukturą pojęciową,

jednak:

realizuje się operacyjnie:

poprzez gry językowe,

praktyki,

i użycie.

4.2. Świat jako zbiór faktów

Wczesny Wittgenstein pisał:

„Die Welt ist die Gesamtheit der Tatsachen, nicht der Dinge.”⁴

Oznacza to:

świat:

nie jest wyłącznie zbiorem rzeczy,

lecz:

strukturą faktów.

A fakt:

posiada charakter:

relacyjny,

logiczny,

i reprezentacyjny.

4.3. Problem użycia

Jeżeli:

znaczenie realizuje się poprzez użycie,

to:

czym jest to,

co zostaje użyte?

Użycie:

operuje już:

reprezentacjami,

relacjami,

i strukturami rozpoznawalności.

W konsekwencji:

pragmatyczna teoria znaczenia

nie eliminuje całkowicie problemu pojęcia.

5. Kripke i sztywna desygnacja

5.1. Krytyka deskrypcjonizmu

Saul Kripke krytykuje:

deskrypcjonizm Fregego i Russella⁵.

Znaczenie:

nie może zależeć wyłącznie:

od opisu,

sensu,

lub praktyki użycia.

5.2. Sztywna desygnacja

Kripke wprowadza pojęcie:

sztywnej desygnacji.

Np.:

„Arystoteles”

oznacza:

tę samą osobę

we wszystkich możliwych światach.

Podobnie:

„woda”=H2O

5.3. Sztywna desygnacja a klasyczna referencja

Sztywnej desygnacji:

nie należy utożsamiać

z:

klasyczną referencją bytową.

Klasyczna referencja:

była relacją:

pojęcia do rzeczy.

Natomiast:

Kripke:

stabilizuje:

identyczność odniesienia

we wszystkich możliwych światach.

To:

modalna stabilizacja referencji,

a nie:

klasyczna relacja ontologiczna.

6. Ograniczenia użycia i desygnacji

6.1. Problem pragmatyzmu

Pragmatyzm:

ryzykuje:

rozmycie znaczenia

w:

nieskończonej grze użyć i interpretacji.

6.2. Problem Kripkego

Kripke:

stabilizuje referencję,

jednak:

nie eliminuje:

problemu pojęciowości.

Bo:

również:

„H₂O”,

„substancja”,

„tożsamość”

wymagają:

wcześniejszej organizacji znaczenia.

7. Modalno-autopoietyczna teoria znaczenia

7.1. Znaczenie jako stabilizacja modalności

W proponowanej teorii:

znaczenie

pozostaje:

strukturą pojęciową,

jednak:

nie posiada:

całkowicie substancjalnego charakteru.

Znaczenie:

jest operacyjną stabilizacją pola możliwych interpretacji.

7.2. Modalność znaczenia

Każdy znak:

otwiera:

wielość możliwych sensów.

System:

redukuje tę modalność

do:

operacyjnie stabilnej interpretacji.

Czyli:

znaczenie=redukcja modalnej nadmiarowości interpretacji

7.3. Autopoiesis sensu

Znaczenie:

nie istnieje:

przed systemem komunikacyjnym,

lecz:

jest produkowane:

przez modele,

użycia,

referencje,

i relacje interpretacyjne.

System:

sam stabilizuje:

własne struktury znaczeniowe.

8. Znaczenie pomiędzy użyciem i referencją

Modalno-autopoietyczna teoria znaczenia:

nie eliminuje:

pojęcia,

użycia,

ani referencji.

Przeciwnie:

traktuje je jako:

różne modalności organizacji sensu.

9. Wnioski

Historia nowoczesnej semantyki:

nie eliminuje pojęcia znaczenia,

lecz:

rekonfiguruje sposoby jego realizacji.

Znaczenie:

pozostaje:

strukturą pojęciową,

jednak:

jego stabilizacja

może odbywać się:

poprzez odniesienie,

użycie,

referencję,

lub modalną organizację interpretacji.

W proponowanym ujęciu:

znaczenie

nie jest ani absolutnie substancjalne,

ani całkowicie płynne,

lecz:

dynamicznie stabilizowane

w obrębie autoreferencyjnych systemów komunikacyjnych.

Przypisy

Aristotle, De Interpretatione.

Gottlob Frege, “Über Sinn und Bedeutung,” 1892.

Ludwig Wittgenstein, Philosophical Investigations (Oxford: Blackwell, 1953).

Ludwig Wittgenstein, Tractatus Logico-Philosophicus, teza 1.1.

Saul Kripke, Naming and Necessity (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1980).

Bibliografia

Aristotle. De Interpretatione.

Frege, Gottlob. “Über Sinn und Bedeutung.” 1892.

Kripke, Saul. Naming and Necessity. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1980.

Wittgenstein, Ludwig. Philosophical Investigations. Oxford: Blackwell, 1953.

Wittgenstein, Ludwig. Tractatus Logico-Philosophicus. 1921.