Symboliczne aktualizacje meta-struktury

Abstrakt

Artykuł rozwija koncepcję meta-struktury jako poziomu organizacji poprzedzającego język, kulturę, religię, politykę oraz systemy wartości. Punktem wyjścia jest obserwacja, że różne cywilizacje, religie i systemy polityczne mogą materializować podobne schematy organizacyjne w odmiennych formach historycznych. Autor proponuje rozumienie kultury jako procesu symbolicznej aktualizacji meta-struktur organizujących przestrzeń socjologiczną. W tym ujęciu polityka nie polega wyłącznie na zarządzaniu państwem, lecz również na kształtowaniu sposobów, w jakie społeczeństwo aktualizuje podstawowe struktury rozróżnień, identyfikacji i legitymizacji.

1. Problem meta-struktury

Większość nauk społecznych bada:

• języki, 

• religie, 

• państwa, 

• ideologie, 

• systemy wartości. 

Znacznie rzadziej stawiane jest pytanie o poziom wcześniejszy.

Nie o to:

jakie treści występują w kulturze,

lecz:

jakie struktury umożliwiają pojawienie się określonych treści kulturowych?

Można nazwać je meta-strukturami.

Nie są one jeszcze konkretnymi instytucjami ani ideami.

Stanowią raczej przestrzeń możliwości organizacyjnych.

2. Meta-struktura a kultura

Meta-struktura nie istnieje w sposób bezpośrednio obserwowalny.

Może ujawniać się wyłącznie poprzez swoje aktualizacje.

Podobnie jak gramatyka nie jest obserwowana bezpośrednio, lecz poprzez zdania, tak meta-struktura staje się widoczna poprzez kulturę.

Kultura jest więc procesem aktualizacji.

Nie tworzy meta-struktury.

Materializuje ją.

3. Przykład: tożsamość i różnica

Jedną z najbardziej elementarnych meta-struktur jest relacja:

tożsamość ↔ różnica.

Może ona przyjmować bardzo odmienne formy historyczne.

W religii:

• zbawieni ↔ potępieni, 

• wierni ↔ niewierni. 

W polityce:

• swój ↔ obcy, 

• obywatel ↔ przeciwnik. 

W ekonomii:

• aktywo ↔ zobowiązanie. 

W logice:

• prawda ↔ fałsz. 

W każdym przypadku obserwujemy inną materializację podobnej struktury organizacyjnej.

4. Sapir–Whorf i przestrzeń kulturowa

Interesującego przykładu dostarcza hipoteza Sapira–Whorfa.^1

Najczęściej interpretuje się ją jako tezę głoszącą, że język wpływa na sposób postrzegania rzeczywistości.

Jednak możliwa jest interpretacja głębsza.

Nie tyle język determinuje poznanie.

Ani nie poznanie determinuje język.

Oba mogą stanowić równoległe aktualizacje tej samej struktury kulturowej.

Wówczas odmienne sposoby organizacji czasu, przestrzeni czy relacji społecznych nie wynikają wyłącznie z gramatyki.

Są przejawem odmiennych sposobów aktualizacji wspólnych możliwości organizacyjnych.

5. Religia jako aktualizacja meta-struktury

Podobny mechanizm można odnaleźć w historii religii.

Różne tradycje odwołują się do odmiennych symboli:

• Logos, 

• Tao, 

• Dharma, 

• Prawo Wieczne, 

• Opatrzność. 

Choć ich treść nie jest identyczna, pełnią one podobną funkcję.

Wskazują na istnienie porządku wcześniejszego od jednostkowych zdarzeń.

Można powiedzieć, że religie aktualizują meta-struktury poprzez symbole transcendencji.

6. Polityka jako aktualizacja meta-struktury

W polityce proces ten przyjmuje szczególną postać.

Społeczeństwa nie funkcjonują wyłącznie dzięki instytucjom.

Funkcjonują dzięki określonym sposobom organizacji przestrzeni socjologicznej.

Każda wspólnota musi odpowiedzieć na pytania:

• kim jesteśmy? 

• kto należy do wspólnoty? 

• co uznajemy za prawomocne? 

• jakie wartości posiadają charakter fundamentalny? 

