Abstrakt
Artykuł analizuje problem decyzji i woluntaryzmu w kontekście modalno-autopoietycznej teorii znaczenia. Punktem wyjścia jest teza, że sama autoreferencyjna reprodukcja systemu nie wyjaśnia jeszcze mechanizmu selekcji interpretacji. Jeżeli znaczenie posiada charakter modalny i istnieje jako pole możliwych sensów, konieczne staje się wyjaśnienie, dlaczego system stabilizuje jedne interpretacje, a odrzuca inne. Tekst rozwija pojęcie logodygmatu — zaproponowane w przestrzeni komentarzy rozwijanej teorii i intuicyjnie nawiązujące do tradycji logosu obecnej m.in. u Michał Heller oraz Józef Życiński — jako próbę opisania mechanizmu czasowego domykania modalności interpretacyjnej. W tym kontekście szczególne znaczenie uzyskuje woluntarystyczna tradycja John Duns Scotus, wedle której rzeczywistość nie jest całkowicie determinowana przez konieczność intelektualną, lecz wymaga momentu decyzji i aktu. Artykuł argumentuje, że:
autopoiesis systemu wymaga decyzji sensu,
stabilizacja znaczenia posiada wymiar performatywny,
a logodygmat stanowi operacyjny mechanizm ograniczania nieskończonej modalności interpretacji.
W konsekwencji znaczenie okazuje się nie tylko strukturą autoreferencyjną, lecz również historycznie ustanawianym efektem decyzji systemowej.
1. Wprowadzenie
Modalno-autopoietyczna teoria znaczenia:
rozumie sens jako:
operacyjną stabilizację pola możliwych interpretacji.
Znaczenie:
nie jest:
substancjalnym bytem,
lecz:
dynamiczną redukcją modalności interpretacyjnej.
Jednak teoria ta rodzi fundamentalne pytanie:
według jakiego mechanizmu system stabilizuje jedne interpretacje, a odrzuca inne?
Sama autoreferencja:
nie wyjaśnia jeszcze:
aktu selekcji sensu.
Powstaje więc problem:
decyzji znaczeniowej.
2. Problem autoreferencji
2.1. Modalność interpretacji
Jeżeli:
znaczenie:
posiada charakter modalny,
to:
każdy znak:
otwiera:
wielość możliwych interpretacji.
System:
stoi wobec:
nadmiaru potencjalnych sensów.
2.2. Granica autopoiesis
Niklas Luhmann:
opisywał systemy jako:
autopoietyczne struktury redukcji złożoności¹.
Jednak:
teoria autopoiesis:
słabiej wyjaśnia:
moment decyzji.
Czyli:
dlaczego system wybiera właśnie tę konfigurację znaczeniową?
3. Geneza pojęcia logodygmatu
3.1. Logodygmat jako pojęcie emergentne
Pojęcie:
logodygmat
nie zostało pierwotnie skonstruowane jako formalna kategoria teorii.
Wyłoniło się:
w przestrzeni komentarzy,
interpretacji,
i dyskusji wokół rozwijanej koncepcji modalno-autopoietycznej.
Stanowi więc:
przykład pojęcia emergentnego,
współtworzonego komunikacyjnie,
i stabilizowanego interpretacyjnie.
3.2. Inspiracje filozoficzne
Termin:
intuicyjnie nawiązuje:
do idei logosu,
racjonalności strukturalnej,
oraz matematyczności świata,
obecnych m.in. u:
Michał Heller,
oraz Józef Życiński.
Jednak:
w proponowanym ujęciu
logodygmat:
nie oznacza wyłącznie:
racjonalnego porządku świata,
lecz:
operacyjny mechanizm czasowego domknięcia pola interpretacyjnego.
4. Logodygmat
4.1. Definicja operacyjna
Logodygmat:
nie oznacza:
absolutnej redukcji wielości do jednej prawdy.
Stanowi raczej:
mechanizm operacyjnego ograniczania modalności interpretacyjnej
do:
historycznie obowiązującej konfiguracji sensu.
4.2. Funkcja systemowa
Każdy system:
potrzebuje:
względnej stabilizacji znaczenia,
aby:
zachować:
komunikowalność,
przewidywalność,
i zdolność reprodukcji.
Logodygmat:
pełni funkcję:
czasowego zamknięcia pola możliwych interpretacji.
