Abstrakt
Artykuł rozwija analogię pomiędzy współczesną chemią, modalno-autopoietyczną teorią znaczenia oraz logodygmatem jako zasadą organizacji sensu. Punktem wyjścia jest teza, że chemia — bardziej niż fizyka klasyczna — operuje strukturami relacyjnymi, emergencją własności oraz stabilizacją konfiguracji materii. Tekst argumentuje, że:
własności chemiczne nie wynikają bezpośrednio z pojedynczych elementów,
lecz:
z organizacji relacji i procesów operacyjnych,
a chemia stanowi szczególnie silny model dla modalno-autopoietycznej teorii znaczenia.
Szczególnej analizie poddano:
wiązania chemiczne,
emergencję nowych własności,
katalizę,
przejścia stanów,
oraz autopoietyczny charakter układów chemicznych.
Artykuł proponuje rozumienie chemii jako nauki o operacyjnej stabilizacji konfiguracji relacyjnych, której struktura epistemiczna wykazuje analogie do prawa, ekonomii i współczesnej teorii społeczeństwa.
1. Wprowadzenie
Klasyczna ontologia:
interpretowała rzeczywistość:
przede wszystkim:
substancjalnie.
Rzecz:
posiadała:
własną trwałą istotę,
a relacje:
miały charakter wtórny.
Współczesna chemia:
coraz bardziej:
podważa:
taki obraz świata.
Chemia:
nie bada wyłącznie:
pojedynczych substancji,
lecz:
organizację relacji,
stabilizację konfiguracji,
oraz emergencję nowych własności.
W tym sensie:
chemia
okazuje się:
wyjątkowo bliska:
modalno-autopoietycznej teorii znaczenia.
2. Chemia i kryzys substancjalności
2.1. Atom nie wyjaśnia całości
Pojedynczy atom:
nie wyjaśnia jeszcze:
własności układu chemicznego.
Atom wodoru:
nie posiada:
własności wody.
Dopiero:
odpowiednia konfiguracja relacyjna:
H2O
tworzy:
nową jakość strukturalną.
2.2. Emergentność własności
Chemia:
pokazuje,
że:
własności emergują operacyjnie.
Nowe jakości:
pojawiają się:
nie na poziomie pojedynczego elementu,
lecz:
na poziomie:
organizacji relacji.
To fundamentalne przesunięcie epistemiczne.
3. Wiązanie chemiczne jako logodygmat
3.1. Stabilizacja konfiguracji
Wiązanie chemiczne:
nie jest:
rzeczą,
lecz:
relacyjną stabilizacją układu.
Organizuje:
wiele elementów
w:
względnie trwałą strukturę.
3.2. „Jednym opisać więcej”
W tym sensie:
wiązanie chemiczne
pełni funkcję:
logodygmatu materii.
Minimalna liczba zasad:
organizuje:
ogromną liczbę możliwych konfiguracji chemicznych.
Powstaje:
minimum relacji→maksimum organizacji struktury
4. Reakcja chemiczna i modalność
4.1. Potencjalność reakcji
Układ chemiczny:
utrzymuje:
wiele możliwych ścieżek reakcji jednocześnie.
Dopiero:
energia aktywacji,
temperatura,
ciśnienie,
lub katalizator,
stabilizują:
konkretną reakcję.
4.2. Redukcja modalności
Powstaje analogia:
Chemia:
ujawnia:
modalny charakter organizacji materii.
5. Katalizator jako niewidzialny stabilizator
5.1. Operacyjność katalizy
Katalizator:
często:
nie staje się:
częścią produktu końcowego,
jednak:
umożliwia:
stabilizację procesu.
To:
szczególny przykład:
operacyjnej organizacji relacji.
5.2. Analogiczność strukturalna
Podobne funkcje:
pełnią:
w prawie:
fikcje normatywne,
w ekonomii:
płynność finansowa,
w społeczeństwie:
zaufanie i legitymizacja.
Są:
niewidzialnymi stabilizatorami procesów systemowych.
6. Chemia i autopoiesis
6.1. Samoreprodukcja organizacji
Humberto Maturana
i Francisco Varela:
rozwijali pojęcie:
autopoiesis
jako:
zdolności systemu
do:
reprodukcji własnej organizacji¹.
Procesy chemiczne:
stanowią:
jeden z fundamentów:
autopoietycznej organizacji życia.
6.2. Chemia życia
Układ chemiczny:
zaczyna:
nie tylko reagować,
lecz:
stabilizować:
własną zdolność reprodukcji relacji.
To:
chemiczna autopoiesis.
7. Przejścia stanów i struktura społeczna
7.1. Chemiczne stany organizacji
Chemia:
pokazuje,
że:
ta sama materia
może:
organizować się:
według różnych stanów stabilizacji.
Np.:
ciało stałe,
ciecz,
gaz,
plazma.
7.2. Analogiczność społeczna
Powstaje analogia:
Nie chodzi:
o prostą metaforę,
lecz:
o:
sposób organizacji relacji.
8. Chemia znaczenia
8.1. Znaczenie jako konfiguracja
Chemia:
pokazuje,
że:
własność nie musi być substancją.
Może być:
efektem:
organizacji relacyjnej,
przepływu energii,
i stabilizacji konfiguracji.
8.2. Modalno-autopoietyczna teoria znaczenia
W tym sensie:
znaczenie
można interpretować:
analogicznie do struktury chemicznej.
Sens:
nie jest:
rzeczą,
lecz:
operacyjną stabilizacją relacji interpretacyjnych.
9. Meta-modalność chemii
Najbardziej radykalna konsekwencja brzmi:
chemia
nie opisuje wyłącznie substancji,
lecz:
organizację modalnych konfiguracji relacyjnych.
Własność:
okazuje się:
efektem:
stabilizacji operacyjnej,
a nie:
prostą cechą pojedynczego elementu.
10. Wnioski
Chemia:
ujawnia:
głębokie przesunięcie
od:
ontologii substancji
ku:
ontologii relacji i operacji.
Wiązania:
organizują:
materię.
Katalizatory:
stabilizują:
procesy.
Reakcje:
redukują:
modalność możliwych konfiguracji.
W tym sensie:
chemia
stanowi:
wyjątkowo silny model
dla:
modalno-autopoietycznej teorii znaczenia,
logodygmatu,
oraz współczesnej teorii społeczeństwa i prawa.
Przypisy
Humberto Maturana, Francisco Varela, Autopoiesis and Cognition (Dordrecht: Reidel, 1980).
Bibliografia
Atkins, Peter. Molecules. Cambridge University Press, 1987.
Maturana, Humberto; Varela, Francisco. Autopoiesis and Cognition. Dordrecht: Reidel, 1980.
Prigogine, Ilya. Order Out of Chaos. New York: Bantam Books, 1984.
Schrödinger, Erwin. What is Life? Cambridge University Press, 1944.
Życiński, Józef. Granice racjonalności. Kraków: WAM, 1993.
Komentarze
Pokaż komentarze (2)