Odpowiedzi na te pytania stanowią aktualizacje głębszych struktur identyfikacji i legitymizacji.

7. Symboliczne modelowanie przestrzeni socjologicznej

W tym miejscu pojawia się szczególnie istotny problem.

Jeżeli kultura jest procesem aktualizacji meta-struktury, wówczas możliwe staje się wpływanie na sposób tej aktualizacji.

Nie oznacza to zmiany samej meta-struktury.

Oznacza zmianę jej symbolicznej reprezentacji.

Taki charakter mogą mieć między innymi:

• edukacja, 

• media, 

• polityka historyczna, 

• kultura popularna, 

• propaganda, 

• kampanie społeczne. 

Proces ten można określić jako symboliczne modelowanie przestrzeni socjologicznej.

8. Polityczna poprawność

Z tej perspektywy polityczna poprawność nie jest wyłącznie zbiorem norm językowych.

Jest próbą reorganizacji przestrzeni rozróżnień społecznych.

Nie polega przede wszystkim na narzucaniu określonych poglądów.

Polega na przesuwaniu granic:

• normalności, 

• akceptowalności, 

• wykluczenia, 

• legitymizacji. 

Wpływa więc na sposób aktualizacji meta-struktury w obrębie wspólnoty politycznej.

9. Pedagogika wstydu

Podobny mechanizm można dostrzec w zjawiskach określanych mianem pedagogiki wstydu.

Nie polega ona na zmianie przeszłości.

Nie zmienia faktów historycznych.

Zmienia natomiast sposób organizacji relacji pomiędzy:

• pamięcią, 

• tożsamością, 

• dumą, 

• odpowiedzialnością, 

• winą. 

Oznacza to przekształcenie symbolicznej aktualizacji istniejących struktur identyfikacji zbiorowej.

10. Polityka modalna

W świetle wcześniejszych analiz polityka modalna uzyskuje nowe znaczenie.

Nie jest już wyłącznie organizacją rozpoznawalności polityków.

Nie jest nawet organizacją wartości.

Staje się organizacją sposobów aktualizacji meta-struktur.

Władza polityczna oddziałuje najskuteczniej nie wtedy, gdy kontroluje decyzje obywateli.

Oddziałuje najskuteczniej wtedy, gdy wpływa na przestrzeń możliwości, w ramach której decyzje są podejmowane.

11. Geopolityka kulturowa

Proces ten nie musi ograniczać się do poziomu krajowego.

Może występować również na poziomie cywilizacyjnym.

Różne ośrodki kulturowe konkurują nie tylko ekonomicznie lub militarnie.

Konkurują również poprzez odmienne sposoby aktualizacji tych samych meta-struktur.

Dlatego konflikty geopolityczne coraz częściej dotyczą:

• języka, 

• pamięci historycznej, 

• edukacji, 

• mediów, 

• wartości. 

W rzeczywistości są to konflikty o organizację przestrzeni socjologicznej.

12. Wnioski

Meta-struktury nie są bezpośrednio obserwowalne.

Ujawniają się wyłącznie poprzez swoje symboliczne aktualizacje.

Religie, języki, ideologie, systemy polityczne i kultury nie tworzą tych struktur, lecz materializują je na różne sposoby.

Polityka staje się wówczas nie tyle walką o władzę, ile walką o sposób organizacji przestrzeni symbolicznej, w której wspólnota interpretuje samą siebie.

Najważniejszym pytaniem nie jest więc:

Kto sprawuje władzę?

Ani nawet:

Jakie wartości dominują?

Bardziej fundamentalne okazuje się pytanie:

W jaki sposób dana kultura aktualizuje meta-struktury organizujące jej przestrzeń socjologiczną?

To właśnie na tym poziomie spotykają się polityka, religia, język, pamięć zbiorowa i geopolityka kulturowa.

Przypisy

1. Edward Sapir, Language, 1921; Benjamin Lee Whorf, Language, Thought and Reality, 1956. 

2. Carl Jung, The Archetypes and the Collective Unconscious, 1959. 

3. Claude Lévi-Strauss, Anthropologie structurale, 1958. 

4. Niklas Luhmann, Soziale Systeme, 1984. 

5. Umberto Eco, A Theory of Semiotics, 1976.