5. Woluntaryzm Dunsa Szkota
5.1. Krytyka konieczności intelektualnej
John Duns Scotus:
przeciwstawiał się:
pełnej determinacji rzeczywistości
przez:
konieczność intelektualną².
Rzeczywistość:
nie wynika całkowicie:
z logicznej konieczności.
Istnieje:
contingentia.
Czyli:
możliwe były inne konfiguracje sensu i bytu.
5.2. Prymat aktu
U Szkota:
wola:
posiada:
względną autonomię
wobec:
intelektu.
To oznacza,
że:
stabilizacja rzeczywistości
wymaga aktu decyzji.
6. Decyzja jako mechanizm stabilizacji znaczenia
6.1. Sens nie stabilizuje się wyłącznie logicznie
Modalno-autopoietyczna teoria znaczenia:
wymaga:
momentu operacyjnej selekcji.
Znaczenie:
nie zostaje ustalone:
wyłącznie przez strukturę logiczną,
lecz:
poprzez:
decyzję systemową,
historyczną,
wspólnotową,
instytucjonalną,
polityczną,
lub ekonomiczną.
6.2. Performatywność decyzji
Decyzja:
nie tylko opisuje sens,
lecz:
ustanawia:
obowiązującą konfigurację znaczenia.
W tym sensie:
system nie reprodukuje wyłącznie znaczeń,
ale:
czasowo je konstytuuje.
7. Logodygmat jako decyzja operacyjna
7.1. Redukcja modalności
Logodygmat:
działa jako:
mechanizm redukcji
nieskończonego pola interpretacji.
Nie oznacza:
absolutnej prawdy,
lecz:
historyczną stabilizację operacyjną.
7.2. Historyczność sensu
Każda stabilizacja:
pozostaje:
historyczna,
rekonfigurowalna,
i kontyngentna.
Znaczenie:
nigdy nie osiąga:
absolutnego domknięcia.
8. Prawo, polityka i ekonomia
8.1. Prawo
Interpretacja prawa:
nie wynika wyłącznie:
z tekstu normy.
Potrzebny jest:
akt wykładni,
decyzja sądu,
autorytet instytucji.
To:
operacyjne zamknięcie modalności interpretacyjnej.
8.2. Polityka
Pojęcia:
„demokracja”,
„Europa”,
„praworządność”
stabilizują się:
poprzez decyzje instytucjonalne i komunikacyjne.
8.3. Ekonomia
Pieniądz:
nie istnieje wyłącznie:
logicznie,
ani:
materialnie.
Jego znaczenie:
wymaga:
emisji,
uznania,
i zaufania systemowego.
9. Meta-poziom teorii
Najbardziej radykalna konsekwencja brzmi:
również sama modalno-autopoietyczna teoria znaczenia
stabilizuje się poprzez:
własne decyzje pojęciowe,
własne operacyjne selekcje,
oraz komunikacyjną reprodukcję sensu.
W tym sensie:
sama geneza pojęcia „logodygmatu”
stanowi przykład działania teorii,
którą pojęcie to próbuje opisywać.
Logodygmat:
nie został narzucony odgórnie,
lecz:
wyłonił się:
w przestrzeni interpretacji,
komentarzy,
i wspólnotowej produkcji sensu.
10. Wnioski
Autopoiesis:
nie wyjaśnia jeszcze:
mechanizmu selekcji znaczenia.
Każda stabilizacja sensu:
wymaga:
momentu decyzji,
aktu redukcji modalności,
oraz operacyjnego domknięcia interpretacji.
Logodygmat:
stanowi:
mechanizm czasowej stabilizacji sensu.
W konsekwencji:
znaczenie
nie jest wyłącznie autoreferencyjną strukturą systemową,
lecz:
historycznie ustanawianym efektem decyzji operacyjnej.
Przypisy
Niklas Luhmann, Soziale Systeme (Frankfurt a.M.: Suhrkamp, 1984).
John Duns Scotus, Ordinatio, II, dist. 25.
Bibliografia
Duns Scotus, John. Ordinatio.
Heller, Michał. Filozofia przypadku. Kraków: Copernicus Center Press, 2012.
Luhmann, Niklas. Soziale Systeme. Frankfurt a.M.: Suhrkamp, 1984.
Życiński, Józef. Granice racjonalności. Kraków: WAM, 1993.
Komentarze
Pokaż komentarze (1)